Όταν οι λέξεις σημαίνουν τοτα ανάποδα νοήματα και το γέλιο παύει να είναι ελεύθερο, ένας βοσκός μπορεί να ανατρέψει ένα ολόκληρο βασίλειο χωρίς να σηκώσει ούτε σπαθί.
Στην εφημερίδα «Corfupress» φιλοξενούμε τον Κερκυραίο συγγραφέα Παύλο Βασιλάκη με αφορμή το παραμύθι του «Ο Βοσκός και ο Βασιλιάς», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις iwrite. Το παραμύθι αξιοποιεί το συμβολισμό, τη σάτιρα και το σωματικό χιούμορ για να μιλήσει για την εξουσία, τις κοινωνικές διακρίσεις, τον φόβο απέναντι στο διαφορετικό και την ελευθερία της προσωπικής ταυτότητας. Πίσω από τις ξεκαρδιστικές εικόνες κρύβεται ένα σοβαρό ερώτημα: τι απομένει από έναν άνθρωπο όταν κάποιος άλλος αποφασίζει ποιος επιτρέπεται να είναι;
Στο Βασίλειο της Αναπάντεχης Τρέλας τίποτα δεν λειτουργεί όπως θα περίμενε κανείς. Ο φούρνος ψήνει λουλούδια, το ανθοπωλείο πουλά ψωμί και οι γνώριμες λέξεις αποκτούν αλλόκοτες σημασίες. Σε αυτόν τον κόσμο ζει ένας αυθόρμητος βοσκός, ο οποίος έχει το χάρισμα να προκαλεί αβίαστα το γέλιο. Όταν θα βρεθεί απέναντι σε έναν βασιλιά που επιθυμεί να διασκεδάσει, αλλά απαιτεί το γέλιο με την απειλή της τιμωρίας, μια φαινομενικά κωμική παράσταση θα εξελιχθεί σε ανατροπή ολόκληρου του βασιλείου.
Ο Παύλος Βασιλάκης γεννήθηκε στην Αυστραλία το 1984 και μεγάλωσε στην Κέρκυρα, όπου επέστρεψε η οικογένειά του. Σπούδασε Βιολογικές Εφαρμογές και Τεχνολογίες στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και δραστηριοποιείται επιχειρηματικά μαζί με δύο ανθρώπους του στενού του περιβάλλοντος. Ανάμεσα στην επαγγελματική καθημερινότητα, στα ισπανικά, στους λάτιν χορούς και στη συντροφιά της συζύγου του και των δύο σκύλων τους, αποφάσισε να δώσει ουσιαστικό χώρο σε ένα παλιό του όνειρο: τη συγγραφή.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο-συγγραφέα Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Κύριε Βασιλάκη, στο Βασίλειο της Αναπάντεχης Τρέλας όλα βρίσκονται σε μια παράλογη αντιστροφή: ο φούρνος φουρνίζει λουλούδια, το ανθοπωλείο πουλά ψωμί, ο τσαγκάρης κουρεύει και, γενικά, τα επαγγέλματα ή τα αντικείμενα δεν σημαίνουν πάντοτε αυτό που γνωρίζουμε. Ποια εικόνα εμφανίστηκε πρώτη στη σκέψη σας και πώς χτίσατε έναν κόσμο που προκαλεί γέλιο, αλλά συγχρόνως δημιουργεί ανησυχία;
Π.Β.: Υπήρξε μια περίοδος όπου βρισκόμουν στο χείλος του γκρεμού, οικονομικά, ψυχολογικά, σωματικά. Όλα έμοιαζαν με αδιέξοδο, με μια ζούγκλα όπου τα πάντα με απειλούσαν. Συνειδητοποίησα κάποια στιγμή ότι είναι ανώφελο να τα βάζεις με κάτι που σε υπερβαίνει και ότι τελικά δεν είναι δειλία να σταματήσεις τις ανούσιες μάχες. Εκείνη τη στιγμή άρχισα να δίνω χώρο σε κάποιες αλήθειες -ας πούμε, ότι οι άνθρωποι δεν λένε αυτό που εννοούν και ούτε εννοούν αυτό που λένε, ότι δεν κάνουν αυτό που θέλουν, και ότι ο καθένας είναι ό,τι δηλώνει και όχι αυτό που στ’ αλήθεια είναι. Αν το δεις από ψηλά όλο αυτό, ε, είναι αστείο. Μόνο όταν το κατάλαβα αυτό μπόρεσα να σωθώ, χάνοντας πολλά μεν, αλλά σώζοντας τον εαυτό μου. Έτσι, γέννησα τον Βοσκό. Γιατί δεν τον έγραψα απλώς, τον γέννησα. Και μόλις το έκανα, κατάλαβα. Κι αν αισθάνεται κανείς ανησυχία διαβάζοντας το παραμύθι μου, τότε είναι ένα καλό παραμύθι. Όσο για την πρώτη εικόνα που εμφανίστηκε στο μυαλό μου και το πώς χτίζω έναν κόσμο, αυτό είναι διαδικασία του υποσυνείδητου στο οποίο δύσκολα έχω πρόσβαση, απλά μεταφέρω ένα συναίσθημα όσο προσεκτικά μπορώ, μην το σπάσω. Και χτίζεται στην πορεία.
