Στο «CorfuPress» φιλοξενούμε τη συγγραφέα κυρία Βέρα Φραντζή με αφορμή το μυθιστόρημά της «Η Πωλήτρια», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ψυχογιός. Ένα βιβλίο που μας μεταφέρει στην Αθήνα λίγο πριν και μέσα στην κρίση, εκεί όπου η δουλειά δεν σε εξαντλεί απλώς, αλλά σου κλέβει τη φωνή.
Η Λίνα διπλώνει ρούχα κάτω από εκτυφλωτικά φώτα, με μισθό που μετά βίας σε αφήνει να υπάρξεις, με αφεντικά που απαιτούν, με πελάτισσες που ξεσπούν, με μια πόλη που σε σπρώχνει να σκύψεις. Και όμως, εκείνη δεν θέλει να «σωθεί» με εύκολους τρόπους. Θέλει να μείνει ελεύθερη, να μην ανήκει σε κανέναν, να μην φορέσει τα καλούπια που της επιβάλλουν ούτε στη δουλειά, ούτε στο κρεβάτι, ούτε στο σπίτι.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Η Λίνα δουλεύει σε μια αλυσίδα ρούχων, κάτω από δυνατά φώτα και υψηλές απαιτήσεις, σε μια καθημερινότητα που “καταπίνει” τον χρόνο, το σώμα και την αξιοπρέπεια. Τι θέλατε να δείξετε μέσα από αυτό το εργασιακό περιβάλλον: την οικονομική βία, την ψυχολογική φθορά, ή εκείνο το πιο ύπουλο που συμβαίνει όταν ο άνθρωπος αρχίζει να πιστεύει πως δεν αξίζει κάτι καλύτερο;
Β.Φ.: Με το βιβλίο “Η Πωλήτρια” ήθελα να καταγγείλω την κρεατομηχανή των εργασιακών συνθηκών στις πολυεθνικές εταιρίες. Το βασικό ζήτημα σε σχέση με τα εργασιακά θέματα που αναπτύσσονται στο βιβλίο είναι η καταπίεση του ανθρώπου από άνθρωπο, η ψυχολογική κακοποίηση και συγχρόνως η οικονομική.
Οι συνθήκες εργασίες που φαινομενικά είναι λουστραρισμένες με γκλίτερ και μόδα, αλλά από πίσω κρύβουν “ένα σκοτεινό δωμάτιο” που κατατρώει τον εργαζόμενο και αν θέλει να βγει “ζωντανός”, πρέπει είτε να μοιάσει στους κακοποιητές είτε να κάνει “ηρωική έξοδο”.
Μια φαινομενικά ¨απλή” δουλειά που τελικά μετατρέπεται σε ένα σύγχρονο είδος βασανιστηρίου. Μιλάμε για την λεκτική και ψυχολογική βία στις σχέσεις, αλλά στην εργασία αυτό αποσιωπάται και ακούς το “έτσι, είναι η ζωή, δύσκολη”.
Επιλέγετε να τοποθετήσετε την ιστορία στην Ελλάδα του 2009 και στην περίοδο της κρίσης, όταν η ανισότητα βαθαίνει και οι αντοχές στενεύουν. Για εσάς, η κρίση εδώ λειτουργεί ως φόντο ή ως μηχανισμός που πιέζει τους χαρακτήρες μέχρι να αποκαλυφθεί ο πραγματικός τους εαυτός;
Β.Φ.: Το πως λειτουργεί η σκιά της κρίσης του 2009 κρίνεται και τοποθετείται από κάθε αναγνώστη διαβάζοντας την ιστορία. Για αυτό το λόγο, αναφέρω το χρονικό πλαίσιο της στην περίληψη του βιβλίου, αλλά δεν αποτελεί ιδιαίτερα ¨δομικό στοιχείο” της ιστορίας παρά σε κάποια λίγα θραύσματα ως αναφορές.
Προσωπικά, βέβαια, το έγραψα υπό το πρίσμα των συνθηκών του τότε, αφού πρόκειται για μία κατάσταση, η οποία επηρέασε βαθιά τους μιλένιανς και καθόρισε και καθορίζει τη ζωή τους μέχρι σήμερα. Είναι ένα συλλογικό τραύμα που φέρουμε και άλλαξε τον τρόπο σκέψης μας, την εργασιακή μας κουλτούρα, αλλά και τη γενικότερη μας νοοτροπία.
Παρόλο ότι ήθελα να δώσω αυτήν την ελευθερία ερμηνείας στους αναγνώστες, οι ήρωες της ιστορίας επηρεάζονται βαθιά από τη συγκεκριμένη συγκυρία και οι επιλογές τους είναι απόρροια της κατάστασης. Το άτομο συνθλίβεται υπό το βάρος της παγκόσμια κρίσης. Δεν είναι τίποτα μπροστά στην οικονομία ο άνθρωπος.
