Όσα θάβονται κάτω από την επίσημη εκδοχή της Ιστορίας δεν παύουν να υπάρχουν. Περιμένουν μια ρωγμή, μια αμφισβήτηση ή έναν άνθρωπο πρόθυμο να αναμετρηθεί μαζί τους.
Mε αφορμή το νέο της μυθιστόρημα «Περασμένα, Ξεχασμένα», η εκπαιδευτικός και συγγραφέας κυρία Λιάνα Τσιρίδου μιλάει στην «Corfupress». Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ιβίσκος. Σε μια μικρή, ανώνυμη πόλη της ελληνικής επαρχίας, ο θάνατος ενός ισχυρού πολιτικού και η παρουσία μιας προτομής διαταράσσουν την εύθραυστη ισορροπία. Παλιές κατηγορίες επανέρχονται, η κοινωνία χωρίζεται σε αντίπαλες πλευρές και η μνήμη μετατρέπεται σε όπλο στα χέρια εκείνων που διεκδικούν το δικαίωμα να ορίσουν την αλήθεια.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η Ιφιγένεια, η οποία επιστρέφει στον τόπο καταγωγής της αποφασισμένη να υπερασπιστεί το όνομα του πατέρα της. Η έρευνά της, όμως, δεν οδηγεί στη βεβαιότητα που αναζητά, αλλά σε οικογενειακές σιωπές, αντικρουόμενες μαρτυρίες και μυστικά που συνδέουν το παρόν με την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Παράλληλα, ένας έρωτας γεννιέται ανάμεσα σε ανθρώπους που βρίσκονται σε διαφορετικές πλευρές, προσθέτοντας ένα ακόμη δίλημμα σε μια ιστορία όπου η αφοσίωση συγκρούεται με τη συνείδηση και η αλήθεια έχει προσωπικό και κοινωνικό κόστος.
Η Λιάνα Τσιρίδου γεννήθηκε στις Σάπες Ροδόπης, μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη και σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Από το 1989 ζει στην Κέρκυρα, όπου εργάστηκε ως εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Η συγγραφική της διαδρομή εκτείνεται σε περισσότερα από δέκα χρόνια και περιλαμβάνει μυθιστορήματα, συλλογές διηγημάτων, μικρά πεζά και συμμετοχές σε συλλογικές εκδόσεις. Στο νέο της έργο επιστρέφει με μια ιστορία γύρω από όσα κληρονομούμε χωρίς να τα έχουμε επιλέξει και όσα χρειάζεται να αμφισβητήσουμε για να διαμορφώσουμε τη δική μας κρίση.
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο-συγγραφέα Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Κυρία Τσιρίδου, ο τίτλος «Περασμένα, Ξεχασμένα» παραπέμπει σε μια φράση που χρησιμοποιούμε συνήθως για να κλείσουμε οριστικά ένα επώδυνο κεφάλαιο. Στο βιβλίο σας, όμως, το παρελθόν κάθε άλλο παρά ξεχασμένο είναι. Επιλέξατε τον τίτλο ως ειρωνική ανατροπή και ποια γεγονότα αρνούνται τελικά να παραμείνουν θαμμένα;
Λ.Τ: Ναι, ο τίτλος έχει σαφώς ειρωνική διάσταση, γιατί στην πραγματικότητα τίποτα δεν είναι περασμένο και ξεχασμένο. Ως προτροπή χρησιμοποιείται κυρίως από εκείνους που επιθυμούν ν’ απλώσουν σεντόνι πάνω σε μια αποκοιμισμένη μνήμη, να καλύψουν ενοχές, ευθύνες, σκοτεινές στιγμές. Όμως τίποτα δεν ξεχνιέται πραγματικά, ούτε από την προσωπική ούτε από τη συλλογική μας μνήμη. Μπορούμε μόνο να επιλέξουμε πώς θα το διαχειριστούμε: αν θα το αντιμετωπίσουμε κατάματα ή αν θα το αφήσουμε να υπάρχει σαν ένα ανενεργό ηφαίστειο, μέχρι κάτι να το πυροδοτήσει.
