Μια παιδική περιπέτεια που παίρνει την Κομοτηνή, τη Μαρώνεια και ένα κλεμμένο κειμήλιο και τα μετατρέπει σε παιχνίδι μυστηρίου, φιλίας και παρατηρητικότητας.
Στην εφημερίδα «CorfuPress» φιλοξενούμε τη συγγραφέα κυρία Ευδοκία Ποιμενίδου με αφορμή το βιβλίο «Το ρωσικό κειμήλιο και η ψεύτικη πριγκίπισσα», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κύφαντα. Η αφετηρία είναι σχεδόν απολαυστική, δύο παιδιά από την Αθήνα, η Χρύσα και ο Κωστής, πηγαίνουν διακοπές με τον πατέρα τους στην Κομοτηνή και πιστεύουν ότι πάνε «τέρμα Θεού». Μόνο που η ιστορία φροντίζει να τους διαψεύσει γρήγορα. Γιατί αυτός ο τόπος δεν τους προσφέρει απλώς αλλαγή παραστάσεων, αλλά τους ανοίγει μπροστά τους ένα μυστήριο.
Μέσα από τα καλντερίμια της Κομοτηνής, τη Μαρώνεια, το πάρκο, το κελάρι με τα μυστικά, το λάδι στο γκαζόν, το ανορθόγραφο μήνυμα και την αγωνία γύρω από το κειμήλιο, το βιβλίο θυμίζει ότι η παιδική περιέργεια δεν είναι αφέλεια. Συχνά είναι ο πιο καθαρός τρόπος να πλησιάσεις την αλήθεια.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Νεκταρία Βαρσαμή Πουλτσίδη
Κυρία Ποιμενίδου, η Κομοτηνή, στην αρχή, μοιάζει στα μάτια των παιδιών σαν ένας μακρινός και ίσως αδιάφορος προορισμός. Γιατί θέλατε να ξεκινήσει έτσι η ιστορία, με μια μικρή προκατάληψη που μετά ανατρέπεται;
Ε.Π.: Δέχτηκα με χαρά την πρόταση του αγαπημένου συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας Κώστα Στοφόρου να συμμετάσχω στη σειρά μυστηρίου, όπου κάθε συγγραφέας θα έπρεπε να γράψει για μια πόλη στην οποία θα εκτυλισσόταν μια περιπέτεια με πρωταγωνιστές παιδιά. Η πόλη που αμέσως μου ήρθε στο μυαλό ήταν η Κομοτηνή που είναι η ιδιαίτερη πατρίδα μου και θα μου έδινε την ευκαιρία να μιλήσω για όσα ήθελα να αναδείξω στον τόπο μου. Ένιωσα ότι δεν μπορούσε να λείπει η Μαρώνεια.
Από μικρή είχα την αίσθηση ότι ζούσα πολύ μακριά από το κέντρο της χώρας και δεν είχα άδικο, αφού όταν βρέθηκα σε διάφορα μέρη της κεντρικής και νότιας Ελλάδας, κατάλαβα ότι την ίδια αντίληψη είχαν οι περισσότεροι άνθρωποι. Ένιωθα ότι η Κομοτηνή και η Θράκη γενικότερα ήταν ένας τόπος που τον κάλυπτε η προκατάληψη της θέσης δίπλα στα σύνορα. Σας θυμίζω ότι για χρόνια λειτουργούσε ως απειλή σε δημοσίους υπαλλήλους και θεωρούνταν δυσμενής μια μετάθεση στην Κομοτηνή. Θέλησα λοιπόν να υπερτονίσω αυτή την προκατάληψη, ώστε και η ανατροπή της να έχει τον ανάλογο εντυπωσιακό αντίκτυπο. Ένα συγγραφικό τέχνασμα δηλαδή για να αναδείξω τη λάθος αντίληψη για τον τόπο μου.
