Το δυσκολότερο αντίο δεν είναι πάντοτε εκείνο που λέμε σε έναν άνθρωπο. Είναι το αντίο στην ενοχή, στον φόβο και στην ελπίδα ότι, αν προσπαθήσουμε λίγο περισσότερο, ίσως κάποτε αλλάξει.
Με αφορμή το βιβλίο της «Αποχαιρετώντας τους τοξικούς ανθρώπους», φιλοξενούμε την κυρία Κίρα Καρνέζη, στην εφημερίδα «Corfupress». Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις iWrite. Πρόκειται για μια μελέτη των σχέσεων στις οποίες η αγάπη, η συγγένεια, η επαγγελματική εξάρτηση ή η ανάγκη αποδοχής μετατρέπονται σε πεδία ελέγχου. Το βιβλίο εξετάζει τη χειραγώγηση και τη συναισθηματική κακοποίηση μέσα στην οικογένεια, στις ερωτικές σχέσεις και στον χώρο εργασίας, αναζητώντας όχι τρόπους για να αλλάξει ο θύτης, αλλά διαδρομές μέσα από τις οποίες μπορεί να προστατευτεί και να ανακάμψει το θύμα.
Η συγγραφέας συνδυάζει την ψυχολογική και νομική οπτική με πραγματικά παραδείγματα και πρακτικά εργαλεία. Παράλληλα, προσεγγίζει ζητήματα όπως το παιδικό τραύμα, η διαμόρφωση της προσωπικότητας, η επιλογή κατάλληλου θεραπευτή, η τοξικότητα στην εργασία και ο τρόπος με τον οποίο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενδέχεται να ενισχύουν την ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση. Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς αποχωρεί κανείς από μια καταστροφική σχέση, όταν ο φόβος, η οικονομική ανάγκη ή οι οικογενειακοί δεσμοί δεν του επιτρέπουν απλώς να κλείσει την πόρτα;
Η διαδρομή της Κίρας Καρνέζη δεν χωρά εύκολα σε έναν μόνο επαγγελματικό τίτλο. Σπούδασε Νομική στην Αθήνα, συνέχισε με το Διεθνές Δίκαιο Επιχειρήσεων στο Λονδίνο και αργότερα στράφηκε ακαδημαϊκά στην Ψυχολογία. Εργάστηκε ως δικηγόρος στην Ελλάδα και στη συνέχεια ως σύμβουλος και στέλεχος οργανισμών στην Αγγλία, γνωρίζοντας από κοντά τις ανθρώπινες σχέσεις τόσο στο προσωπικό όσο και στο εργασιακό τους περιβάλλον. Η προσωπική της εμπειρία από παθολογικές σχέσεις και η δική της θεραπευτική πορεία πρόσθεσαν στη θεωρητική γνώση μια βιωματική διάσταση. Σήμερα ζει στην Αγγλία με την οικογένεια και τον σκύλο της.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο-συγγραφέα Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Κα Καρνέζη, ο τίτλος του βιβλίου μιλά για έναν αποχαιρετισμό. Είναι πράγματι η απομάκρυνση από έναν τοξικό άνθρωπο μια συγκεκριμένη απόφαση ή πρόκειται για μια μακρά διαδικασία, κατά την οποία πρέπει να αποχωριστούμε και την ελπίδα ότι κάποτε θα γίνει αυτός που περιμέναμε;
Κ.Κ.: Ο αποχαιρετισμός είναι μια προσωπική διαδικασία, για άλλους πιο σύντομη και για άλλους πιο μακρά. Σίγουρα δεν είναι μόνο μια στιγμιαία απόφαση, γιατί περιλαμβάνει βήματα. Το πρώτο και ίσως πιο δύσκολο βήμα είναι η αποδοχή ότι ο άλλος άνθρωπος πιθανόν δεν θα αλλάξει, δηλαδή ο αποχωρισμός από την ίδια την ελπίδα.