Σ’ αυτόν τον καμβά κινείται και η ιστορία της Ιφιγένειας. Η ίδια επιλέγει να αναζητήσει την αλήθεια για τον πατέρα της και το πρόσφατο παρελθόν, ακόμη κι αν αυτή διαταράσσει τις ισορροπίες. Χωρίς όμως να το επιδιώξει, έρχεται αντιμέτωπη και με παλιότερα μυστικά. Η υπέργηρη θεία, μέσα από τον παραληρηματικό της λόγο, φέρνει στην επιφάνεια μελανά σημεία που ανάγονται στην Κατοχή και τον Εμφύλιο. Έτσι η Ιφιγένεια ανακαλύπτει πως η οικογενειακή μνήμη έχει διαμορφωθεί μέσα από αποκρύψεις, διαστρεβλώσεις και ωραιοποιήσεις.
Αυτή είναι λοιπόν η ειρωνεία του τίτλου: όσα προσπαθούμε να αποσιωπήσουμε μπορεί να περάσουν από γενιά σε γενιά σαν ψίθυροι. Κάποια στιγμή, όμως, επιστρέφουν και ζητούν να ακουστούν.
Η Ιφιγένεια επιστρέφει με την πεποίθηση ότι πρέπει να αποκαταστήσει το όνομα του πατέρα της, αλλά στην πορεία αναγκάζεται να αμφισβητήσει όσα πίστευε για εκείνον. Πότε η ανάγκη της για δικαίωση μετατρέπεται σε αναζήτηση της αλήθειας και πόσο επώδυνη είναι η μετάβασή της από την αφοσιωμένη κόρη στην ανεξάρτητη ερευνήτρια;
Λ.Τ.: Η Ιφιγένεια ξεκινά με ένα αντανακλαστικό: υπερασπίζομαι τον πατέρα μου, το αίμα μου, το κύτταρό μου, τι πιο φυσικό. Ταυτόχρονα με μια παράδοξη, μεταφυσική ιδιοτέλεια: να συνδεθεί μαζί του και να του αποδείξει την αξία της, έστω και μετά τον θάνατό του. Γιατί σε όλη της τη ζωή εισέπραττε από εκείνον κυρίως απόρριψη. Με κορυφαία στιγμή την απόφασή του να απομακρύνει την Ιφιγένεια από το κουκούλι της οικογένειας και να την παραδώσει σε μια ιδιότυπη υιοθεσία στην οικογένεια της αδερφής του. Αρχικά λοιπόν η ηρωίδα αναζητά έναν πατέρα.
Η μετατόπιση αρχίζει με τους πρώτους ψιθύρους. Παγιώνεται όταν τα στοιχεία που βρίσκει δεν μπορούν πια να χωρέσουν στην εικόνα που είχε για εκείνον. Στην αρχή προσπαθεί να τα δικαιολογήσει, να τα δει με επιείκεια. Αλλά ο χαρακτήρας της και το αξιακό σύστημα με το οποίο διαμορφώθηκε στην άλλη της ‘’οικογένεια’’ δεν της επιτρέπουν να αγνοήσει τα σημάδια.
Είναι μια δύσκολη μετάβαση από την ανάγκη για υπεράσπιση στην ανάγκη για αλήθεια. Αλλά στο βάθος ξέρει ότι, για να είναι πραγματικά ελεύθερη απέναντι στο παρελθόν της, πρέπει να δεχτεί ακόμη και μια αλήθεια που την πληγώνει.
Από εκεί και πέρα παύει να λειτουργεί μόνο ως κόρη και αρχίζει να λειτουργεί ως ερευνήτρια. Δεν ρωτά πια «πώς μπορώ να προστατεύσω τον πατέρα μου;», αλλά «τι πραγματικά συνέβη;». Χάνει σταδιακά την οικογενειακή της ασφάλεια, συγκρούεται με τους δικούς της ανθρώπους, κινδυνεύει η ίδια και τελικά αναγκάζεται να αποδεχτεί ότι μάλλον δεν μπορεί να διορθώσει ούτε το παρελθόν ούτε την οικογένειά της.
Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη ενηλικίωση της Ιφιγένειας να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο ότι αποδέχεται πως μπορεί να αγαπά τον νεκρό γονιό χωρίς να δικαιολογεί όλα όσα εκείνος έκανε. Και ότι η αλήθεια, όσο δύσκολη κι αν είναι, αποδεικνύεται τελικά πιο απελευθερωτική από μια βολική λήθη.