Στο βιβλίο, μπήκα στη θέση του παιδιού που ζει στην Αθήνα και θέλει οι διακοπές του να είναι σε κάποιο νησί ή σε μέρος που θα πάνε οι φίλοι του, που το νιώθει οικείο. Βρήκα λογικό το να αντιλαμβάνεται την Κομοτηνή σαν ¨Τέτρμα Θεού¨ και να αντιδρά στην ιδέα.
Επιπλέον, ήταν η ευκαιρία να τονίσω την ομορφιά του τόπου με την ανατροπή της αντίληψης του ήρωά μου. Άλλωστε, η αλλαγή έρχεται γρήγορα με τον ενθουσιασμό της αδερφής του που, αφού έχει πάρει πληροφορίες από το διαδίκτυο, τον πείθει για τις ομορφιές του τόπου που ο πατέρας τους επέλεξε για διακοπές.
Το ότι τα παιδιά γνωρίζονται στο ξενοδοχείο της Μαρώνειας όπου κάνουν τις διακοπές τους, δίνει ευκαιρία για αναφορά στη σημαντική πόλη που αναφέρεται από τον Όμηρο. Το κρασί που μέθυσε τον Κύκλωπα είχε δοθεί στον Οδυσσέα από τον Μάρωνα, βασιλιά και αρχιερέα των αρχαίων Κικόνων. Οι αναφορές στη σπηλιά του Κύκλωπα, τον βράχο μέσα στη θάλασσα και άλλα σημεία, είναι οι γνώσεις που περνούν ανεπαισθήτως στα παιδιά μέσα από μια ευχάριστη περιπέτεια. Το ίδιο και οι αναφορές στα μνημεία και τα ιστορικά κτήρια της Κομοτηνής.
Το βιβλίο ενώνει παιδιά από την Αθήνα, τον Βόλο, τη Μαρώνεια, αλλά και παιδιά που μιλούν τούρκικα. Πόσο σημαντικό ήταν για εσάς η παρέα να χτιστεί πάνω στη διαφορετικότητα και όχι στην ομοιότητα;
Ε.Π.: Από την εμπειρία μου γνωρίζω ότι τα παιδιά δεν δίνουν απολύτως καμία σημασία στην καταγωγή και στην κουλτούρα. Τους ενώνει το παιχνίδι, τα κοινά ενδιαφέροντα και όλα τα υπόλοιπα είναι ανύπαρκτα. Το βίωσα στην εφηβεία μου με τους Αρμένιους και μουσουλμάνους συμμαθητές μου.
Η Κομοτηνή είναι μια πόλη πολυπολιτισμική και οι άνθρωποι, προερχόμενοι από διαφορετικές κουλτούρες, συμβιώνουν αρμονικά. Φιλίες ανθίζουν ανάμεσα σε νέους και έρωτες γεννιούνται παραβλέποντας την καταγωγή. Οι ήρωές μου επιλέχτηκαν από διαφορετικά μέρη της Ελλάδας και από διαφορετικές θρησκείες για να γίνουν μια παρέα που στηρίζεται στην ισότητα, στην αλληλεγγύη και στην αποδοχή. Για τον λόγο αυτό βάζω τον Παναγιώτη να ξεχνά ότι ο φίλος του είναι μουσουλμάνος. Ο στόχος μου ήταν να τονίσω την ισότητα και την αγάπη μεταξύ των ανθρώπων και να αναδείξω τη φιλία ως υπέρτατη αξία.
Ως εκπαιδευτικός θεωρούσα πρωταρχικό μου καθήκον να εμφυσώ στις ψυχές των παιδιών τα ιδανικά της φιλίας, της αποδοχής, της ισότητας και της ειρήνης στον κόσμο. Τώρα νιώθω το ίδιο από τη θέση του συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας. Θεωρώ ότι είναι θεμελιώδες καθήκον να εξαλείψουμε από τις παιδικές ψυχές τον ρατσισμό, τη μισαλλοδοξία και την προκατάληψη για όσους προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς. Να ενισχύουμε με κάθε μέσο την αξία της ισότητας μεταξύ των ανθρώπων και της αποδοχής του διαφορετικού.