Η Λίνα έχει έναν ξεκάθαρο σκοπό: να παραμείνει ελεύθερη, ειδικά απέναντι σε άντρες που την αντιμετωπίζουν σαν κτήμα. Πώς γράψατε αυτή την άρνηση χωρίς να τη μετατρέψετε σε σύνθημα; Και τι σημαίνει τελικά “ελευθερία” για τη Λίνα: να μην δεσμεύεται, να επιλέγει η ίδια, ή να μην της επιβάλλουν ρόλους που την πνίγουν;
Β.Φ.: Η Λίνα, η βασική ηρωίδα του έργου, είναι ένα νέο κορίτσι που προσπαθεί να βρει την ταυτότητά της ή έστω μια χαραμάδα αυτοπροσδιορισμού μέσα σε μια δυσβάστακτη κομφορμιστική εποχή. Η άρνηση της Λίνας βασίζεται στην εσωτερική της δύναμη, οπότε το ζήτημα της ταυτότητας και του ατόμου απέναντι στο συλλογικό επανέρχεται ξανά και ξανά, παρά το γεγονός ότι έχουμε περάσει σεξουαλική απελευθέρωση και δυναμική τοποθέτηση του ατόμου στο συλλογικό.
Κάθε γενιά ανακαλύπτει τα ίδια πράγματα και τα ορίζει ξανά. Αυτή είναι η ζωή των ανθρώπων.
Η ελευθερία της Λίνας, του ατόμου, έρχεται, λοιπόν, σε πρώτο πλάνο και βλέπουμε πως τελικά δεσμεύεται στον εαυτό της για τις επιλογές της, που είναι και πιο σημαντική υπόσχεση που μπορεί να δώσει κάποιος. Ως απόρροια αυτού φυσικά επιλέγει μόνη της για τον εαυτό της χωρίς τα στερεότυπα και οι κοινωνικές συμβάσεις να την “σαπίζουν” και αποτινάζει τους ρόλους που τοποθετούνται ως ταμπέλες στα άτομα και βέβαια στις γυναίκες. ¨Καλή κόρη”, “εργατική γυναίκα”, “πιστή σύντροφος”… όλοι αυτοί οι φορεμένοι ρόλοι μοιάζουν με θηλιές για το ελεύθερο πνεύμα της ηρωίδας, αλλά φυσικά χρειάζεται ζύμωση και δύναμη περισσότερη λόγω και του φύλου της για να τις σβήσει από το θυμικό της.
Το βιβλίο θίγει το θέμα του “διαφορετικού” που προκαλεί δυσπιστία και απέχθεια, ειδικά όταν δεν θέλει να χωρέσει σε καλούπια, ακόμη και σε ζητήματα προσωπικά και ιδιωτικά. Πόσο σας ενδιέφερε να μιλήσετε για τα όρια της κοινωνικής ανοχής και για το πώς η κοινωνία διεκδικεί λόγο πάνω στο σώμα, στις σχέσεις και στις επιλογές ενός ανθρώπου;
Β.Φ.: Το βιβλίο είναι μια καταγγελία. Καταγγελία για την εργασιακή καταπίεση, αλλά και την κοινωνική. Καταγγελία για την κριτική που ασκεί η κοινωνία για τις προσωπικές επιλογές και δεν επιτρέπουν την διαφορετικότητα του ατόμου να εκφραστεί.
Φυσικά, το άτομο αλληλοεπιδρά με την κοινωνία και ερεθίζει τα όρια και τις δεσμεύσεις της. Έχει ένα τίμημα το ζήτημα της συνύπαρξης και της επικοινωνίας και η Λίνα έχει τελικά σπαρακτική δύναμη για να βγει “ζωντανή” από τη σκληρή κριτική τους της ασκείται.
Η αυτονομία της συνείδησης είναι ένα ταξίδι αυτοπραγμάτωσης, που όλοι κάνουμε και ταυτίζεται, θα έλεγα, και με την διαδικασία ενηλικίωσης μας. Η θρησκεία, η κουλτούρα, τα ήθη και έθιμα μάχονται της εξατομίκευσης της προσωπικότητας, αλλά πάντα ο άνθρωπος θα βρίσκει το παράθυρο για την προσωπική έκφραση και επιλογή. Είναι μια αέναη μάχη, πάντα επίκαιρη, πάντα υπαρκτή.
