Όταν δεν μπορούν πια να αρνηθούν την εξέγερση, επιχειρούν να περιορίσουν το νόημά της. Να την κάνουν μια ακίνδυνη επέτειο, χωρίς πολιτικό περιεχόμενο, χωρίς ζωντανή συλλογική παρουσία.
Η επιχείρηση δεν είναι καινούργια. Εδώ και χρόνια, ένα τμήμα του συντηρητικού και αντιδραστικού πολιτικού χώρου επιχειρεί να υποβαθμίσει, να γελοιοποιήσει ή να ξαναγράψει την ιστορία της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Από τους ανοιχτούς νοσταλγούς της δικτατορίας και τους χρυσαυγίτες, που μιλούσαν για «φιάσκο» και «μασκαράτα», μέχρι τους πιο καλοβαλμένους αρνητές, που επιλέγουν τη μέθοδο της επιλεκτικής αλήθειας.
Χαρακτηριστική η περίπτωση του Αδώνιδος. Το 2021 επέμενε δημόσια ότι δεν υπήρξαν νεκροί «εντός του Πολυτεχνείου», υπογραμμίζοντας ότι οι νεκροί βρίσκονταν στους γύρω δρόμους ή και σε μεγαλύτερη απόσταση. Μια διατύπωση που εμφανίζεται ως σχολαστική ιστορική διευκρίνιση, αλλά αποσιωπά το ουσιώδες: ότι η δικτατορία σκότωσε ανθρώπους κατά την καταστολή της εξέγερσης, στους δρόμους της Αθήνας.
Η ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών έχει καταγράψει τεκμηριωμένα θύματα των γεγονότων. Δεν χρειάζεται να υπάρχει νεκρός μέσα στην περίφραξη του ιδρύματος για να υπάρχει αιματοχυσία έξω από αυτήν. Ούτε η γεωγραφική θέση μιας δολοφονίας αλλάζει την πολιτική και ιστορική της σημασία.
Αυτή η εμμονή με το «μέσα» και το «έξω» δεν είναι αθώα. Μετατοπίζει τη συζήτηση από την ουσία της εξέγερσης σε μια τεχνική λεπτομέρεια, σαν να επρόκειτο για ένα δυσάρεστο περιστατικό που συνέβη κάπου στην περιοχή και όχι για την αιματηρή καταστολή ενός λαϊκού ξεσηκωμού εναντίον μιας στρατιωτικής δικτατορίας.
Από την αμφισβήτηση στην αποστείρωση
Η ιστορική παραχάραξη, ωστόσο, δεν είναι η μόνη μέθοδος. Όταν η ανοιχτή άρνηση δεν αποδίδει, υπάρχει και μια πιο εκλεπτυσμένη διαδρομή: η αποπολιτικοποίηση. Να διατηρηθεί η επέτειος, αλλά να αφαιρεθεί το περιεχόμενό της. Να μείνουν τα λουλούδια, τα στεφάνια, οι σχολικές αναφορές και οι τηλεοπτικές εικόνες, αλλά να ξεχαστούν τα συνθήματα, η σύγκρουση με τη δικτατορία, η λαϊκή συμμετοχή και η διεκδίκηση ελευθερίας και δημοκρατίας.
Φέτος, η απόφαση της Πρυτανείας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής.
Ο πρύτανης αποφάσισε να παραμείνουν κλειστά όλα τα κτίρια του ιστορικού συγκροτήματος της Πατησίων από τις 13 έως τις 17 Νοεμβρίου. Οι εκδηλώσεις του τριημέρου θα πραγματοποιηθούν αποκλειστικά σε εξωτερικό χώρο, σε έκταση που θα διαθέσει το Ίδρυμα. Δεν παραχωρείται καμία αίθουσα, ούτε καν στον Σύνδεσμο Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών. Και σαν να μην έφτανε αυτό, η πρόσβαση στις 17 Νοεμβρίου περιορίζεται από τις 9 το πρωί έως τη 1 το μεσημέρι.
Η Πρυτανεία επικαλείται την ασφάλεια, την προστασία των εγκαταστάσεων και περιστατικά βίας προηγούμενων ετών.
Φυσικά, κανείς δεν δικαιούται να καταστρέφει πανεπιστημιακούς χώρους, να επιτίθεται σε ανθρώπους ή να μετατρέπει μια επέτειο σε πεδίο ανεξέλεγκτης βίας.