Η ψεύτικη Ρωσίδα πριγκίπισσα είναι πρόσωπο που αμέσως γεννά απορία. Τι σας γοήτευσε περισσότερο σε αυτή τη φιγούρα, η μεταμφίεση, η μπλόφα ή το ότι τίποτα γύρω της δεν είναι αυτό που δείχνει;
Ε.Π.: Ήθελα να βάλω ένα πρόσωπο διαφορετικό, ιδιαίτερο, μυστήριο, που να τραβά την προσοχή των νεαρών αναγνωστών. Να έχει χαρακτηριστική εμφάνιση και μια κάπως παράξενη θέση στην ιστορία. Από την άλλη, θεώρησα αρκετά ρεαλιστικό μια απόγονος των τσάρων να αναζητά κειμήλια των προγόνων της. Το ότι πρόκειται για γυναίκα των κακόφημων νυχτερινών κέντρων της Μόσχας, δημιουργεί γύρω της ένα μυστήριο και βοηθά στην πλοκή, δίνοντας υλικό για την εξέλιξη της ιστορίας.
Δεν ήθελα να βάλω μια αληθινή πριγκίπισσα γιατί θα έπρεπε να προσαρμόσω τη μυθοπλασία πάνω σε αληθινά ιστορικά γεγονότα και δεν ήταν αυτός ο σκοπός μου.
Επιπλέον, η κριτική σκέψη των παιδιών που ευελπιστούμε να ενισχυθεί μέσω της ανάγνωσης λογοτεχνικών βιβλίων, αποτελεί ένα ελκυστικό κίνητρο για επινόηση ασυνήθιστων χαρακτήρων που οι αναγνώστες θα πρέπει να διερευνήσουν.
Το κλεμμένο κειμήλιο δεν είναι απλώς αφορμή για δράση αλλά για να αναδείξει μνήμες, τόπους, αξίες. Τι θέλατε να περάσετε στα παιδιά για τη σημασία ενός τέτοιου αντικειμένου όταν χάνεται ή κινδυνεύει να περάσει σε λάθος χέρια;
Ε.Π.: Είχα έντονη επιθυμία, ανάμεσα στα άλλα αξιόλογα σημεία- αξιοθέατα της Κομοτηνής και της Μαρώνειας που θα αναφέρονταν στην περιπέτεια, να υπάρχει και το Λαογραφικό Μουσείο Ξυλαγανής, που είναι η γενέτειρά μου. Πρόκειται για ένα υποδειγματικό σε οργάνωση Μουσείο και θεώρησα ότι άξιζε να το αναφέρω. Αφού τα δρεπάνια και τα λοιπά λαογραφικά είδη δεν προσφέρονται για κλοπή, μια που κανείς δεν θα έδινε αρκετά χρήματα για να τα αγοράσει, σκέφτηκα ότι έπρεπε να επινοήσω ένα πολύτιμο κειμήλιο που θα άξιζε να πάρει κάποιος το ρίσκο της παράνομης πράξης, ώστε να υπάρξει πλοκή στην περιπέτεια. Το ρώσικο κειμήλιο ήταν έμπνευση της στιγμής και το βρήκα ταιριαστό στο σχέδιο που είχε αρχίσει να εξυφαίνεται στο μυαλό μου.
Λίγο καιρό πριν, μια φίλη μου χάρισε ένα σαμοβάρι. Έτσι, αυτόματα η σκέψη μου πήγε σε ένα ανάλογο αντικείμενο που θα μπορούσε να βρίσκεται στο Λαογραφικό Μουσείο. Μετά από αρκετή νοητική διεργασία και αναζήτηση στο διαδίκτυο, κατέληξα στο ασημένιο σερβίτσιο των Τσάρων με το οικόσημό τους και την ψεύτικη πριγκίπισσα που προσπαθεί να το αποκτήσει έναντι μεγάλου χρηματικού ποσού. Η ιδέα να μιλήσω για άγνωστα ή καινούρια πράγματα στα παιδιά μου φάνηκε ελκυστική και το ρώσικο κειμήλιο επικράτησε τελικά στη σκέψη μου.