Στην ιστορία σας, η ανατροπή των λέξεων δεν αποτελεί απλώς ένα γλωσσικό παιχνίδι. Όποιος χρησιμοποιεί τι σωστές ονομασίες θεωρείται επικίνδυνος και μπορεί να καταλήξει στους κροκόδειλους. Θέλατε να σχολιάσετε τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία αλλοιώνει τη γλώσσα, ώστε να ελέγχει ακόμη και όσα οι άνθρωποι θεωρούν αληθινά;
Π.Β.: Αυτή η ιστορία δεν γράφτηκε με καμία πρόθεση να ασχοληθώ με τα πολιτικά παιχνίδια εξουσίας, αν και κάθε φορά που την διαβάζω (ναι, μου αρέσει να διαβάζω τις ιστορίες μου 😊), δεν μπορώ να μην κάνω παραλληλισμούς με την πολιτική και οικονομική εξουσία. Ωστόσο, στο πρόσωπο του Βασιλιά, στην πραγματικότητα ήθελα να προβάλω το Φόβο. Ο φόβος, είναι εκείνο το στοιχείο του ψυχισμού μας, το οποίο έχει τη δύναμη να καθηλώσει οποιοδήποτε μέγεθος δύναμης μέσα μας. Ο φόβος μήπως πληγωθούμε, μήπως πληγώσουμε, μήπως αποτύχουμε, μήπως μας κοροϊδέψουν, μήπως μας στοιχίσει οικονομικά, μήπως δεν θα έχουμε δεύτερη ευκαιρία, μήπως και μήπως και μήπως. Κάποιος φοβάται το σκοτάδι, κάποιος τα ύψη, κάποιος την πολυκοσμία. Ο φόβος στρεβλώνει την αλήθεια. Ο φόβος στρεβλώνει την όψη του κόσμου. Και γι’ αυτό ακόμη και οι πολιτικές εξουσίες είναι αυτές που είναι, γιατί ριζώνουν μες στους φόβους μας. Ο φόβος, πρέπει να είναι καθισμένος στο κάθισμα του συνοδηγού, ποτέ να μην πιάνει το τιμόνι, αλλιώς, πράγματι δεν θα ξέρει κανείς τι έχει ουσία, τι είναι αληθινό, τι αξίζει τον κόπο.
Ο βοσκός γίνεται δεκτός στη γιορτή του κρασιού μόνο αφού αποκτήσει ακριβά επίσημα ρούχα, παρόλο που το ταλέντο και ο χαρακτήρας του παραμένουν ακριβώς τα ίδια. Πόσο συνειδητά χρησιμοποιήσατε αυτή τη μεταμόρφωση για να μιλήσετε στα παιδιά για μια κοινωνία που συχνά κρίνει την αξία του ανθρώπου από την εμφάνιση, τα χρήματα και την κοινωνική του θέση;
Π.Β.: Καθόλου συνειδητά. Δυστυχώς έτσι είναι όπως το σημειώνετε στην ερώτηση και το αντιλαμβανόμαστε υποσυνείδητα. Μπορώ να καταλάβω και να δεχτώ εύκολα ότι ο κάθε χώρος ή περίσταση, έχει έναν κώδικα ενδυμασίας και συμπεριφοράς, αλλά πράγματι είναι αξιοπερίεργο ότι η αξία ενός ανθρώπου μετριέται με πολλά άλλα εκτός από την ίδια την αξία του, δηλαδή την ποιότητα του χαρακτήρα του. Τελικά αυτό, είναι όντως ένα ζήτημα που μπορεί κανείς να το συζητήσει με αφορμή το παραμύθι του Βοσκού, εξάλλου και αυτός ο ίδιος ήθελε αρχικά να γίνει πλούσιος, αριστοκράτης, όμως όχι, να μη λέω ψέματα, δεν ήταν κάτι που με ενδιέφερε να θίξω, απλά προέκυψε, όπως πιθανόν και άλλα ζητήματα που μπορεί να υπάρχουν μες στην ιστορία, από εκείνα που απασχολούν αληθινές κοινωνίες, όπως είναι άλλωστε και το Βασίλειο της Αναπάντεχης Τρέλας.
