Ένα πολυπρόσωπο μυθιστόρημα, βασισμένο σε αληθινή ιστορία, για μια οικογένεια Αρβανιτών, για μυστικά που θάφτηκαν μέσα στον χρόνο και για έναν χρησμό που ζητά από τους ανθρώπους να κοιτάξουν βαθιά μέσα στην ψυχή τους.
Στην εφημερίδα «Corfupress» φιλοξενούμε τη συγγραφέα, κυρία Ειρήνη Μαλάμου, με αφορμή το μυθιστόρημά της Ο χρησμός της κουκουβάγιας, που επανακυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας. Η Ειρήνη Μαλάμου γεννήθηκε στην Αθήνα και για χρόνια εργάστηκε στον χώρο της μηχανογράφησης, πριν αφοσιωθεί πιο έντονα στη συγγραφή. Στα βιβλία της φαίνεται να την απασχολεί ιδιαίτερα η ανθρώπινη μοίρα, όταν συναντά την ιστορία, αλλά και οι κρυφές διαδρομές που ενώνουν τον έρωτα, την οικογένεια, την προδοσία, την τιμή και τη λύτρωση.
Μετά Το μαύρο νυφικό και το Ανάμεσα σε δυο θεούς, η συγγραφέας επιστρέφει μέσα από την επανέκδοση του Χρησμού της κουκουβάγιας σε μια ιστορία που απλώνεται σε διαφορετικές εποχές και τόπους, αναδεικνύοντας ανθρώπους σκληρούς, περήφανους, βαθιά δεμένους με την οικογένεια, την παράδοση και τους άγραφους νόμους της κοινότητάς τους. Με αφετηρία τη Χασιά, ένα αρβανιτοχώρι της Αττικής, το μυθιστόρημα παρακολουθεί τις ζωές ανθρώπων που καλούνται να αντέξουν την απώλεια, να κρύψουν αλήθειες, να πληρώσουν για λάθη και να αναζητήσουν, έστω και αργά, δικαιοσύνη.
Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται ο Αποστόλης Κόλλιας, ένας άντρας δυναμικός, εργατικός και αποφασισμένος να χτίσει τη ζωή του με τα δικά του χέρια. Ο γάμος του με την Κατίνα, η οικογένεια που δημιουργούν και η κοινωνική του άνοδος μοιάζουν να τον οδηγούν σε μια ζωή γεμάτη σταθερότητα. Όμως στις 14 Σεπτεμβρίου 1944, όταν οι Γερμανοί εισβάλουν στη Χασιά και σκορπούν φωτιά, θάνατο και τρόμο, η εξαφάνιση της κόρης του, της Μαρίας, ανοίγει μια πληγή που δεν θα κλείσει ποτέ πραγματικά. Χρόνια αργότερα, στον Πειραιά του 1966, ο Αλέξανδρος Αρζινός αναγκάζεται να αφήσει πίσω του τη ζωή που ονειρεύτηκε, ενώ το 1974 ο Αποστόλης αναζητά απαντήσεις στη Μονή Κλειστών, κοντά στη μοναχή Μαριάμ. Η κουκουβάγια, που για πολλούς είναι σημάδι κακού, γίνεται εδώ ένας σκοτεινός οδηγός προς την αλήθεια: όχι πάντα ευχάριστη, αλλά αναγκαία.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο-συγγραφέα Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Κυρία Μαλάμου, στον Χρησμό της κουκουβάγιας επιλέγετε ως αφετηρία ένα αρβανιτοχώρι της Αττικής, τη Χασιά, και χτίζετε γύρω του μια οικογενειακή ιστορία βαθιά δεμένη με ήθη, έθιμα και άγραφους νόμους. Τι σας γοήτευσε περισσότερο σε αυτόν τον κόσμο και γιατί θελήσατε να τον φωτίσετε λογοτεχνικά;
Ε.Μ.: Αυτό που με γοήτευσε βαθιά στη Χασιά και στον αρβανίτικο κόσμο της εποχής είναι η αυθεντικότητα και η ατόφια δύναμη που αποπνέει. Πρόκειται για έναν κόσμο όπου ο λόγος της τιμής είχε βάρος ατσάλινου νόμου, η οικογένεια ήταν το απόλυτο καταφύγιο, αλλά και ο αυστηρότερος κριτής, ενώ η καθημερινότητα ήταν υφασμένη με ήθη, έθιμα, δεισιδαιμονίες και μια σιωπηλή, βαθιά στωικότητα.
Θέλησα να φωτίσω λογοτεχνικά αυτό το σκηνικό, γιατί ένιωσα πως αυτοί οι τόποι, παρότι βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής από την πρωτεύουσα, συχνά μένουν στη σκιά της ιστοριογραφίας και της μυθοπλασίας. Η Χασιά δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό φόντο για την ιστορία μου· είναι ένας ζωντανός οργανισμός που διαμορφώνει τους χαρακτήρες, τους δοκιμάζει και καθορίζει τις μοίρες τους.