Η γραφή σας περιγράφεται ως ωμή, ρεαλιστική, “κοφτερή”, χωρίς περιττά στολίδια. Γιατί αυτή η επιλογή ύφους; Είναι αισθητική απόφαση, είναι ηθική στάση, ή είναι ο μόνος τρόπος να μιλήσετε για μια πραγματικότητα που δεν επιτρέπει ωραιοποίηση; Και τι φοβηθήκατε περισσότερο γράφοντάς το: να γίνετε σκληρή ή να γίνετε “ήπια” εκεί που δεν πρέπει;
Β.Φ.: Η γραφή μου όντως χαρακτηρίζεται από όλα αυτά τα στοιχεία, αφού η ιστορία είναι μια σύγχρονη, ρεαλιστική εικόνα στον κόσμο μας, αλλά συγχρόνως είναι και ποιητική και αφαιρετική σε κάποια σημεία.
Είναι ο τρόπος έκφρασής μου αυτός, ο συγκερασμός μεταξύ του “ονειρικού” και του εντελώς “κοφτερού”. Είναι, βέβαια, και τρόπος επιβίωσης και τρόπος πρόσληψης της πραγματικότητας.
Σίγουρα, επηρεάζει το γεγονός των δικών μου αναγνωστικών προτιμήσεων. Έχω ιδιαίτερη αγάπη για το έργου του Μπουκόφκσι.
Όλα αυτά ζυμώνονται όλα μαζί και δημιουργούν το συγκεκριμένο στιλ, που πιστεύω πάντα έχει λόγο ύπαρξης και επιζητά την ταύτιση και έκφραση του παρόντος.
Επομένως, αποτελεί και αισθητική προτίμηση, ηθική στάση και επιλογή συγγραφικής ταυτότητας σε ένα αποτύπωμα, που φαίνεται πως έχει αγγίξει κάποιους ανθρώπους και καλύπτει και αναγνωστικά και αυτή την “ανάγκη”.
Η Αθήνα στο βιβλίο μοιάζει σχεδόν σαν δεύτερος χαρακτήρας: άσχημη, κουρασμένη, πιεστική, με σημεία που σε “σπρώχνουν” να νιώσεις ξένος μέσα στην ίδια σου τη πόλη;
Β.Φ.: Η Αθήνα επικοινωνεί με την ηρωίδα σε μια καρμική, ερωτική και φιλική, μοναδική και διαρκής σχέση.
Όταν η Λίνα είναι χαρούμενη, η πόλη φωτίζεται σαν σκηνή με προβολείς. Όταν η Λίνα στεναχωριέται, η πόλη μαυρίζει, σκονίζεται, δείχνει τα δόντια της. Είναι ζωντανός οργανισμός και άλλοτε συμπαραστάτης, άλλοτε εχθρός.
Όπως και για όλους μας φαντάζομαι.
Γύρω από τη Λίνα κινούνται αφεντικά απρόσωπα, προϊστάμενοι σκληροί, σύντροφοι περιστασιακοί αλλά απαιτητικοί. Θέλατε να δείξετε ότι η καταπίεση είναι μόνο “από πάνω προς τα κάτω”, ή ότι υπάρχει και μια κοινωνική αλυσίδα, όπου ο ένας ξεσπά στον άλλον για να αντέξει;
Β.Φ.: Ήθελα να σκιαγραφήσω την καταπίεση στη δουλειά από τους ανθρώπους που βρίσκονται σε ανώτερες θέσεις και τον κύκλο βίας που δημιουργείται σε αυτές τις σχέσεις εξουσίας, αλλά και τη θέση της γυναίκας μέσα σε μια ερωτική σχέση.
Η άσκηση εξουσίας είναι ένα βασικό ζήτημα του βιβλίου και ο αναγνώστης εξάγει τα δικά του συμπεράσματα διαβάζοντας τό. Το ζήτημα της ατομικής ελευθερίας είναι ακόμη παρόν και διαμορφώνεται.
Δεν θα πω πως “ζούμε σε εποχές κρίσιμες”, αλλά θεωρώ πως πάντα διακυβεύεται το ζήτημα της ελευθερίας του ατόμου και είναι αγώνας που δεν είναι ποτέ παρωχημένος.
Το βιβλίο έχει την αίσθηση ενός ψυχογραφήματος του σύγχρονου εργαζόμενου, με σκέψεις που δεν έρχονται πάντα “στρωτά”, αλλά σαν κομμάτια που σε βάζουν να ενώσεις τα νήματα. Γιατί επιλέξατε αυτή τη ρυθμική, σπασμένη εσωτερική αφήγηση; Τι σας δίνει που δεν θα σας έδινε μια κλασική, γραμμική αφήγηση;
Β.Φ.: Ήθελα να δώσω την αίσθηση τους “χάους” της πόλης, της α–χρονικότητας σε μια εργασιακή καθημερινότητα που η μια μέρα διαδέχεται την άλλη χωρίς κάποια ιδιαίτερη διαφορά και αίσθηση.