Ο ήρωάς σας φτάνει στο παλάτι πιστεύοντας ότι η ζωή του θα αλλάξει, όμως επιστρέφει στα βοσκοτόπια με εκατό ‘’βασιλικά’’ πρόβατα. Πρόκειται μόνο για μια κωμική παρεξήγηση ή και για ένα σχόλιο πάνω στην ψευδαίσθηση της κοινωνικής ανόδου και στην αδυναμία της εξουσίας να ακούσει πραγματικά τον απλό άνθρωπο;
Π.Β.: Πρόκειται για ένα ξεκάθαρο ξεμπρόστιασμα της εξαπάτησης, ως ένα μέσο που χρησιμοποιείται για επικράτηση, από εκείνους που έχουν τα ζάρια και είναι η σειρά τους να παίξουν, αλλά και που πριν έρθει η σειρά τους να παίξουν, ήταν πάλι η σειρά τους και έπαιζαν έτσι κι αλλιώς. Η εξουσία σε κάθε της μορφή (από τον πρωθυπουργό μέχρι τον δάσκαλο, από τον εργοδότη μέχρι το γονιό), δεν έχει απολύτως καμία αδυναμία να ακούσει τον απλό άνθρωπο, γιατί μιλάνε ακριβώς την ίδια γλώσσα. Τα συμφέροντα είναι που αλλάζουν και η ισορροπία δυνάμεων καθορίζει το αποτέλεσμα.
Ο βασιλιάς ισχυρίζεται ότι αγαπά το γέλιο, αλλά απαιτεί από τον βοσκό να τον κάνει να γελάσει υπό την απειλή των κροκοδείλων. Μπορεί να υπάρξει αυθεντικό γέλιο όταν γεννιέται μέσα στον φόβο; Και πόσο εύκολα η ανάγκη ενός ισχυρού να διασκεδάζει μετατρέπει τους υπόλοιπους σε αναλώσιμους διασκεδαστές;
Π.Β.: Μα τι σπουδαία ερώτηση! Και σπουδαία διατυπωμένη. Θα απαντήσω με ερώτηση. Υπάρχει για βασιλιάδες διασκέδαση χωρίς αίμα; Υπάρχει διασκεδαστής που δεν ξέρει εκ των προτέρων ότι είναι αναλώσιμος; Σε κάποιο σημείο μέσα στο παραμύθι χρησιμοποιώ μια παρομοίωση για το πώς αντιλαμβάνεται ο βασιλιάς το βοσκό: ‘’τον κοίταζε με ειλικρινή απάθεια αλλά ταυτόχρονα και με το βαθύ ενδιαφέρον που δείχνει ένας βάτραχος σε μία μύγα’’. Μα ισχύει ακριβώς αυτή η σχέση, δεν είναι έτσι;
Οι ταξιδιώτες και όσοι φέρνουν διαφορετικές λέξεις, συνήθειες ή αντιλήψεις αντιμετωπίζονται ως φορείς κινδύνου. Πίσω από το παράλογο εύρημα των ξένων ασθενειών και των μαλλιών που ανεμίζουν, διακρίνεται μια αιχμηρή σάτιρα για τον φόβο απέναντι στο διαφορετικό. Πόσο δύσκολο ήταν να προσεγγίσετε ένα τόσο σοβαρό ζήτημα χωρίς να χαθεί η παιχνιδιάρικη φύση του παραμυθιού;