Τα επόμενα βήματα συχνά συμβαίνουν παράλληλα: η σταδιακή ηρεμία του νευρικού συστήματος, που έχει βρεθεί σε συνεχή εγρήγορση και άγχος, η επεξεργασία ενός πένθους -γιατί πενθούμε και τη σχέση που θέλαμε να έχουμε- και η απόκτηση νέων δεξιοτήτων και στόχων για το μέλλον.
Ο τελικός στόχος, όμως, δεν είναι πάντα η φυσική απουσία του άλλου ανθρώπου. Είναι, πάνω απ’ όλα, η συναισθηματική αποδέσμευση.
Η λέξη «τοξικός» χρησιμοποιείται πλέον τόσο εύκολα, ώστε κινδυνεύει να περιγράφει κάθε άνθρωπο που μας δυσκολεύει, μας απογοητεύει ή διαφωνεί μαζί μας. Με ποια κριτήρια μπορούμε να διακρίνουμε μια απαιτητική σχέση από μια συστηματικά χειριστική ή κακοποιητική σχέση;
Κ.Κ.: Όλες οι λέξεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν με τοξικό τρόπο -ακόμα και η λέξη «τοξικός»! Αλλά η τοξικότητα δεν είναι διάγνωση του άλλου, είναι η υποκειμενική εμπειρία αυτού που την βιώνει. Δεν έχει σημασία αν το άλλο άτομο θα μπορούσε ή όχι να «κατηγοριοποιηθεί» επίσημα: αν κάποιος νιώθει παγιδευμένος σε μια σχέση, με έντονο άγχος, σύγχυση για το τι είναι αληθινό, ή μια αίσθηση ότι δεν μπορεί να εμπιστευτεί την ίδια του την κρίση, τότε βιώνει τοξικότητα -ανεξάρτητα από το πώς θα το έβλεπε κάποιος τρίτος.
Από εκεί και πέρα, φυσικά και μπορούμε να διακρίνουμε τις σχέσεις με ένα συστηματικά χειριστικό ή κακοποιητικό άτομο από τις σχέσεις με ένα π.χ. αγενές άτομο, απλά και μόνο με το να ενημερωθούμε ώστε να αναγνωρίζουμε τις τακτικές χειραγώγησης. Αυτές είναι πολύ συγκεκριμένες: ψυχολογική αποσταθεροποίηση (gaslighting), άρνηση ή ελαχιστοποίηση της εμπειρίας, προβολή, ασυνέπεια λόγων και πράξεων, αποπροσανατολισμός, αλλά και όλες οι τεχνικές προπαγάνδας.
Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι δεν βιώνουν όλοι οι άνθρωποι τις ίδιες συμπεριφορές με τον ίδιο τρόπο! Όπως ένα φάρμακο ή μια ουσία επηρεάζει διαφορετικά κάθε οργανισμό, έτσι και μια δυσλειτουργική συμπεριφορά επιφέρει διαφορετικού βαθμού βλάβη στον αποδέκτη ανάλογα με τη δυναμική της σχέσης: Για να χαρακτηριστεί μια σχέση παθολογική, συνήθως το ένα μέρος έχει, σε κάποιο βαθμό, έλλειψη ενσυναίσθησης, ενώ το άλλο μέρος έχει έναν συνδυασμό υψηλής προσήνειας -δηλαδή τάσης για συνεργασία και φιλικότητα- και υψηλής ευσυνειδησίας. Αυτά τα καλά χαρακτηριστικά δεν είναι «αδυναμίες». Εντείνουν τη βίωση των συμπτωμάτων της τοξικότητας όχι επειδή το άτομο «φταίει» που τα έχει, αλλά επειδή είναι ακριβώς αυτά που ο απέναντι στοχοποιεί και εκμεταλλεύεται.