Σε ό,τι αφορά την κλοπή του, αυτό που ήθελα να περάσω στα παιδιά είναι ότι η θέση των κειμηλίων και των αρχαίων θησαυρών είναι στα Μουσεία και η πώληση τέτοιων αντικειμένων είναι παράνομη και τιμωρείται. Η κλοπή του μου έδωσε την ευκαιρία να μιλήσω για τις συνέπειες που επιφέρουν οι αποφάσεις και οι συμπεριφορές. Μέσα από την πλοκή και τους διαλόγους τα παιδιά μαθαίνουν το νόμιμο και το παράνομο και τα επακόλουθα που υπάρχουν ως συνέπειες της παρανομίας. Η λογοτεχνία περνάει μηνύματα στα παιδιά με ευχάριστο τρόπο, χωρίς να τα κουράζει.
Υπάρχει αυτό το παράξενο στοιχείο με το λάδι στο γκαζόν, που μοιάζει ασήμαντο αλλά τελικά ανοίγει δρόμο στο μυστήριο. Σας ενδιαφέρει ιδιαίτερα να δείχνετε πως οι μικρές λεπτομέρειες είναι συχνά εκείνες που λύνουν την υπόθεση;
Ε.Π.: Συχνά, τα σημαντικά βρίσκονται στις λεπτομέρειες. Το λάδι φαγητού στο γκαζόν ήταν ένα ισχυρό στοιχείο που βοήθησε στη διαλεύκανση του μυστηρίου.
Είναι δεδομένο ότι κάθε τόπος έχει τα δικά του στοιχεία και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη από τον συγγραφέα. Η γεωγραφική του θέση, οι εργασίες των κατοίκων τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δίνουν επιπλέον πληροφορίες στους αναγνώστες. Η Μαρώνεια είναι ένας τόπος γεμάτος με αμπέλια και ελαιώνες. Η παιδική μου ηλικία έχει τη γεύση από τις νόστιμες μαρωνίτικες ελιές και το υπέροχο λάδι τους. Για μένα ήταν απολύτως λογικό να χρησιμοποιήσω το λάδι στο γκαζόν σαν στοιχείο.
Πιστεύω ότι κάθε λεπτομέρεια είναι σημαντική όταν γίνεται έρευνα. Καμιά φορά κάτι μικρό, αν αξιολογηθεί κατάλληλα, οδηγεί στα σωστά συμπεράσματα. Η παρατηρητικότητα των παιδιών είναι αξιοσημείωτη. Το ότι το λάδι ήταν φαγητού και όχι μηχανής έχει τη σημασία του, αφού οι ιδιοκτήτες του ξενοδοχείου το αποθήκευαν σε ένα πελώριο πιθάρι στο κελάρι. Μια κηλίδα λαδιού στο γρασίδι μου φάνηκε κατάλληλο ως στοιχείο, αφού είχα σκεφτεί το άδειο πιθάρι για κρυψώνα του κλεμμένου κειμηλίου. Το λίγο λάδι που είχε απομείνει στον πάτο του, μεταφέρθηκε μέσω του δίσκου στο γκαζόν και έδωσε ένα δυνατό στοιχείο στους μικρούς ερευνητές.
