Στο «CorfuPress.com» φιλοξενούμε την ποιήτρια κυρία Ελευθερία Αποστολίδου με αφορμή την κυκλοφορία της ποιητικής συλλογής «Όταν οι εικόνες μιλούν», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πηγή.
Πρόκειται για ένα βιβλίο που δεν διαβάζεται μόνο με τα μάτια, αλλά και με εκείνο το «μέσα» που συνήθως το αφήνουμε νηστικό. Εικόνες τραβηγμένες από την ίδια, στίχοι που γεννιούνται από στιγμές καθημερινές και γίνονται στοχασμός, και ένας ποιητικός επίλογος που ακουμπά την ευτυχία και την ευγνωμοσύνη χωρίς να τις κάνει εύκολα συνθήματα. Εδώ, η εικόνα δεν «ντύνει» απλώς τον λόγο αλλά τον προκαλεί. Και ο λόγος δεν περιγράφει απλώς την εικόνα αλλά την ξεγυμνώνει.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Όταν λέτε «Όταν οι εικόνες μιλούν», εννοείτε ότι οι εικόνες μιλούν πρώτες και οι λέξεις ακολουθούν, ή ότι οι λέξεις ήταν ήδη μέσα σας και απλώς βρήκαν μια αφορμή να ξεχειλίσουν πάνω σε ένα κάδρο; Πώς γεννιέται πρακτικά ένα ποίημα στη δική σας διαδρομή: από το βλέμμα προς τον κόσμο ή από τον κόσμο προς το βλέμμα;
Ε.Α.: Αρχικά να τονίσω πως το «Όταν οι εικόνες μιλούν» ήταν ένας τίτλος που μου βγήκε αυθόρμητα όταν είχα σχεδόν ολοκληρώσει την πορεία αυτής της συλλογής. Στις περισσότερες περιπτώσεις υπήρχε ήδη η εικόνα στο μυαλό μου, οπότε και άρχιζα να γράφω μια ιστορία γύρω από αυτή τη φωτογραφία. Δεν με ενδιέφερε να περιγράψω αυτό που φαίνεται, αλλά να δώσω στον αναγνώστη τη δυνατότητα να δει αυτό που μπορεί να κρύβεται από πίσω, το ανείπωτο, την ιστορία που δεν χωράει στο κάδρο. Η εικόνα γίνεται έτσι μια αφορμή για να ανοίξει ένας άλλος χώρος ανάγνωσης, πιο εσωτερικός, όπου ο καθένας μπορεί να προβάλει και τη δική του εμπειρία.
Στη συλλογή, η φωτογραφία συνοδεύει τα περισσότερα ποιήματα. Πώς αποφασίζετε ότι μια εικόνα «αντέχει» να σταθεί δίπλα σε έναν στίχο χωρίς να τον καπελώσει; Και αντίστροφα, πώς αποφεύγετε ο στίχος να γίνει απλή λεζάντα, κάτι που περιγράφει αντί να αποκαλύπτει;
Ε.Α.: Η επιλογή το κάθε ποίημα να συνοδεύεται από μία εικόνα έγινε καθώς αγαπώ και τις δύο αυτές τέχνες και για μένα πάντα η φωτογραφία υπήρξε κίνητρο για να αρχίσω να γράφω. Έτσι, η πρώτη μου ποιητική συλλογή δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τη συνοδεία εικόνων. Όσον αφορά το αν μια εικόνα «αντέχει» να σταθεί δίπλα σε έναν στίχο ή αν ο στίχος λειτουργεί απλώς ως λεζάντα δεν ήταν εξαρχής στους προβληματισμούς μου. Αυτό που με ενδιέφερε ήταν να αναζητήσω μια ισορροπία, έναν διάλογο ανάμεσα στις δύο τέχνες. Να βάλω τον αναγνώστη σε μια δοκιμασία να αναρωτηθεί βλέποντας πρώτα την εικόνα, τι μπορεί να του λέει, ποια ιστορία υπονοεί και στη συνέχεια διαβάζοντας το ποίημα να συναντήσει κάτι απρόσμενο ένα μικρό αιφνιδιασμό που ανοίγει τη σκέψη και το συναίσθημα.