Στο βιβλίο αναφέρεστε σε ναρκισσιστικά και ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά. Πώς μπορεί ένας αναγνώστης να ενημερωθεί και να αναγνωρίσει επικίνδυνες συμπεριφορές χωρίς να αρχίσει να αποδίδει πρόχειρες ψυχιατρικές διαγνώσεις στους ανθρώπους του περιβάλλοντός του;
Κ.Κ.: Δεν χρειαζόμαστε καμία επίσημη διάγνωση, ούτε δική μας ούτε κανενός άλλου, για να αναγνωρίσουμε επικίνδυνες συμπεριφορές. Δεν έχει, άλλωστε, πρακτικό νόημα να διαγιγνώσκουμε εμείς τους γύρω μας.
Το βιβλίο εξηγεί με απλά λόγια τι είναι τα ναρκισσιστικά και τι είναι τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, αλλά ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι η επίσημη διάγνωση δεν είναι ο στόχος. Ο στόχος είναι να αποκτήσουμε μια κοινή ορολογία, γιατί πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν ψυχοεκπαιδευτικό περιεχόμενο χωρίς αυτές τις βασικές έννοιες.
Η κατανόηση αυτών των χαρακτηριστικών βοηθά τον αναγνώστη να αναγνωρίσει δυνητικά προβλήματα και να αναζητήσει βοήθεια όταν χρειάζεται. Αλλά στην καθημερινότητα, αυτό που μετράει περισσότερο δεν είναι η ορολογία, είναι να μάθει κανείς να αναγνωρίζει τα “red flags” εμπιστευόμενος πρωτίστως το ίδιο του το ένστικτο. Πρέπει κανείς να μάθει να δουλεύει με τον εαυτό του, όχι να αποκτήσει εξειδίκευση που δεν του χρειάζεται.
Το βιβλίο είναι εργαλείο κατανόησης, δεν είναι διάγνωση για κάθε αναγνώστη, ούτε θεραπεία από μόνο του.
Η δική σας προσέγγιση ενώνει την επιστημονική κατάρτιση με την προσωπική εμπειρία παθολογικών σχέσεων. Πόσο δύσκολο ήταν να μετατρέψετε ένα βίωμα που κάποτε σας πλήγωσε σε υλικό χρήσιμο για άλλους, διατηρώντας ταυτόχρονα την αναγκαία απόσταση και προστατεύοντας τα προσωπικά σας όρια;
Κ.Κ.: Το να το γράψω δεν ήταν καθόλου δύσκολο, αντίθετα, ήταν σχεδόν λυτρωτικό! Αυτός είναι άλλωστε ο ορισμός της τέχνης: η μετουσίωση ενός βιώματος, όσο δύσκολο κι αν ήταν να το ζήσεις, σε κάτι δημιουργικό, συγκροτημένο, με νόημα πέρα από τον εαυτό σου. Η τέχνη της γραφής είναι ο τρόπος που λειτουργώ από παιδί, το κάνω και με τα ποιήματά μου.
Ασφαλώς, το «Αποχαιρετώντας τους τοξικούς ανθρώπους» δεν έχει καθόλου φαντασία μέσα του, είναι όλα έρευνα και πραγματικά βιώματα. Αλλά είχα ήδη μεγάλη εμπειρία στο να κάνω έρευνα και να γράφω δοκίμια, τόσο από τα πανεπιστήμια όσο και από τη δουλειά μου, ως δικηγόρος αλλά και ως σύμβουλος οργανισμών.
Ένιωσα ότι ήταν σχεδόν χρέος μου να το γράψω. Ήμουν από τους ελάχιστους ανθρώπους που έκαναν τις δικές τους θεραπείες για παθολογικές σχέσεις στην Αγγλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες και κατέγραψαν τα αποτελέσματά τους στα ελληνικά. Το έκανα με peer perspective (ομότιμος συνοδοιπόρος), χωρίς να έχω επαγγελματικές δεσμεύσεις, έχοντας ταυτόχρονα και τη νομική και ψυχολογική κατάρτιση για να κατανοήσω βαθιά το περιεχόμενο και να το μετατρέψω σε κείμενο. Δεν ήξερα κανέναν άλλον με ακριβώς αυτόν τον συνδυασμό.