Τα παιδιά αποφασίζουν να ερευνήσουν, να συνδέσουν στοιχεία και να βοηθήσουν ουσιαστικά στη λύση της υπόθεσης. Τι θέλατε να πείτε για την παιδική παρατηρητικότητα και για το πόσο συχνά οι μεγάλοι την υποτιμούν;
Ε.Π.: Τα παιδιά συχνά εστιάζουν στη λεπτομέρεια, σε κάτι που μπορεί να διαφύγει της προσοχής ενός ενήλικα. Επίσης, έχουν μια δημιουργική περιέργεια, την τάση να διερευνούν υποθέσεις και αρέσκονται σε εξερευνήσεις. Όλοι έχουμε να θυμηθούμε περιπέτειες από την παιδική μας ηλικία. Μεγάλωσα σε αγροτόσπιτο με στάβλους, αποθήκες και αχυρώνες που προσφέρονταν για εξερεύνηση. Τα παιχνίδια με τις παιδικές μου φίλες, εκτός απ’ τις κουμπάρες και τα βαφτίσια της κούκλας, περιλάμβαναν και περιπέτειες. Οι εξερευνήσεις σε τόπους, σε αποθήκες και κελάρια, γίνονταν σενάρια φαντασίας και γέμιζαν περιπέτεια τα παιχνίδια μας. Θεώρησα φυσικό οι ήρωές μου να αποφασίσουν να παρακολουθήσουν τους υπόπτους και να βοηθήσουν στη διαλεύκανση του μυστηρίου που περιβάλλει την κλοπή του κειμηλίου.
Κατά την μακρά θητεία μου σε νηπιαγωγεία έχω παρατηρήσει ότι η παρατηρητικότητα των παιδιών συχνά ξεπερνά αυτή των ενηλίκων. Όταν ακούμε τι έχουν να μας πουν και λαμβάνουμε υπόψη τις παρατηρήσεις τους, το αποτέλεσμα είναι καλύτερο.
Στην παιδική λογοτεχνία, η ιστορία αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν οι ήρωες εμπλέκονται στην διαλεύκανση του μυστηρίου, κάτι που δίνει στους νεαρούς αναγνώστες τη δυνατότητα να ταυτιστούν με τους ήρωες, να μπουν νοερά μέσα στην πλοκή και να λάβουν παραπάνω ικανοποίηση από την απλή ανάγνωση του βιβλίου. Αναπτύσσεται η κριτική τους σκέψη, η ικανότητα να προβλέπουν πιθανές εξελίξεις στην πλοκή και να κάνουν συνδυασμούς σκέψεων που οδηγούν σε συμπεράσματα.
Το μήνυμα προς τους ενήλικες αναγνώστες είναι: Ακούστε τα παιδιά. Μην αγνοείτε και μην υποτιμάτε τις παρατηρήσεις τους.
Το ανορθόγραφο μήνυμα μένει τελικά χωρίς πλήρη απάντηση ως προς τον αποστολέα. Γιατί αφήνετε αυτό το μικρό άνοιγμα στην ιστορία; Σας ενδιαφέρει να μείνει και κάτι ανείπωτο, σαν υπενθύμιση ότι το μυστήριο δεν εξαντλείται ποτέ ολοκληρωτικά;
Ε.Π.: Ο μυστηριώδης αποστολέας του ανορθόγραφου σημειώματος δεν είναι, τελικά, τόσο άγνωστος στα παιδιά. Έχουν κάποιες υποψίες από τα συμβάντα που έχουν προηγηθεί, αλλά δεν υπάρχει καμιά βεβαιότητα, οπότε δεν μπορούν να τον αναφέρουν. Ο αστυνόμος επίσης ξέρει ποιος έγραψε το σημείωμα το οποίο βοήθησε τα παιδιά στην ανακάλυψη της κρυψώνας του κειμηλίου και οδήγησε στη σύλληψη των ενόχων, αλλά σέβεται την επιθυμία του να μείνει ανώνυμος.