Αλλά ακριβώς γι’ αυτό γεννιούνται τα ερωτήματα: Γιατί η απάντηση στην παραβατικότητα είναι ο αποκλεισμός των εκδηλώσεων από τους ιστορικούς εσωτερικούς χώρους; Γιατί τιμωρείται, στην πράξη, το σύνολο της πανεπιστημιακής και κοινωνικής κοινότητας για τις πράξεις συγκεκριμένων ομάδων; Γιατί ο ΣΦΕΑ, οι φοιτητικοί σύλλογοι και οι συλλογικότητες που τιμούν την εξέγερση πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα καθεστώς περιορισμένης πρόσβασης και αυστηρού ωραρίου;
Η προστασία ενός ιστορικού χώρου δεν μπορεί να σημαίνει την απομάκρυνση της ιστορικής μνήμης από αυτόν. Και η δημόσια τάξη δεν διασφαλίζεται με την περιστολή της συλλογικής έκφρασης.
Το Πολυτεχνείο δεν είναι μουσείο με ωράριο
Το Πολυτεχνείο δεν είναι απλώς ένα κτίριο. Δεν είναι ένα μνημείο που ανοίγει για λίγες ώρες, δέχεται επισκέπτες, στεφάνια και φωτογραφίες και κατόπιν κλειδώνει μέχρι την επόμενη επέτειο. Είναι ένας τόπος που απέκτησε ιστορικό νόημα μέσα από τη συλλογική δράση ανθρώπων που αμφισβήτησαν έμπρακτα την εξουσία της χούντας.
Η μνήμη του δεν είναι ιδιοκτησία της Πρυτανείας, της κυβέρνησης ή οποιουδήποτε πολιτικού χώρου. Ανήκει στην κοινωνία. Και η κοινωνική μνήμη δεν μπορεί να τελεί υπό διοικητική διαχείριση, με προκαθορισμένο χώρο, ώρα εισόδου και ώρα αποχώρησης.
Υπάρχει, βέβαια, και κάτι ακόμη. Η εξέγερση του 1973 δεν ήταν μια αποστειρωμένη, ακίνδυνη εκδήλωση διαμαρτυρίας. Ήταν μια κορυφαία στιγμή αντίστασης σε ένα καθεστώς που είχε καταργήσει τις δημοκρατικές ελευθερίες, φυλάκιζε, βασάνιζε και εξόριζε τους αντιπάλους του. Τα συνθήματα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» και «Έξω οι ΗΠΑ – Έξω το ΝΑΤΟ» δεν ήταν διακοσμητικά στοιχεία μιας φοιτητικής γιορτής. Συμπύκνωναν πολιτικές και κοινωνικές διεκδικήσεις που ξεπερνούσαν κατά πολύ τα όρια του πανεπιστημίου.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει το Πολυτεχνείο ενοχλητικό και σήμερα. Η μνήμη του δεν περιορίζεται στο παρελθόν. Θέτει ερωτήματα για το παρόν: για τη δημοκρατία, την ελευθερία, την κοινωνική δικαιοσύνη, την εκπαίδευση, την εξουσία, το δικαίωμα των νέων να αμφισβητούν και να διεκδικούν.
Και ίσως γι’ αυτό η πιο βολική εκδοχή του Πολυτεχνείου είναι εκείνη που δεν ενοχλεί κανέναν: μια επέτειος χωρίς πολιτική, μια τελετή χωρίς συλλογική δράση, ένα μνημείο χωρίς ζωντανή μνήμη.
Όταν η ιστορική μνήμη περιορίζεται, όταν οι χώροι της κλειδώνουν και οι ζωντανές συλλογικότητες απομακρύνονται, το αποτέλεσμα είναι η αποδυνάμωση του δημόσιου και πολιτικού χαρακτήρα της επετείου.
Το Πολυτεχνείο χρειάζεται ιστορική γνώση, ελεύθερη πρόσβαση, συλλογική συμμετοχή και κριτική συζήτηση. Χρειάζεται να παραμένει ζωντανό, όχι επειδή το λέει μια επετειακή διακήρυξη, αλλά επειδή οι αξίες και τα αιτήματά του εξακολουθούν να αφορούν την κοινωνία.
Το Πολυτεχνείο δεν είναι μια γιορτούλα που πρέπει να τελειώσει στην ώρα της. Είναι μια εξέγερση που δεν χωράει σε ωράριο.