Ένα παιδί που μεγαλώνει με έναν χειριστικό ή ναρκισσιστικό γονέα μπορεί να μάθει να συνδέει την αγάπη με την αστάθεια, την ενοχή και τη διαρκή προσπάθεια να αποδείξει την αξία του. Πώς επηρεάζει αυτή η εμπειρία τις σχέσεις που θα δημιουργήσει αργότερα ως ενήλικος και με ποιον τρόπο μπορεί να σταματήσει η επανάληψη του ίδιου μοτίβου;
Κ.Κ.: Η επίπτωση που έχει ένας χειριστικός ή ναρκισσιστικός γονέας στο παιδί εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας του παιδιού και τη δυναμική της σχέσης τους. Τα σενάρια είναι πολλά, αλλά για τα παιδιά που αναπτύσσουν συμπτώματα που εντάσσονται στη σύνθετη μετατραυματική διαταραχή λόγω της σχέσης με την οικογένειά τους, υπάρχει θεραπεία τραύματος. Όσο νωρίτερα ξεκινήσει, τόσο καλύτερα για όλες τις μετέπειτα σχέσεις τους.
Δεν είναι νομοτελειακό αυτά τα παιδιά να επαναλάβουν το μοτίβο του δεσμού τραύματος ως ενήλικες· εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από ποιον θα συναντήσουν. Παρόλα αυτά, λόγω της ευαλωτότητάς τους, υπάρχει αυξημένη πιθανότητα να στοχοποιηθούν από χειριστικούς ανθρώπους. Αν αναγνωρίσουν ότι κάτι τέτοιο συμβαίνει, το πιο χρήσιμο που μπορούν να κάνουν είναι να ψυχοεκπαιδευτούν ώστε να αναγνωρίζουν χειριστικές συμπεριφορές, να κάνουν θεραπεία τραύματος, και να μάθουν να οριοθετούν την έκφραση των καλών χαρακτηριστικών τους ανάλογα με το ποιον έχουν απέναντί τους. Όχι επειδή αυτά τα χαρακτηριστικά είναι λάθος, αλλά επειδή η ανεξέλεγκτη έκφρασή τους είναι αυτό που εκμεταλλεύεται ο απέναντι.
Συχνά ακούμε ότι άνθρωποι με έντονη ενσυναίσθηση γίνονται ευκολότερα στόχοι χειραγώγησης. Πώς μπορούμε να μιλήσουμε για τα χαρακτηριστικά που καθιστούν κάποιον ευάλωτο χωρίς να μεταφέρουμε, έστω και άθελά μας, μέρος της ευθύνης από τον θύτη στο θύμα;
Κ.Κ.: Με τον ίδιο τρόπο που λέμε ότι οι παραγωγικές δομές μιας χώρας γίνονται στόχος πολεμικών επιχειρήσεων. O στόχος έχει μεγάλη αξία, τόσο για αυτόν που επιτίθεται όσο και για την κοινότητα στην οποία ανήκει. Το να είσαι στόχος δεν σημαίνει ότι φταις, σημαίνει ότι έχεις κάτι πολύτιμο για τον άλλον.
Οι άνθρωποι με υψηλή προσήνεια και ευσυνειδησία θα είναι πάντα πιθανοί στόχοι. Αυτό όμως δεν είναι δικό τους λάθος.
Όπως ακριβώς μια χώρα θωρακίζει τις υποδομές της χωρίς αυτό να σημαίνει ότι φταίει σε κάτι φταίνε η ίδια, έτσι και κάποιος μπορεί να μάθει να οριοθετεί, με ηθικό τρόπο, την έκφραση αυτών των καλών του χαρακτηριστικών, ώστε να μη γίνεται εύκολος στόχος. Αυτό δεν αλλάζει καθόλου πού βρίσκεται η ευθύνη: εκείνη παραμένει πάντα στον θύτη.
Παράλληλα, είναι δουλειά όλων μας, ως κοινωνία, να προστατεύουμε τους στόχους και να είμαστε σύμμαχοι των θυμάτων, όχι ενργοί ή σιωπηλοί βοηθοί των θυτών. Γιατί η δυσλειτουργία που προκαλείται από τις παθολογικές σχέσεις κάνει κακό στο σύνολο.