Δίνοντας φωνή σε αυτούς τους ανθρώπους, ήθελα να διασώσω την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής, να αναδείξω τις εσωτερικές τους συγκρούσεις ανάμεσα στους άγραφους νόμους της κοινότητας και στα δικά τους θέλω, και να θυμίσω πόσο βαθιά ριζωμένοι είμαστε όλοι στην καταγωγή και στις παραδόσεις μας.
Ο Αποστόλης Κόλλιας είναι ένας άντρας που ξεκινά από τη φιλοδοξία, την εργατικότητα και την ανάγκη να αποδείξει την αξία του, όμως η ζωή τον οδηγεί σε μια βαθιά προσωπική συντριβή. Πώς χτίσατε έναν ήρωα που είναι ταυτόχρονα δυνατός, περήφανος, αλλά και πληγωμένος από όσα δεν μπόρεσε να αποτρέψει;
Ε.Μ.: Ο Αποστόλης είναι ένας από τους πιο πολύπλευρους και ανθρώπινους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Η πορεία του συμπυκνώνει την αιώνια πάλη του ανθρώπου που προσπαθεί να ορίσει τη μοίρα του, αλλά τελικά έρχεται αντιμέτωπος με δυνάμεις και γεγονότα που ξεπερνούν τις δυνάμεις του.
Δεν γεννήθηκε όμως ως ένας “τραγικός ήρωας” στο μυαλό μου· διαμορφώθηκε οργανικά, μέσα από τις επιλογές του και την εποχή του.
Για να χτίσω έναν χαρακτήρα που είναι ταυτόχρονα στιβαρός αλλά και εύθραυστος, εστίασα στην κινητήρια δύναμή του: την ανάγκη του να προστατεύσει, να δημιουργήσει και να αποδείξει την αξία του. Ο Αποστόλης είναι ένας άνθρωπος της δουλειάς και της ευθύνης, με περηφάνια που πηγάζει από την ακεραιότητα και τον μόχθο του. Η τραγικότητά του, όμως, δεν προέρχεται από κάποιο ηθικό ελάττωμα, αλλά από την ίδια την υπερβολή της αγάπης και της ευθύνης που αισθάνεται. Όταν η ζωή φέρνει ανατροπές που δεν μπορεί να κουμαντάρει, η περηφάνια του μετατρέπεται σε βάρος.
Αυτό που με ενδιέφερε να αποτυπώσω λογοτεχνικά είναι η σιωπηλή συντριβή: πώς ένας άντρας μαθαίνει να ζει με τις αόρατες πληγές του, πώς η δύναμή του δεν χάνεται, αλλά μετασχηματίζεται σε μια βαθιά, πικρή σοφία. Ο Αποστόλης είναι πληγωμένος ακριβώς επειδή νοιάζεται υπερβολικά — κι αυτή η ευάλωτη πλευρά του, κρυμμένη κάτω από το σκληρό του περιτύλιγμα, είναι που τον κάνει, πιστεύω, τόσο αληθινό στην καρδιά του αναγνώστη.
Η εξαφάνιση της Μαρίας, μέσα στη βία της Κατοχής και της γερμανικής εισβολής στη Χασιά, γίνεται η μεγάλη πληγή της οικογένειας. Θέλατε μέσα από αυτή την απώλεια να δείξετε πως ο πόλεμος δεν καταστρέφει μόνο σπίτια και ζωές, αλλά αφήνει πίσω του μυστικά που δηλητηριάζουν ολόκληρες γενιές;
Ε.Μ.: Αυτή η ερώτηση αγγίζει την ουσία του πώς ο πόλεμος εισβάλλει στον ιδιωτικό βίο και στη συλλογική μνήμη μιας οικογένειας. Ακριβώς αυτό ήταν το κεντρικό μου μέλημα. Ο πόλεμος συχνά καταγράφεται στην ιστορία μέσα από μάχες, αριθμούς και ερείπια. Όμως η αληθινή, η πιο ύπουλη καταστροφή που προκαλεί συμβαίνει μέσα στις ψυχές των ανθρώπων και πίσω από τις κλειστές πόρτες των σπιτιών.
Η εξαφάνιση της Μαρίας μέσα στη δίνη της Κατοχής δεν είναι μόνο ένα τραγικό συμβάν της εποχής· είναι ένας σεισμός που διαλύει τα θεμέλια της οικογένειας Κόλλια. Όταν ένας άνθρωπος χάνεται χωρίς να υπάρχει ένα «αντίο», μια ταφή ή μια ξεκάθαρη απάντηση, η απώλεια μετατρέπεται σε μια ανοιχτή πληγή που δεν κλείνει ποτέ.
