Ένα μυθιστόρημα που στήνει παγίδα ανάμεσα στην τεχνητή νοημοσύνη, στην ηθική και στον φόβο ότι ίσως κάποτε δεν αποφασίζουμε εμείς για το μέλλον μας.
Στην εφημερίδα «CorfuPress» φιλοξενούμε τον διδάκτωρ, ερευνητή και συγγραφέα κύριο Μιχαήλ Χρυσοστόμου με αφορμή το βιβλίο «Το πασίγνωστο μυστικό», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πηγή.
Εδώ η φαντασία δεν λειτουργεί ως απόδραση από την πραγματικότητα, αλλά ως καθρέφτης της. Μέσα από τον Αρσέν Εβιάν, έναν μηχανικό τεχνητής νοημοσύνης που βρίσκεται ξαφνικά εγκλωβισμένος σε ένα σύστημα όπου όλοι μοιάζουν ύποπτοι και τίποτα δεν είναι αθώο, το βιβλίο ανοίγει ερωτήματα που δεν ανήκουν μόνο στη μυθοπλασία. Ανήκουν ήδη στην εποχή μας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι πίσω από την πλοκή με τους κώδικες, τα κρυμμένα μηνύματα, τις μυστικές οργανώσεις και τα διασταυρούμενα πυρά, υπάρχει ένας δημιουργός που δεν πλησιάζει το θέμα της τεχνολογίας ως επιφανειακό «τρικ».
Ο Μιχαήλ Χρυσοστόμου, με ακαδημαϊκή και επαγγελματική διαδρομή στην ηλεκτρική ενέργεια, στα κέντρα δεδομένων, στις νέες τεχνολογίες και στην τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και με βαθιά σχέση με τα βιβλία από παιδί, μοιάζει να γράφει από δύο μεριές ταυτόχρονα. Από τη μεριά της γνώσης και από τη μεριά της αγωνίας.
Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμη αυτού του βιβλίου. Δεν ρωτά απλώς αν η τεχνητή νοημοσύνη θα ξεφύγει. Ρωτά τι απομένει από τον άνθρωπο όταν χαθεί η βεβαιότητα, όταν η πληροφορία γίνει όπλο, όταν η ηθική πάψει να είναι θεωρία και γίνει ζήτημα επιβίωσης.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Νεκταρία Βαρσαμή Πουλτσίδη
Κύριε Χρυσοστόμου, προέρχεστε από έναν χώρο πολύ συγκεκριμένο, με τεχνική γνώση, έρευνα και επαφή με την τεχνητή νοημοσύνη. Πότε καταλάβατε ότι όλο αυτό το υλικό δεν σας αρκούσε ως επιστημονική γνώση και ήθελε να γίνει μυθοπλασία;
Μ.Χ.: Θεωρώ ότι δεν είναι αρκετό το να κατέχουμε την γνώση, και η συνεισφορά μας στην ανθρωπότητα δεν θα είναι ποτέ ουσιαστική εάν δεν μεταδοθεί αυτή η γνώση. Έτσι προχωρά και η επιστήμη αλλά και η ανθρωπότητα στον χρόνο. Μέσω της μυθοπλασίας, ήθελα να μεταφέρω στον αναγνώστη τις άγνωστες πτυχές της δημιουργίας ενός συστήματος τεχνητής νοημοσύνης κρατώντας ταυτόχρονα το ενδιαφέρον του αναγνώστη σε ένα μυστήριο αστυνομικού θρίλερ. Η προσπάθεια είναι μέσω ενός σεναρίου, να κάνω τον αναγνώστη να προβληματιστεί για τις συνέπειες της αλόγιστης χρήσης της τεχνολογίας.