Υπάρχει μια καθαρή αίσθηση πως τα ποιήματα είναι μικρές πόρτες: ανοίγουν από καθημερινά περιστατικά, αλλά σε βγάζουν σε εσωτερικό τοπίο. Τι είναι αυτό που σας «παγιδεύει» στην καθημερινότητα και σας αναγκάζει να το μετατρέψετε σε ποίηση; Είναι μια λεπτομέρεια, μια φράση, ένα πρόσωπο, ή εκείνη η σιωπή που μένει όταν όλα τελειώνουν;
Ε.Α.: Είναι η ανάγκη μου να μετατρέψω σε λέξεις ό,τι οι άλλοι απλώς προσπερνούν. Συνήθως πρόκειται για μικρά στιγμιότυπα της καθημερινότητας, λεπτομέρειες ή στιγμές που φαίνονται ασήμαντες αλλά για κάποιο λόγο μένουν. Κι όταν κάτι τέτοιο δεν φεύγει από το μυαλό μου, τότε ξέρω πως έχει ανάγκη να μετατραπεί σε ποίηση.
Επιλέγετε να ξεκινήσετε τη χρονική διαδρομή από την ονομαστική σας εορτή. Γιατί αυτή η αφετηρία; Τι συμβολίζει για εσάς η στιγμή που «συστήνεστε» στον κόσμο, και πώς επηρεάζει την αφήγηση μιας συλλογής όταν το ημερολόγιο γίνεται κρυφός άξονας των ποιημάτων;
Ε.Α.: Η αφετηρία από την ονομαστική μου εορτή δεν ήταν κάτι που το είχα σχεδιάσει αλλά προέκυψε αυθόρμητα. Το πρώτο μου ποίημα και ουσιαστικά η πρώτη μου απόπειρα να γράψω ποίηση ξεκίνησε εκείνη την ημέρα. Ήταν αρχικά μια λεζάντα για μια φωτογραφία που ήθελα να συνοδεύσω με λόγια. Στην πορεία όμως συνειδητοποίησα ότι αυτό που είχε γραφτεί δεν λειτουργούσε απλώς ως λεζάντα, αλλά ως ποίηση, και αυτό ήταν που με ώθησε να συνεχίσω αυτή τη διαδρομή. Από εκεί και πέρα, η συλλογή δεν ακολουθεί μια γραμμική αφήγηση αντιθέτως αφήνει το χρόνο να κυλά όπως συμβαίνει και στην καθημερινότητα.
Ο λόγος σας είναι άμεσος, καθαρός, αλλά ταυτόχρονα δουλεύει με αλληγορίες και προσωποποιήσεις. Ποια είναι η ισορροπία που αναζητάτε: να σας καταλάβουν όλοι με την πρώτη ή να αφήσετε χώρο ώστε ο αναγνώστης να «δουλέψει» μέσα του αυτό που διάβασε και να επιστρέψει ξανά;
Ε.Α.: Αρχικά επέλεξα να χρησιμοποιήσω λιτό και κατανοητό λόγο γιατί επιθυμώ το βιβλίο μου να γίνει φάρος για όλους τους ανθρώπους, ακόμη και για όσους δεν τόλμησαν ποτέ να διαβάσουν ποίηση, πιστεύοντας ότι πρόκειται για μια γραφή δυσνόητη και μόνο για λίγους. Ταυτόχρονα δεν θέλω να χάνεται η σύνδεση με τον αναγνώστη γι’ αυτό αφήνω χώρο για προσωπική ανάγνωση και ανακάλυψη. Οι αλληγορίες και οι προσωποποιήσεις στολίζουν τη γραφή μου, κάνοντάς την να μοιάζει με παραμύθι. Ο αναγνώστης, ενώ στην αρχή καταλαβαίνει με την πρώτη ματιά το νόημα, πολλές φορές επιστρέφει στο ποίημα και το ξαναδιαβάζει, ανακαλύπτοντας κάθε φορά κάτι καινούριο και διαφορετικό, ανάλογα με τη διάθεσή του.
Μέσα στα ποιήματα εμφανίζονται μοτίβα που μοιάζουν να επανέρχονται σαν κρυφό νήμα: η έμπνευση που ζητάει χρόνο, η βροχή που φέρνει μοναξιά αλλά και αποκάλυψη, η θάλασσα που κρατά μνήμη και υπόσχεση. Αυτές οι εικόνες βγήκαν από βιώματα, από παρατήρηση ή από την ανάγκη να δώσετε μορφή σε κάτι που δεν χωρούσε αλλιώς;
Ε.Α.: Οι εικόνες που εμφανίζονται στα ποιήματά μου γεννιούνται από διάφορες πηγές. Πολλές προέρχονται από ταξίδια που έχω κάνει και από τα βιώματα που άφησαν μου. Άλλες πηγάζουν από στιγμές της καθημερινότητας που παρατηρούσα και ένιωθα την ανάγκη να τις αποτυπώσω μέσα στο ποίημα. Συνήθως αυτά που αφήνω να ακουστούν μέσα από τους στίχους μου αφορούν φιλοσοφίες ζωής οι οποίες πηγάζουν από την ψυχή μου και ήθελα να αποκτήσουν φωνή στον αναγνωστικό κοινό.