Αυτό το κενό γεννά τη σιωπή. Κι η σιωπή, με τη σειρά της, γεννά μυστικά, ενοχές και καχυποψία. Ήθελα να δείξω πώς το τραύμα του πολέμου δεν σταματά με τη λήξη των εχθροπραξιών. Μεταφέρεται σαν αόρατη κληρονομιά από γενιά σε γενιά, δηλητηριάζοντας τις σχέσεις, καθορίζοντας συμπεριφορές και σφραγίζοντας τις μοίρες ανθρώπων που ίσως να μην έζησαν καν τα γεγονότα, αλλά κουβαλούν το βάρος τους.
Η Μαρία είναι η αόρατη παρουσία του βιβλίου − μια ηρωίδα υπενθύμιση ότι τα πιο βαριά ερείπια ενός πολέμου είναι αυτά που κουβαλάμε μέσα μας.
Ο Αλέξανδρος Αρζινός, στον Πειραιά του 1966, αναγκάζεται να φύγει, να μπαρκάρει και να θάψει τα δικά του όνειρα για να προστατεύσει ανθρώπους που αγαπά. Πόσο σημαντικό ήταν για εσάς να δείξετε πως κάποιες θυσίες δεν γίνονται από αδυναμία, αλλά από μια σιωπηλή, επώδυνη μορφή αγάπης;
Ε.Μ.: Δεν θα έλεγα ότι η δραματική πορεία του Αλέξανδρου Αρζινού είχε τις ρίζες της στην αγάπη. Η φυγή του δεν ήταν μια ρομαντική πράξη αυτοθυσίας· ήταν μια πράξη επιβίωσης. Εδώ ήθελα να είμαι πολύ ειλικρινής με τον ρεαλισμό της εποχής και της ανθρώπινης φύσης.
Ο Αλέξανδρος στον Πειραιά του ’66 είναι ένας νέος άνθρωπος που λύγισε, που έκανε το λάθος να μπλέξει στα δίχτυα της παρανομίας. Έπεσε θύμα εκμετάλλευσης από έναν άνθρωπο αδίστακτο που πάτησε πάνω στην απειρία και την ανάγκη του, εγκλωβίζοντάς τον σε ένα θανάσιμο αδιέξοδο. Το μπάρκο για εκείνον δεν ήταν επιλογή, ήταν η μόνη διέξοδος για να γλιτώσει τη φυλακή.
Η συγκίνηση στη δική του ιστορία δεν κρύβεται σε μια ιδεαλιστική αγάπη, αλλά στην τραγικότητα της στιγμής: στη βαθιά οδύνη ενός νέου που βλέπει τα όνειρά του να συντρίβονται εξαιτίας των λαθών του που αναγκάζεται να ξεριζωθεί και να τα θάψει όλα πίσω του, πληρώνοντας ένα βαρύτατο τίμημα. Ήθελα να δείξω πώς η ζωή, όταν μπλέξεις με τα λάθος πρόσωπα, σε αιχμαλωτίζει και σε αναγκάζει να γίνεις φυγάς της ίδιας σου της μοίρας.
Στο βιβλίο υπάρχουν μυστικά, ψέματα, προδοσίες, εκδίκηση, αλλά και η διαρκής ανάγκη για δικαιοσύνη και λύτρωση. Πιστεύετε ότι η αλήθεια, όσο κι αν καθυστερήσει να βγει στο φως, βρίσκει πάντα τον τρόπο να διεκδικήσει τη θέση της;
Ε.Μ.: Η αλήθεια έχει τη δική της αυτόνομη δύναμη· είναι σαν το νερό που, όση πέτρα κι αν βάλεις πάνω του, κάποια στιγμή θα βρει τη ρωγμή για να αναβλύσει.
Στον Χρησμό της Κουκουβάγιας οι ήρωές μου παλεύουν χρόνια ολόκληρα μέσα στα σκοτάδια των μυστικών, της προδοσίας και της εκδίκησης. Όμως το ψέμα, όσο κι αν προστατεύει προσωρινά ή καλύπτει πληγές, είναι ένα βαρύ φορτίο που εξαντλεί όποιον το κουβαλάει. Δηλητηριάζει τις ζωές τους και τις επόμενες γενιές.
Η αλήθεια μπορεί να αργεί, μπορεί να είναι επώδυνη όταν αποκαλύπτεται −συχνά μάλιστα σαρώνει τα πάντα στο πέρασμά της− αλλά είναι ο μόνος δρόμος για την αληθινή λύτρωση.