Στο βιβλίο σας δεν υπάρχει μόνο το ερώτημα «τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη», αλλά κυρίως «ποιος αποφασίζει για τον άνθρωπο». Αυτό ήταν από την αρχή ο πυρήνας της ιστορίας ή προέκυψε όσο γράφατε τον Αρσέν και τον κόσμο γύρω του;
Μ.Χ.: Αυτό το ερώτημα ήταν εξ’ αρχής ένα από τα μηνύματα του βιβλίου, ωστόσο ο κόσμος του Αρσέν εμπεριέχει πολύ περισσότερα μηνύματα τα οποία ο αναγνώστης θα απαντήσει μαζί με τον Αρσέν στην εξέλιξη της περιπέτειας/μυστηρίου. Αρχίζοντας από τον τίτλο, στόχος ήταν να βάλω τον αναγνώστη να αναλογιστεί «Τί είναι αυτό που είναι πασίγνωστο και όμως μυστικό;»
Ο αναγνώστης θα κλήθεί να απαντήσει ενδόμυχα στο ποια είναι τα όρια της ηθικής σε έναν κόσμο που η τεχνολογία τρέχει πιο γρήγορα από τη συνείδηση; Μπορεί ο άνθρωπος να παραμείνει κύριος του δημιουργήματός του ή τελικά υποδουλώνεται σε αυτό; Τι ορίζει τελικά την ανθρώπινη ταυτότητα όταν απειλείται να αναπαραχθεί — ή να αντικατασταθεί — από μια τεχνητή μορφή της; Το πολυεθνικό ταξίδι του ήρωα – από την Κέρκυρα έως τη Ζυρίχη και την Ιβηρική – δεν είναι μόνο μια περιπέτεια, αλλά και μια προσωπική οδύσσεια. Κάθε τόπος κουβαλά συμβολισμούς όπως η Κέρκυρα που συμβολίζει το ελληνικό φως, παράδοση, ρίζες και την ευφυία (απήδαλος ναυς). Η Ζυρίχη, κέντρο Δημοκρατίας και πολιτισμού, η Ρώμη και η τέχνη, και πώς μέσα από την τέχνη προβάλλονται αυτά τα ερωτήματα διαχρονικά.
Ο Αρσέν Εβιάν είναι μηχανικός τεχνητής νοημοσύνης, αλλά ξεκινά με μια αφέλεια που σταδιακά σπάει. Τι σας ενδιέφερε περισσότερο σε αυτόν τον ήρωα, η τεχνική του κατάρτιση ή η ανθρώπινη καθυστέρησή του να δει πόσο βαθιά έχει μπλέξει;
Μ.Χ.: Πολύ καλή ερώτηση. Ακριβώς ο πρωταγωνιστής όπως λέει και το επίθετο του αν το διαβάσουμε ανάποδά (Evian – Naïve = αφελής), αν και τεχνικά καταρτισμένος, είναι αφελής, και δεν μπορεί να δεί αυτό που κρύβεται μπροστά στα μάτια του. Εργάζεται και λειτουργεί χωρίς να σκέφτεται τον αντίκτυπο των πράξεων του στην κοινωνία. Ο αναγνώστης μαζί με τον πρωταγωνιστή, θα ξυπνήσει από τον λήθαργο της καθημερινότητας και θα αναλογιστεί τα επακόλουθα των πράξεων του. Επομένως με ενδιέφερε περισσότερο η συνειδητοποίηση της προσωπικής ευθύνης. Η τεχνική του επάρκεια μέσα από τις λεπτομερείς περιγραφές, προσδίδουν στην ιστορία αληθοφάνεια.
Μυστικές οργανώσεις, κρυμμένα μηνύματα, φίλοι και εχθροί που μπερδεύονται. Πώς κρατήσατε την ισορροπία ώστε το βιβλίο να παραμένει αγωνιώδες, χωρίς να χαθεί ο φιλοσοφικός του πυρήνας;
Μ.Χ.: Ήταν όντως δύσκολη η ισορροπία, μεταξύ μυθιστορήματος και φιλοσοφίας. Στόχος ήταν το βιβλίο να είναι ευανάγνωστο και να κρατά την αγωνία, αφού κατά κύριο λόγο είναι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα. Ο φιλοσοφικός πυρήνας, ήταν σαν μια σκιά που περιπλανιόταν πίσω από όλη την πλοκή, ωστόσο η πλοκή λειτουργούσε παράλληλα και ανεξάρτητα. Στο υποσυνείδητο ο ήρωας, αποκτά τα φιλοσοφικά ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν ξεπερνώντας την αρχική του αφέλεια, ωστόσο στόχος του είναι να παραμείνει ζωντανός, και να διαλευκάνει το μυστήριο, και το ποιοι κρύβονται πίσω από τα συμβάντα που γίνονται τριγύρω του.