Αναφέρετε ότι μέσα στη συλλογή υπάρχει έντονη ανάγκη να ακουστούν και κοινωνικά ζητήματα. Πώς αποφασίζετε πότε η ποίηση πρέπει να μιλήσει «ευθέως» για την κοινωνική πραγματικότητα και πότε πρέπει να την αφήσει να φανεί από τα πλάγια, μέσα από μια εικόνα, μια σκιά, μια λέξη που τσιμπάει;
Ε.Α.: Για μένα, η φράση ότι η ποίηση μπορεί να αλλάξει τον κόσμο δεν είναι απλώς ένα σχήμα λόγου είναι κάτι που το πιστεύω βαθιά. Ως αναγνώστρια ποίησης έχω βιώσει τη δύναμή της διαβάζοντας στίχους που επηρέασαν βαθύτατα τον τρόπο που βλέπω τη ζωή. Γι’ αυτό και δεν θα μπορούσαν να λείπουν από τη συλλογή μου ποιήματα που αγγίζουν κοινωνικά ζητήματα. Την ίδια στιγμή όμως δεν με ενδιέφερε να τα προσεγγίσω με τρόπο ευθύ ή κραυγαλέο. Η κοινωνική πραγματικότητα δεν εμφανίζεται φανερά από την πρώτη στιγμή, αλλά αφήνεται να αποκαλυφθεί μέσα από εικόνες, σκιές και λέξεις που λειτουργούν υπόγεια. Προτιμώ να δίνω χώρο στον αναγνώστη να διαβάσει, να σταθεί και να καταλάβει μόνος του τι πραγματεύεται το ποίημα, αντί να του το υπαγορεύω. Πιστεύω ότι έτσι το μήνυμα γίνεται πιο ουσιαστικό και πιο προσωπικό.
Οι φωτογραφίες είναι δικές σας, άρα κουβαλούν και το βλέμμα σας και την ευθύνη σας. Τι σημαίνει για εσάς «αυθεντικότητα» σε ένα βιβλίο που παντρεύει δύο τέχνες; Είναι η προσωπική υπογραφή; Είναι η ειλικρίνεια του συναισθήματος; Ή είναι το θάρρος να αφήσετε μέσα και τις ρωγμές, όχι μόνο τις όμορφες γωνίες;
Ε.Α.: Όπως προ είπα, η φωτογραφία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μου γι’ αυτό επέλεξα στο βιβλίο μου να υπάρχουν φωτογραφίες που έχω τραβήξει εγώ η ίδια με τη δική μου ματιά. Με τον τρόπο αυτό πίστευα ότι το βιβλίο θα είναι πιο αληθινό, πιο κοντά στην καθημερινότητα και τελικά, πιο κοντά στον αναγνώστη. Στην ποίηση υπάρχει ελευθερία και αυτή την ελευθερία ήθελα να τη διατηρήσω και στη φωτογραφία. Δεν με ενδιέφερε κάτι στημένο ή «κατασκευασμένο», αλλά εικόνες που κουβαλούν την αίσθηση της στιγμής, όπως ακριβώς τη βίωσα.
Ο επίλογος της συλλογής λειτουργεί σαν υστερόγραφο για την ευτυχία και την ευγνωμοσύνη. Πώς γράφονται τέτοιες έννοιες χωρίς να γίνουν εύκολα, «γλυκανάλατα», ή διδακτικά; Τι χρειάζεται να έχει περάσει ένας άνθρωπος για να μιλήσει γι’ αυτά με τρόπο που να πατά στη γη;
Ε.Α.: Ο επίλογος δεν γράφτηκε ως απάντηση για το τι είναι ευτυχία ή ευγνωμοσύνη αλλά ως μια σκέψη που με ακολουθούσε καιρό. Παρατηρώντας τις στιγμές ένιωθα ότι συχνά χανόμαστε σε όσα δεν έχουμε και ξεχνάμε τα σημαντικά. Για το λόγο αυτό και το ποίημα κινείται μέσα από τις αισθήσεις και από μικρές, αλλά για κάποιους ασήμαντες στιγμές όπως είναι το φως το πρωί, μια μυρωδιά που περνάει αβίαστα, ένας ήχος στον δρόμο, μια εικόνα που σε εντυπωσιάζει. Επομένως ο επίλογος δεν γράφτηκε για να ορίσει την ευτυχία, αλλά για να θυμίσει ότι η ευγνωμοσύνη μπορεί να γεννηθεί αθόρυβα, μέσα στο απλό και στο καθημερινό. Ίσως τελικά αυτό να ήταν που ήθελα να αφήσω ως υστερόγραφο όχι μια διδαχή, αλλά μια ήσυχη υπενθύμιση.