Στον εργασιακό χώρο η συμβουλή «φύγε» δεν είναι πάντοτε ρεαλιστική, καθώς υπάρχουν οικονομικές υποχρεώσεις, φόβος απόλυσης και ανισορροπία ισχύος. Ποια είναι τα πρώτα πρακτικά βήματα για έναν εργαζόμενο που υφίσταται συστηματική υπονόμευση, εκφοβισμό ή χειραγώγηση από έναν προϊστάμενο; Και σε ποιο σημείο χρειάζεται να περάσει από την ψυχολογική διαχείριση στη νομική προστασία;
Κ.Κ.: Στον εργασιακό χώρο η ψυχολογική διαχείριση και η προετοιμασία για ενδεχόμενη νομική προστασία πρέπει να προχωρούν παράλληλα από την πρώτη μέρα, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο προϊστάμενός μας. Δεν είναι παρανοϊκό να σκέφτεσαι από την αρχή «τι θα χρειαζόμουν αν αυτό κατέληγε ποτέ σε δίκη», είναι απλώς προνοητικό, γιατί τα τεκμήρια χτίζονται στην πορεία, όχι τη στιγμή που τα χρειάζεσαι.
Αυτό σημαίνει να κρατάς αρχεία, ημερομηνίες, γραπτή επικοινωνία από την πρώτη μέρα, ανεξάρτητα αν υπάρχει επίσημη εσωτερική διαδικασία ή HR στον χώρο εργασίας σου. Πολλοί μπερδεύονται και νομίζουν ότι αυτό σημαίνει να γίνουν επιθετικοί, απότομοι ή ψυχροί απέναντι στον άλλον. Ισχύει το ακριβώς αντίθετο: αν έχεις ενδεχόμενη δίκη μπροστά σου, το τελευταίο πράγμα που θέλεις είναι να μπορεί κάποιος να σε κατηγορήσει για κάτι τέτοιο. Ο επαγγελματισμός δεν είναι μόνο ψυχολογική στρατηγική, είναι και νομική.
Πρέπει επίσης να αποφασίσουμε ποιος είναι ο ρεαλιστικός μας στόχος. Αν κάποιος αποφασίσει να συγκρουστεί νομικά με τον εργοδότη, αυτό σε πολλές περιπτώσεις είναι «όλα ή τίποτα»: η δικαστική οδός είναι συχνά μακρά και το κόστος βαρύ, και η απώλεια της θέσης εργασίας είναι ρεαλιστικό ενδεχόμενο. Κάποιες φορές φυσικά είναι αναπόφευκτο. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να ζητήσουμε συμβουλή από εργατολόγο ή από το σωματείο μας ή από όποιον είναι με το μέρος μας από νωρίς, όχι μόνο όταν η κατάσταση έχει ήδη επιδεινωθεί.
Αν αποφασίσουμε προς το παρόν να μείνουμε και να διαχειριστούμε την κατάσταση, είναι απαραίτητο να εκπαιδευτούμε ώστε να μην επηρεαζόμαστε συναισθηματικά και να μη δίνουμε «καύσιμα» στην τοξικότητα, διατηρώντας την εσωτερική μας ισορροπία. Αυτό δεν σημαίνει παθητικότητα: όπου χρειάζεται, θέτουμε σαφή όρια ή ενεργούμε αποφασιστικά π.χ. κάνοντας καταγγελίες, αλλά με ψυχραιμία και χωρίς διάθεση εκδίκησης. Όπως στις πολεμικές τέχνες, ο στόχος είναι να ανακατευθύνουμε την επιθετικότητα του άλλου με αυτοέλεγχο, επιλέγοντας συνειδητά τις μάχες μας.