Π.Β.: Σε αυτήν την ιστορία δεν υπήρξε τίποτε δύσκολο να αποδώσω ή να προσεγγίσω. Το έγραψα σε μια καθισιά, ούτε δυο ώρες δεν μου πήρε. Είχα ανάγκη να ουρλιάξω, αλλά το θεωρώ ζωώδες και άκομψο, έτσι, το αποφεύγω (το κάνω μόνο τα μεσάνυχτα, όταν έχω κάνει ολική νάρκωση στη σύζυγο 😊). Έτσι λοιπόν, ό,τι υπάρχει μες στο κείμενο, γράφτηκε από το χέρι μου γρήγορα και σε στιγμή που δεν το έλεγχα απολύτως. Αν η κάθε φράση είναι επιτυχημένη και ταιριαστή στο όλο ύφος, το μπράβο δεν πάει σε μένα. Δεν υπάρχει καν μπράβο εδώ. Είπαμε, είναι στην πραγματικότητα ένα ουρλιαχτό για να τρομάξουνε τα όρνεα και να κρυφτούνε στη σπηλιά τους. Για να είμαι απόλυτα δίκαιος, οφείλω ένα αδιανόητο ευχαριστώ στην τεράστια καρδιά και αγκαλιά της Μαρίας Παπαδοπούλου, μια ειδική παιδαγωγό που μεταχειρίζεται με ειδίκευση τους φίλους, ειδικά όταν η περίπτωσή τους είναι ειδική. Η παιχνιδιάρικη φύση δεν θα μπορούσε να χαθεί από το ύφος του βιβλίου, γιατί δεν αποτελεί τεχνική, αλλά προσωπική μου άμυνα. Αυτή είναι η γραφή μου, αυτή είναι η φωνή μου. Και στα ενήλικα γραπτά μου υπάρχει αυτό, όπως και στον προφορικό μου λόγο. Καμιά φορά μου στοιχίζει, αλλά τι να γίνει… Ο καθένας, ας είναι ο εαυτός του, δεν είπαμε;
Στο συμπόσιο, ο βοσκός δεν καταφέρνει να προκαλέσει το γέλιο μέσα από μια καλοστημένη παράσταση. Το πετυχαίνει όταν χάνει τον έλεγχο, τρώει υπερβολικά και το σώμα του αρνείται να υπακούσει στους κανόνες της βασιλικής ευπρέπειας. Είναι το σωματικό χιούμορ ο πιο δημοκρατικός τρόπος κωμωδίας, επειδή υπενθυμίζει ότι κάτω από τα στέμματα και τα πολυτελή ενδύματα όλοι παραμένουμε άνθρωποι;
Π.Β.: Έχει αξία να υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ότι μπορούμε να νιώσουμε ελεύθεροι γενικά, και όχι μόνο όταν δεν έχουμε πια τίποτα να χάσουμε. Η υπερβολή στη σκηνή με το συμπόσιο ‘’ενός ανδρός’’, δεν γίνεται για να σπάσουν οι κανόνες της ευπρέπειας και να γελάσουμε. Οι κανόνες σπάνε αναπόφευκτα όταν το σώμα απελευθερώνεται και αγγίζει τα όρια του ελεύθερου νου. Πράγματι, για να παραμείνουμε άνθρωποι, ανεξάρτητα από το ρόλο που έχουμε ανάλογα την ώρα της ημέρας, χρειάζεται να θυμόμαστε τις βασικές μας λειτουργίες και τις βασικές μας αδυναμίες. Και αυτό, είναι κωμωδία του επιπέδου που προτιμώ. Καλά είναι τα ανέκδοτα και τα πειράγματα, αλλά το να παίρνεις στην πλάκα τον Βασιλιά και τους κροκόδειλούς του, ω φίλε, εδώ γουστάρω! Φέρτε ποπ κορν, θα πέσει πολύ γέλιο!