Έχετε σπουδάσει, ερευνήσει και διδάξει σε πολύ διαφορετικά περιβάλλοντα, από την τεχνολογία μέχρι την εκπαίδευση. Πόσο σας επηρέασε αυτή η διαδρομή στο να δείτε την τεχνητή νοημοσύνη όχι μόνο ως εργαλείο, αλλά και ως ηθικό πεδίο σύγκρουσης;
Μ.Χ.: Μετακινούμενος από την βιομηχανία ως μηχανικός στην επιστημονική έρευνα και μετέπειτα στην εκπαίδευση, συνειδητοποίησα ότι η οπτική γωνία που βλέπει κανείς ένα θέμα είναι διαφορετική και πολλές φορές εκ διαμέτρου αντίθετη. Επομένως σίγουρα, η πορεία μου επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την δομή της ιστορίας, αφού προσπάθησα να φέρω τον αναγνώστη κοντά στο να δει την τεχνητή νοημοσύνη και την ηθική της διάσταση, υπό διαφορετικές οπτικές γωνίες. Το να δει κάποιος ένα θέμα από άλλη οπτική γωνία, βοηθά στην ολοκληρωμένη αντίληψη του θέματος, και στην πρόληψη πιθανών αρνητικών συνεπειών από των πράξεων του.
Ο ήρωάς σας καλείται ουσιαστικά να ξεχωρίσει ποιον μπορεί να εμπιστευτεί, ενώ γύρω του όλοι έχουν άλλοθι αλλά και κίνητρο. Για εσάς ποιο είναι το πιο σκοτεινό σημείο της εποχής μας, ότι η τεχνολογία μπορεί να ξεφύγει ή ότι ο άνθρωπος έχει ήδη συνηθίσει να ζει χωρίς βεβαιότητες;
Μ.Χ.: Το πιο σκοτεινό σημείο της εποχής μας είναι ότι η τεχνολογία, από βοήθημα έχει γίνει ανάγκη. Από εργαλείο, η Τ.Ν. γίνεται άμεση ανάγκη διαβίωσης, και ο μελλοντικός άνθρωπος θα είναι εξαρτημένος από αυτό. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι εκπληκτικό εργαλείο, και όπως κάθε άλλη μορφή τεχνολογίας, μπορεί να λύσει πολλά προβλήματα της ανθρωπότητας, ωστόσο πολλοί άνθρωποι είναι πλέον εθισμένοι σε αυτή την τεχνολογία. Όταν γνωρίζεις ότι έχεις ένα τέλειο ψηφιακό βοηθό, πλέον δεν υπάρχει λόγος να σκέφτεσαι για σύνθετα πράγματα, και σιγά σιγά, αυτό αποστερεί από τον άνθρωπο την σκέψη. Φοβάμαι πώς ο άνθρωπος στο μέλλον θα γίνει απλά καταναλωτής. Αν θεωρούμε ως θέσφατο την απάντηση της Τ.Ν. σε κάθε μας ερώτημα, τότε θα την ακολουθούμε άκριτα, και θα οδηγηθούμε σε επικίνδυνα μονοπάτια.
Μεγαλωμένος σε σπίτι γεμάτο βιβλία, με μια μητέρα βιβλιοθηκάριο και με έντονη φιλομάθεια από μικρός, τι θα λέγατε πως σώζει τελικά τον άνθρωπο περισσότερο, η γνώση, η κρίση ή η ικανότητα να παραμένει ηθικά ανήσυχος ακόμη κι όταν «ξέρει» πολλά;
Μ.Χ.: Ο άνθρωπος ορίζεται από την ικανότητά του να σκέφτεται, να νιώθει, να συνδέεται και να μεταμορφώνει τον κόσμο γύρω του. Επομένως και τα τρία αυτά στοιχεία που θέτετε είναι κρίσιμα στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Εάν χάσουμε την ικανότητα να σκεφτόμαστε και να μεταμορφώνουμε τον κόσμο γύρω μας, τότε δεν θα ξεχωρίζουμε από τα υπόλοιπα ζώα. Επομένως αυτό που σώζει τον άνθρωπο είναι η προσαρμοστικότητα του καθώς παραμένει πιστός στις ηθικές του αξίες.