Ο λόγος που δεν κατονομάζεται ο αποστολέας είναι ο σεβασμός στη δική του απόφαση να μείνει στη σκιά. Ένα μήνυμα που ήταν σημαντικό να περάσει στα παιδιά. Από πλευράς μου, ήταν μια ευκαιρία να αφήσω ένα υπονοούμενο σαν αφορμή για συζήτηση. Πόσο μπορούμε να επεμβαίνουμε στις αποφάσεις των άλλων κι αν έχουμε το δικαίωμα να αποκαλύπτουμε όσα ο ίδιος ο ενδιαφερόμενος θέλει να κρατήσει μυστικά. Αντιλαμβάνομαι και αποδέχομαι την περίπτωση ο αναγνώστης να θέλει να το δει σαν συνέχιση του μυστηρίου.
Στο τέλος, πέρα από την υπόθεση, μένει μια υπόσχεση φιλίας. Για εσάς τι είναι τελικά πιο δυνατό μέσα στο βιβλίο, η λύση του μυστηρίου ή η δημιουργία αυτής της παρέας που μαθαίνει να εμπιστεύεται ο ένας τον άλλον;
Ε.Π.: Νομίζω και τα δυο είναι σημαντικά. Είναι απαραίτητο να λυθεί το μυστήριο του κλεμμένου κειμηλίου ώστε να αποδοθεί δικαιοσύνη. Επειδή κάποια παιδιά πιθανόν να ταυτιστούν με τους ήρωες της ιστορίας, είναι αναγκαίο να αντιληφθούν την τελική επικράτηση του καλού έναντι του κακού. Όταν οι αναγνώστες είναι παιδιά και έφηβοι, τα μηνύματα πρέπει να είναι ξεκάθαρα. Να ενισχύεται η άποψη ότι όσοι πωλούν αρχαίους θησαυρούς του τόπου και κλέβουν κειμήλια από Μουσεία, πάντα συλλαμβάνονται και τιμωρούνται.
Το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, έχει να κάνει με τη φιλία. Θεωρώ ότι είναι σημαντικό να διατηρούμε την επικοινωνία με φίλους. Η διαλεύκανση του μυστηρίου είναι μια περιστασιακή περιπέτεια. Το σημαντικό είναι τα δυνατά συναισθήματα που αναπτύσσονται ανάμεσα στους ήρωες και οι σχέσεις εμπιστοσύνης και αποδοχής που τους δένουν. Η υπόσχεση για τη διατήρηση της φιλίας αφήνει μια γλυκιά προσμονή για μελλοντικές συναντήσεις. Κάτι τέτοιο συμβαίνει στο επόμενο βιβλίο που ετοιμάζεται, στο οποίο οι ήρωές μου συναντιούνται στη Λάρισα σε μια νέα περιπέτεια.
Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία και την ανάγνωση; Ποια είναι η δική σας άποψη;
Ε.Π.: Πιστεύω στη δύναμη της λογοτεχνίας. Η ικανοποίηση που προσφέρει στον αναγνώστη έχει καταλυτική επίδραση στον ψυχισμό του. Ιδιαίτερα όταν μιλάμε για παιδική και εφηβική λογοτεχνία, τότε η σημαντικότητα των βιβλίων είναι ακόμα μεγαλύτερη. Διαμορφώνει τον χαρακτήρα τους και τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Αυτό προσθέτει βάρος στις πλάτες των συγγραφέων και τους αναγκάζει να σκέφτονται πολύ καλά τις ιστορίες που δίνουν στους αναγνώστες τους.
Στην εποχή της εικόνας και της γρήγορης μετάδοσης των νέων και της πληροφορίας, συχνά ψεύτικης, τα καλά βιβλία είναι σωσίβιες λέμβοι για την ανθρωπότητα.
Δεν έχω την βεβαιότητα αν η λογοτεχνία από μόνη της μπορεί να αναδιαμορφώσει τον τρόπο που βλέπουν οι άνθρωποι τα βιβλία, πιστεύω όμως ότι αν δώσουμε καλά βιβλία στους αναγνώστες, τότε μπορούμε να ελπίζουμε σε έναν καλύτερο κόσμο.