Αφιερώνετε χώρο και στην επιλογή του κατάλληλου επαγγελματία ψυχικής υγείας. Ποια σημάδια δείχνουν ότι ένας θεραπευτής δεν κατανοεί επαρκώς τη δυναμική μιας κακοποιητικής σχέσης; Μπορεί μια λανθασμένη θεραπευτική προσέγγιση να ενισχύσει την ενοχή του θύματος ή να το οδηγήσει πίσω στον άνθρωπο που το κακοποιεί;
Κ.Κ.: Από τη δική μου εμπειρία και την εμπειρία ανθρώπων του περιβάλλοντός μου, αλλά και όπως τεκμηριώνεται στη σχετική βιβλιογραφία, υπάρχουν δύο σημάδια που δείχνουν ότι ένας θεραπευτής ενδέχεται να μην κατανοεί επαρκώς τη δυναμική μιας κακοποιητικής σχέσης.
Το πρώτο είναι όταν ο θεραπευτής επικεντρώνεται αποκλειστικά στις τραυματικές εμπειρίες του θύματος, προτρέποντάς το να μιλά επανειλημμένα για αυτές, χωρίς παράλληλα να διδάσκει τρόπους διαχείρισης των συναισθημάτων που προκύπτουν ή να θέτει κάποιο τέλος στη διαδικασία επεξεργασίας. Αυτή η προσέγγιση κινδυνεύει να επανατραυματίσει τον πελάτη αντί να τον βοηθήσει.
Το δεύτερο, πιο σοβαρό, είναι όταν ο θεραπευτής προτρέπει το θύμα να επικοινωνήσει ανοιχτά με τον κακοποιητή του για να «τα βρουν», σαν να είναι το πρόβλημα οι επικοινωνιακές δεξιότητες του θύματος. Αυτό είναι μια γνωστή και τεκμηριωμένα επικίνδυνη πρακτική σε περιπτώσεις κακοποίησης, γιατί μπορεί να θέσει σε κίνδυνο ακόμα και την ασφάλεια του θύματος.
Μια λανθασμένη θεραπευτική προσέγγιση μπορεί, δυστυχώς, να βλάψει το θύμα αντί να το βοηθήσει. Γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό, όταν επιλέγουμε θεραπευτή, να ζητάμε συγκεκριμένα κάποιον με εξειδίκευση ή εμπειρία στη δυναμική κακοποιητικών σχέσεων, όχι απλώς γενική κλινική εμπειρία.
Η απομάκρυνση δεν είναι πάντοτε εφικτή, ιδιαίτερα όταν ο τοξικός άνθρωπος είναι γονέας, συνάδελφος, πρώην σύντροφος με τον οποίο υπάρχουν παιδιά ή μέλος του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος. Μπορούν τα όρια να λειτουργήσουν όταν η πλήρης διακοπή της επαφής δεν αποτελεί επιλογή;
Κ.Κ.: Τα ξαφνικά όρια από μόνα τους δεν λειτουργούν, μάλιστα συχνά εξαγριώνουν το παθολογικό μέρος. Πρέπει με κάποιο τρόπο να αλλάξει η ίδια η δυναμική της σχέσης και αυτό γίνεται μόνο αν το θύμα αξιοποιήσει κάποιο πραγματικό πλεονέκτημα απέναντι στον θύτη.
Σε πολλές περιπτώσεις, το πλεονέκτημα αυτό δεν είναι κάτι που «κατασκευάζει» το θύμα, αλλά κάτι που ήδη υπάρχει: για παράδειγμα, υπάρχουν τοξικοί άνθρωποι που νοιάζονται πολύ περισσότερο απ’ όσο δείχνουν για την εικόνα τους. Επομένως η φυσική και νόμιμη συνέπεια της δικής τους τοξικής συμπεριφοράς, όπως η απόσταση που παίρνει κάποιος που τους έχει βιώσει, μπορεί να απειλήσει ακριβώς αυτή την εικόνα. Αυτό δίνει στο θύμα μια πραγματική διαπραγματευτική θέση που ίσως δεν συνειδητοποιούσε ότι έχει.