Ο χρόνος λειτουργεί σαν “ένας γλυκερός και κολλώδης πολτός” και η ηρωίδα καταπίνεται από τη ρουτίνα και την σκληρότητα του εβδομαδιαίου προγράμματος. Τα πόδια της κολλάνε μέσα σε αυτό το σακχαρώδη μίγμα και βυθίζεται σε μια δυστοπική δίνη.
Δεν έχει σημασία, αν είναι Δευτέρα του Απρίλη ή Τρίτη του Δεκέμβρη, αν είσαι εικοσιπέντε ή πενήντα πέντε. Κάθε μέρα είναι ίδια για το υπόλοιπο της ζωής σου, αν δε σκοπεύεις να το αλλάξεις αυτό με κάποιο τρόπο και ο τρόπος αυτός είναι καθαρά ατομική επιλογή και δεν υπάρχει κανείς να στο υποδείξει.
Μια γραμμική αφήγηση θα εξέθετε ανεπανόρθωτα τον σκοπό του βιβλίου.
Σε κάποια στιγμή η Λίνα βρίσκει διέξοδο στη συγγραφή, σαν εσωτερική λύτρωση και σαν χώρο όπου επιτρέπεται το “ανέφικτο”. Είναι η συγγραφή μια φυγή ή μια πράξη αντίστασης; Και πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως πραγματική έξοδος, ή απλώς ως ανάσα για να αντέξεις λίγο ακόμη;
Β.Φ.: Η συγγραφή για την ηρωίδα του βιβλίου αποτελεί το καταφύγιό της, το αποκούμπι της και ένα τρόπο διαφυγής. Αντίσταση πράττει περισσότερο με τις επιλογές της βραδυφλεγώς.
Το να δημιουργείς τέχνη και να την απολαμβάνεις είναι δύο τελείως διαφορετικά πράγματα. Για μένα η απόλαυση της τέχνης είτε είναι το διάβασμα ενός βιβλίου είτε η θέαση ενός πίνακα είναι καταφύγιο.
Το να γράφω, όμως, είναι μια εντελώς διαφορετική διαδικασία. Είναι μια επίπονη κοπιώδης εργασία, σχεδόν εξαναγκαστική σαν την οποιαδήποτε βιολογική ανάγκη.
Αν έπρεπε να κρατήσουμε μία φράση από τη Λίνα, όχι ως “quote”, αλλά ως στάση ζωής, ποια θα θέλατε να είναι; Και ποια παρεξήγηση για την ηρωίδα σας θα θέλατε να προλάβετε πριν καν γεννηθεί στο μυαλό του αναγνώστη;
Β.Φ.: Δεν νομίζω πως μπορεί να βγει μια μόνη φράση ως απόσταγμα της ζωής της ηρωίδας από το βιβλίο. Άλλωστε ο καθένας εκλαμβάνει διαφορετικά ένα ανάγνωσμα και φωτίζει όπως εκείνος επιθυμεί το έργο με το οποίο έρχεται σε επαφή σε μια αμοιβαία γόνιμη αλληλεπίδραση. Επομένως, δεν μπορώ καν να προλάβω παρεξηγήσεις, αν αυτές υπάρχουν και μάλλον θα ήταν λάθος να τις προλάβω.
Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία, ακόμα και μέσα από ένα τόσο ρεαλιστικό μυθιστόρημα για εργασία, κρίση και σώμα, μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία και την ανάγνωση; Ποια η άποψή σας;
Β.Φ.: Θα ήταν τρομερά ελπιδοφόρο να πω πως θα αναμορφώσει ένα βιβλίο την κατιούσα θέση της λογοτεχνίας στη ζωή των ανθρώπων στην Ελλάδα, αλλά γράφοντας αυτό το βιβλίο ήθελα να προσπαθήσω να παρακινήσω ανθρώπους που δεν διαβάζουν, να το πράξουν, επειδή η ηρωίδα είναι σαν αυτούς, τον γείτονά μας, τον διπλανό μας και εμάς τελικά. Χάρη σε αυτήν την οικειότητα, ελπίζω να ενισχύσω την βιβλιοαναγνωσία.
Το πιο ευχάριστο συμβάν που μου έχουν μεταφέρει (και με το βιβλίο ποίησης που έχω εκδώσει στο παρελθόν) είναι άνθρωποι που δεν διαβάζουν να παρακινηθούν να το κάνουν, επειδή το βιβλίο “λέει κάτι για τη ζωή τους” και έτσι υπάρχει πιο εύκολη σύνδεση.
Το ίδιο σκοπό έχω και με το παιδικό βιβλιοφιλικό λογαριασμό που διατηρώ στο instagram (reading_to_your_child), την ενίσχυση της βιβλιοαναγνωσίας σε κάθε ηλικία. Θεωρώ πως ένα παιδί που διαβάζει είναι μια ελπίδα για το μέλλον.