Δεν μπορεί να υπάρξει κάθαρση χωρίς φως. Όσα χρόνια κι αν περάσουν, όσα μυστικά κι αν θαφτούν στη γη της Χασιάς ή στα σοκάκια του Πειραιά, η αλήθεια δεν πεθαίνει. Περιμένει υπομονετικά τη στιγμή της. Και όταν τελικά βγει στην επιφάνεια, δεν δικαιώνει μόνο εκείνους που αδικήθηκαν, αλλά χαρίζει και την ειρήνη στις ψυχές που τυραννήθηκαν από τη σιωπή.
Η κουκουβάγια στο μυθιστόρημα δεν είναι απλώς ένα πουλί της νύχτας, αλλά ένας οιωνός που ο καθένας καλείται να ερμηνεύσει μέσα του. Τι συμβολίζει για εσάς ο χρησμός της; Είναι προειδοποίηση, μνήμη, ενοχή ή ένας τρόπος να ακούσει ο άνθρωπος όσα φοβάται να παραδεχτεί;
Ε.Μ.: Η κουκουβάγια είναι ένα σύμβολο βαθιά διπλό: από τη μία φέρει τη σοφία και το άπλετο φως μέσα στο σκοτάδι κι από την άλλη είναι ο αιώνιος ψίθυρος της νύχτας, ο προάγγελος του πεπρωμένου.
Για μένα ο χρησμός της κουκουβάγιας δεν είναι μια εξωτερική προφητεία που επιβάλλεται στους ήρωες. Είναι καθρέφτης. Είναι η φωνή της ίδιας της συνείδησης.
Είναι η μνήμη που αρνείται να πεθάνει, η ενοχή που περιπλανιέται στις σιωπές του σπιτιού, αλλά πάνω απ’ όλα είναι ένας τρόπος να εξαναγκαστεί ο άνθρωπος να ακούσει όσα τρέμει να παραδεχτεί στο φως της ημέρας. Η κουκουβάγια βλέπει μέσα στο απόλυτο σκοτάδι − εκεί ακριβώς όπου οι άνθρωποι κρύβουν τα πιο σκοτεινά μυστικά τους, τις προδοσίες τους, αλλά και τις ανεπούλωτες πληγές τους.
Ο χρησμός της, λοιπόν, είναι μια προειδοποίηση: πως όσα θάβουμε στη σιωπή, δεν εξαφανίζονται. Μας παρακολουθούν από τις σκιές και περιμένουν τη στιγμή που θα βρούμε το θάρρος να τα κοιτάξουμε στα μάτια. Γιατί μόνο όταν ακούσεις αυτόν τον εσωτερικό ψίθυρο και αναμετρηθείς με τις σκιές σου, μπορείς να φτάσεις στην κάθαρση και στη λύτρωση.
Ο χρησμός της κουκουβάγιας μιλά για οικογένεια, τιμή, έρωτα, ανεκπλήρωτα όνειρα, λάθη που πληρώνονται και ανθρώπους που παλεύουν με το «άστε ντούε» να φέρουν τη ζωή εκεί που θέλουν. Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία, την ανάγνωση και τις αλήθειες που κρύβονται πίσω από την Ιστορία κάθε οικογένειας; Ποια είναι η δική σας άποψη;
Ε.Μ.: Πιστεύω απόλυτα στη μεταμορφωτική δύναμη της λογοτεχνίας. Η λογοτεχνία δεν είναι απλώς μια ευχάριστη συντροφιά ή μια απόδραση από την καθημερινότητα. Είναι ένας καθρέφτης και ταυτόχρονα ένα παράθυρο. Όταν ένας αναγνώστης πιάνει στα χέρια του ένα βιβλίο, δεν διαβάζει απλώς την ιστορία κάποιων άλλων· μέσα από τις σελίδες του ανακαλύπτει, συχνά απροσδόκητα, τις δικές του αλήθειες, τους δικούς του φόβους και τα δικά του ανεκπλήρωτα όνειρα.
Στον Χρησμό της κουκουβάγιας οι ήρωες παλεύουν με το «έτσι θέλω», συγκρούονται με την εποχή τους, ερωτεύονται, σφάλουν και πληρώνουν το τίμημα. Διαβάζοντας για τις δικές τους αόρατες πληγές, ο αναγνώστης αρχίζει να κοιτάζει με άλλη ματιά τις αλήθειες και τα μυστικά της δικής του οικογένειας. Αρχίζει να κατανοεί, να συγχωρεί και, εντέλει, να λυτρώνεται.
Η λογοτεχνία έχει αυτή τη σπάνια μαγεία, μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο, γιατί αλλάζει πρώτα τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας. Δεν χρειάζεται να επιβληθεί· φτάνει αθόρυβα στην καρδιά του ανθρώπου και τη στιγμή που θα τον αγγίξει, η ανάγνωση μετατρέπεται από μια απλή συνήθεια σε μια βαθιά, προσωπική εμπειρία κάθαρσης.