Θα ήταν χρήσιμο να δείτε τη σχέση σαν μια επαγγελματική διαπραγμάτευση: αν διαπραγματευτείτε από θέση ισχύος, το μέρος με τις προβληματικές συμπεριφορές θα έχει λόγο να σεβαστεί τα όρια.
Και μην ξεχνάτε: ο τοξικός άνθρωπος θα είναι πάντα έτοιμος να παραβιάσει τα όρια, αν βρει την ευκαιρία.
Αν αποφασίσετε να μη φύγετε, αλλά να συνεχίσετε να ζείτε μέσα σε μια τέτοια σχέση, όπως λέω και στο βιβλίο μου, θα χρειαστεί να έχετε ζωή αθλητή. Η καθημερινή σας ενέργεια θα πηγαίνει σχεδόν ολόκληρη στην επίτευξη ενός στόχου: της συναισθηματικής αποδέσμευσης.
Πότε η επιμονή στη συγχώρεση μετατρέπεται σε μια ακόμη απαίτηση εις βάρος του θύματος;
Κ.Κ.: Η συγχώρεση είναι κάτι εντελώς προσωπικό και συνήθως έχει να κάνει με πνευματικές επιλογές του ίδιου του ατόμου. Αν κάποιοι τρίτοι επιθυμούν το θύμα να συγχωρέσει τον θύτη, το θύμα δεν το κάνει, και οι τρίτοι αναστατώνονται από αυτό, τότε αυτή η αναστάτωση είναι ένα ξεκάθαρο σημάδι: δεν αφορά πια το θύμα, αφορά μια δική τους ανάγκη ή κίνητρο που καλό θα ήταν να το εξετάσουν οι ίδιοι.
Το θύμα πρέπει να θυμάται ότι μια παθολογική σχέση επηρεάζει, δυστυχώς, και άλλες σχέσεις γύρω του που δεν θα εκδήλωναν απαραίτητα τοξικότητα από μόνες τους. Γι’ αυτό, όσον αφορά τη συζήτηση για την ίδια την παθολογική σχέση, προσωπικά πιστεύω ότι είναι καλύτερη η απομόνωση παρά ο επανατραυματισμός: δεν θα πρέπει να αναζητά κατανόηση ή επικύρωση από όποιον τυχαίνει να έχει άποψη, αλλά μόνο από ανθρώπους που πραγματικά κατανοούν τη δυναμική, δηλαδή εκπαιδευμένους επαγγελματίες ή άλλους επιζώντες που έχουν οι ίδιοι επεξεργαστεί ανάλογη εμπειρία. Όσο δύσκολο κι αν είναι να τους βρείτε σε μια κοινωνία που θυματοποιεί τα θύματα, ελπίζω ότι αυτό έχει αρχίσει να αλλάζει.
Πιστεύετε ότι η δύναμη της γραφής μπορεί από μόνη της να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις τοξικές και κακοποιητικές σχέσεις ή η γνώση αποκτά πραγματική αξία μόνο όταν μετατρέπεται σε όρια, αναζήτηση βοήθειας και έμπρακτη προστασία του εαυτού μας;
Κ.Κ.: Το βιβλίο είναι το πρώτο βήμα για την κατανόηση, δεν μπορεί να κάνει την δουλειά της θεραπείας για τους αναγνώστες. Αλλά μπορεί να τους δώσει τα εργαλεία να ονομάσουν αυτό που τους συμβαίνει και να τους πει ποια είναι τα επόμενα βήματα.
Πιστεύω ότι μετά την ανάγνωση του βιβλίου πράγματι θα έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται τις παθολογικές σχέσεις και αυτό από μόνο του έχει τεράστια αξία, γιατί η αλλαγή ξεκινάει από την επίγνωση.
Το ταξίδι μετά την επίγνωση είναι ξεχωριστό, όμως ελπίζω αυτό το βιβλίο να δημιουργήσει μια κοινότητα ανθρώπων που γνωρίζουν ότι η ανάκαμψη από συναισθηματική κακοποίηση είναι δυνατή και είναι θέμα στρατηγικής, όχι απλά θέλησης.