Το γέλιο του βασιλιά δεν τον μεταμορφώνει, αλλά τον οδηγεί στον θάνατο. Γιατί επιλέξατε μια τόσο ακραία και τολμηρή εξέλιξη για ένα παιδικό βιβλίο; Μπορούσε αυτός ο βασιλιάς να αλλάξει ή έπρεπε να εξαφανιστεί, ώστε να απελευθερωθούν πραγματικά οι υπήκοοί του;
Π.Β.: Δεν ξέρω πώς μπορεί να στέκει παιδαγωγικά, ούτε έχω γνώσεις παιδοψυχολόγου, αλλά συμφωνώ ότι το να μένει σέκος ένας χαρακτήρας παιδικού παραμυθιού, είναι τολμηρό ή ίσως και ακραίο,. Δεν μπορώ να διαφωνήσω. Αλλά το κέρδισε. Δεν λέω «το άξιζε». Έχει διαφορά. Πέθανε μόνος του, ο ανόητος. Δεν τον σκότωσε κανείς. Περπάτησε σε ένα μονοπάτι που δεν μπορούσε να σταθεί, γιατί ήταν το μονοπάτι της αλήθειας, ενώ εκείνος είχε μάθει το μονοπάτι της εξαπάτησης. Τώρα, ποιος την πάτησε; Φυσικά και θα μπορούσαν να γίνουν χίλιες παραλλαγές ως προς την τύχη του βασιλιά. Εγώ πάντως δεν θα άλλαζα τίποτε διαβάζοντάς το στο παιδί μου. Εξάλλου, ακόμη και τα πιο γνωστά κλασικά παραμύθια σε όλο τον κόσμο, μεταχειρίζονται το θάνατο με πολύ σκληρότερους τρόπους, αν και πολλά από αυτά έχουν υποστεί αλλαγές προς το ομαλότερο. Όσοι θα ήθελαν να αλλάξουν κάτι πάντως, είναι ελεύθεροι να το προτείνουν ή να το κάνουν. Ας πάρουν ένα στυλό και ας γράψουν στην από πίσω σελίδα. Οι ιστορίες όταν εκδίδονται, ανήκουν στους αναγνώστες. Ο συγγραφέας μπορεί να λέει ό,τι του έρχεται στο κεφάλι, αλλά στην πραγματικότητα, είναι ο μόνος που δεν μπορεί να επηρεάσει το έργο του. Έχω πετάξει εγώ βιβλία από το παράθυρο γιατί κάτι δεν μου άρεσε… πφφφ! να φάνε και οι κότες. Τι θα μου πουν οι συγγραφείς; Ας πουν ό,τι θέλουν. Αλλά έχω διαβάσει και βιβλία εκατό φορές το ένα, μέχρι να καταλάβω και το τελευταίο κόμμα. Έτσι πάει. Ο καθένας με τα φίλτρα του. Αυτό που έχει αξία για ένα παιδί, κατά τη γνώμη μου, είναι να καταλαβαίνει αλήθειες, να παίρνει θάρρος, να τρομάζει με μέτρο, να λυπάται βαθιά, να χαίρεται δίχως όριο. Ο θάνατος, δεν σοκάρει. Η αλήθεια, ναι.
Μετά τον θάνατο του βασιλιά, οι αυλικοί παγώνουν, επειδή δεν γνωρίζουν ποιοι είναι χωρίς εκείνον. Ο βοσκός, αντίθετα, δεν σπεύδει να φορέσει το στέμμα, αλλά οραματίζεται ένα βασίλειο στο οποίο ο καθένας θα μπορεί να είναι ο εαυτός του. Είναι τελικά ο καταλληλότερος ηγέτης εκείνος που δεν επιθυμεί να ορίζει την ταυτότητα των άλλων;
Π.Β.: Η λέξη ‘’ηγέτης’’ δεν έχει κλίμακα. Δεν υπάρχει κάποιος κατάλληλος και κάποιος καταλληλότερος. Αυτά είναι για το αφεντικό, τον αρχηγό, τον πρόεδρο, κλπ. Ο ηγέτης κάνει ακριβώς αυτό που λέτε στην ερώτηση: δεν ορίζει την ταυτότητα κανενός. Επιτρέπει την ταυτότητα εκάστου, αφού πρώτα βρει τη δική του. Προστατεύει την ελευθερία τού να είσαι ο εαυτός σου, με το παράδειγμά του, όχι με νόμο. Και ο δρόμος που δείχνει, δεν υπάρχει στ’ αλήθεια, παρά μόνο στο μυαλό όσων πιστεύουν ότι υπάρχει. Θέλει ψυχή και θάρρος, δεν είναι κάτι εύκολο και γρήγορο. Ένας αληθινός ηγέτης, γεννά ηγέτες, μόνο τότε ησυχάζει.
Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να αλλάξει τον κόσμο ή χρειάζεται να συναντήσει αναγνώστες έτοιμους να κοιτάξουν διαφορετικά όσα θεωρούν φυσιολογικά; Και μπορεί το παιδικό βιβλίο, μέσα από το γέλιο και το παράλογο, να μάθει σε ένα παιδί να υπερασπίζεται την ελευθερία του προτού κάποιος άλλος αποφασίσει ποιος πρέπει να γίνει;
Π.Β.: Υπάρχει ένα τραγούδι που λέει ότι αυτός ο κόσμος δεν αλλάζει, καληνύχτα Κεμάλ, και τα λοιπά. Αυτά τα τραγούδια είναι επαναλήψεις πολύ αρχαίων ανησυχιών, από ανθρώπους που έβλεπαν ότι είναι μάταιο να παλεύεις να αλλάξεις τον κόσμο. Θα έπρεπε και η ίδια η λογοτεχνία να έχει ήδη απεμπλακεί από αυτή την προσπάθεια, γιατί το να συζητάμε για το αν αλλάζει ο κόσμος ή όχι είναι σαν να λέμε ότι ο κόσμος είναι όλοι οι υπόλοιποι. Υπάρχουν και κάποιοι που λένε ότι αν θες να αλλάξει ο κόσμος, ξεκίνα από τον εαυτό σου. Και ναι, από αυτήν την οπτική, η λογοτεχνία μπορεί να βοηθήσει. Είναι μοχλός, είναι ένα σοβαρό εργαλείο με θεϊκών διαστάσεων δύναμη, αλλά και η πυρηνική ενέργεια είναι. Ως προς το παιδικό βιβλίο, η αναλογία είναι ακριβώς ίδια. Η πλάκα με τα παιδιά είναι ότι το ζουν αλλιώς. Όσοι δεν έχουν ξεχάσει ότι ήταν παιδιά κάποτε, θα θυμούνται ότι την ώρα που διαβάζουν οι μπόμπιρες ένα βιβλίο, μπαίνουν μέσα, φαντάζονται τις εικόνες τρισδιάστατες, το ζουν στ’ αλήθεια. Και τι είναι άραγε περισσότερο αλήθεια από αυτό που σε πάει κάπου μες στο μυαλό σου; Άρα ναι, με χίλια, το παιδικό βιβλίο, με πολλούς τρόπους, όχι μόνο με το γέλιο ή την υπερβολή, μπορεί να δώσει στο παιδί εφόδια να αντέξει αυτόν τον παράλογο κόσμο και να σταθεί με το κεφάλι πάνω και τους ώμους ίσια. Ωστόσο, χρειάζεται και ο αναγνώστης να αντιλαμβάνεται ότι η λογοτεχνία δεν υπάρχει για να σχολιάζει τους άλλους. Όταν διαβάζουμε κάτι που μας ενοχλεί, είναι γιατί αφορά τον εαυτό μας και τότε πρέπει να βρούμε την αντοχή να συνεχίσουμε την ανάγνωση. Εκεί, οι περισσότεροι αναγνώστες, κάνουμε πίσω και προτιμάμε να δούμε μια ταινία όπου ο καλός σούπερ ήρωας σώζει τον κόσμο για να ταυτιστούμε μαζί του.
Αν σας ζητούσε κάποιος να περιγράψετε με δυο λόγια το περιεχόμενο του παραμυθιού καθώς και το κεντρικό μήνυμα που θέλετε να περάσετε, πώς θα το θέτατε, αν υποθέσουμε ότι θέλετε να το εξηγήσετε σε ένα παιδί 5 χρονών;
Π.Β. Κάπως έτσι, αν και όχι ακριβώς: Η ιστορία του Βοσκού μιλάει για κάποιον που έχασε το δρόμο στη ζωή του και μπερδεύτηκε μέσα σε όλα τα παράλογα. Στο τέλος, μπόρεσε να αγαπήσει τον εαυτό του, να καταλάβει και να συγχωρήσει τους φόβους του. Και νίκησε, γιατί μόνο αυτό μπορεί να γίνει όταν πιστεύεις στον εαυτό σου. Όσο για το κεντρικό μήνυμα, αυτό που λένε ‘’τι θέλει να πει ο ποιητής’’, μην ψάχνεις πολλά πράγματα. Άσε το μέσα σου να μεταφράσει, ξέρει καλύτερα από μένα κι από σένα.