Πολλοί λένε πως η εικόνα «μιλάει» πιο γρήγορα από τη λέξη. Εσείς, όμως, τι πιστεύετε ότι κάνει η ποίηση που δεν μπορεί να το κάνει μια φωτογραφία; Πού νιώθετε ότι η λέξη κερδίζει, και πού παραδέχεστε ότι η εικόνα έχει μια ωμότητα που δεν την φτάνεις εύκολα με στίχους;
Ε.Α.: Η εικόνα έχει μια αμεσότητα και μια ωμότητα που δεν αλλάζει. Ένα γυμνό δέντρο τον χειμώνα θα είναι πάντα εκεί, ίδιο για όλους. Η ποίηση όμως έρχεται να μιλήσει όχι γι’ αυτό που βλέπουμε, αλλά για το πώς το κουβαλά ο καθένας μέσα του. Για κάποιους οι νύχτες του χειμώνα είναι πολλές και δύσκολες ενώ για άλλους έχουν μία πιο ήσυχη χροιά. Αυτή η διαφορά δεν βρίσκεται στην εικόνα, αλλά στο βίωμα. Το ίδιο συμβαίνει και με έναν δρόμο. Πολλούς τους φοβίζει για κάποιους άλλους όμως λειτουργεί ως φυγή, λύτρωση ή ακόμη και ως διέξοδος. Εκεί ακριβώς νιώθω ότι η λέξη κερδίζει, όχι ότι αναιρεί την εικόνα, αλλά ότι της επιτρέπει να μετακινηθεί. Επομένως στο «Όταν οι εικόνες μιλούν» ο καθένας μπορεί να ακούσει πολλά περισσότερα απ’ όσα φαντάζεται και κάθε φορά κάτι το διαφορετικό.
Αν ο αναγνώστης ανοίξει το βιβλίο σας σε μια τυχαία σελίδα, τι θα θέλατε να του συμβεί εκείνη τη στιγμή; Να σταματήσει; Να θυμηθεί; Να συγχωρήσει; Να πει «είμαι κι εγώ αυτό»; Ποιο είναι το «απόσταγμα» που σας ενδιαφέρει περισσότερο να μείνει, όχι στο μυαλό, αλλά στο σώμα;
Ε.Α.: Ανοίγοντας ο αναγνώστης το βιβλίο σε μια τυχαία σελίδα θα ήθελα να σταθεί πρώτα στην εικόνα, να την κοιτάξει και έπειτα να αναρωτηθεί τι έχει να του πει. Ύστερα, διαβάζοντας το ποίημα, να συμβεί εκείνη η μικρή μετατόπιση που έρχεται συχνά μέσα από ένα δίστιχο και σε κάνει για λίγο να δεις τον κόσμο αλλιώς. Αν κάτι μείνει ας είναι η αίσθηση ότι το γνώριμο έχει τη δύναμη να φανεί διαφορετικό.
Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία, ακόμα και μέσα από μια ποιητική συλλογή που παντρεύει εικόνα και λόγο, μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία και την ανάγνωση, αλλά και τον τρόπο που κοιτούν την ίδια τους την καθημερινότητα; Ποια η άποψή σας;
Ε.Α.: Είναι αλήθεια ότι σήμερα πολλοί άνθρωποι διαβάζουν λιγότερο ποίηση και στρέφονται κυρίως προς το μυθιστόρημα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η ποίηση δεν τους αφορά, ίσως απλώς δεν τους έχει δοθεί ο χώρος να την πλησιάσουν χωρίς φόβο. Στη δική μου συλλογή, στόχος μου ήταν ακριβώς αυτό να καταρρίψω όλα τα στερεότυπα που θέλουν την ποίηση να είναι για λίγους και εκλεκτούς. Να δημιουργήσω με τον αναγνώστη μια αίσθηση οικειότητας και να νιώσει ότι μπορεί να σταθεί απέναντι στην ποίηση χωρίς να χρειάζεται ειδικές γνώσεις ή ερμηνείες. Η συνύπαρξη εικόνας και λόγου λειτουργεί, για μένα, σαν μια πρόσκληση σαν μια πρώτη επαφή που μπορεί να ανοίξει τον δρόμο. Αν μέσα από αυτή τη διαδρομή κάποιος δώσει μια ευκαιρία στην ποίηση, την αγαπήσει λίγο περισσότερο και αρχίσει να κοιτά την καθημερινότητά του με άλλη προσοχή μέσα από τις λέξεις, τότε θεωρώ ότι το βιβλίο έχει πετύχει τον σκοπό του.