Μια προτομή βρίσκεται στην αφετηρία της αναστάτωσης που εξαπλώνεται στην πόλη. Γιατί επιλέξατε ένα δημόσιο μνημείο ως καταλύτη της πλοκής; Η σύγκρουση αφορά το πρόσωπο που τιμάται ή, βαθύτερα, το ποιος αποκτά το δικαίωμα να διαμορφώνει τη συλλογική μνήμη;
Λ.Τ.: Η προτομή δεν μπήκε τυχαία στην ιστορία. Τα δημόσια μνημεία αποτυπώνουν με έναν τρόπο τη συλλογική μας θέαση: έχει σημασία ποιον επιλέγουμε να τιμήσουμε και να θυμόμαστε και για ποιο λόγο. Δεν είναι μια ουδέτερη επιλογή. Όταν ένα πρόσωπο τιμάται σε μια πλατεία και το όνομά του δίνεται σε έναν δημόσιο χώρο, στην πραγματικότητα σφραγίζεται ένα μικρό κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης και μαζί των αξιών που επιλέγουμε να προβάλλουμε.
Στην ιστορία μου όμως πρόκειται για έναν πολιτικό που έχει πεθάνει πρόσφατα και του οποίου η δράση παραμένει αμφίσημη. Άλλοι τον θυμούνται ως έναν σημαντικό πολιτικό που βοήθησε τον τόπο του και άλλοι ως έναν άνθρωπο με σκοτεινές πλευρές στη δράση του. Έτσι η πόλη διχάζεται όχι μόνο για το πρόσωπό του, αλλά και για το ποια εκδοχή του παρελθόντος θα επικρατήσει.
Γι’ αυτό η προτομή γίνεται ο καταλύτης της ιστορίας. Από τη στιγμή που επιχειρείται να στηθεί, αρχίζουν να αμφισβητούνται όσα θεωρούνταν δεδομένα και να αναδύονται διαφορετικές μνήμες και διαφορετικές αλήθειες. Τελικά λοιπόν η σύγκρουση δεν αφορά μόνο το πρόσωπο που τιμάται, αλλά και το ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει τι αξίζει να θυμόμαστε και πώς θα το θυμόμαστε.
Ο πατέρας της Ιφιγένειας παραμένει κεντρικός στην ιστορία μέσα από τις μνήμες, τις κατηγορίες και τις αφηγήσεις των άλλων. Πώς πλάσατε έναν απόντα χαρακτήρα χωρίς να τον περιορίσετε ούτε στην εξιδανίκευση της κόρης του ούτε στην καταδίκη της τοπικής κοινωνίας;
Λ.Τ.: Ήθελα ο πατέρας της Ιφιγένειας να παραμείνει μέχρι το τέλος ένας σύνθετος και αντιφατικός άνθρωπος. Η Ιφιγένεια τον θυμάται ως τον πατέρα που την απέρριψε, η μάνα ως έναν αυταρχικό σύζυγο, τα αδέρφια ως πρότυπο, ενώ οι άνθρωποι της πόλης τον θυμούνται διαφορετικά: άλλοι με θαυμασμό, άλλοι με καχυποψία, άλλοι με εχθρότητα. Ο καθένας κουβαλά τη δική του σχέση μαζί του και, επομένως, τη δική του εκδοχή για το ποιος ήταν.
Τα αρχεία, οι αναμνήσεις και οι συζητήσεις με ανθρώπους που τον γνώρισαν αποκαλύπτουν σταδιακά διαφορετικές όψεις του. Κάθε μαρτυρία φωτίζει κάτι, αλλά ταυτόχρονα αφήνει και κάτι στο σκοτάδι. Έτσι, όσο προχωρά η έρευνα της Ιφιγένειας, η εικόνα του μεταβάλλεται συνεχώς.
Δεν ήθελα, επίσης, να οδηγεί η ιστορία σε μια μονοσήμαντη ετυμηγορία: «ήταν καλός» ή «ήταν κακός». Οι άνθρωποι δεν χωρούν εύκολα σε τέτοιες κατηγοριοποιήσεις, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για πολιτικούς, καθώς η προσωπική, η οικογενειακή και η πολιτική ζωή μοιραία μπλέκονται μεταξύ τους.
Ίσως γι’ αυτό ο απών πατέρας γίνεται τελικά ένας από τους πιο παρόντες χαρακτήρες του βιβλίου. Δεν τον βλέπουμε ποτέ να υπερασπίζεται τον εαυτό του. Τον γνωρίζουμε μέσα από τα ίχνη που άφησε και μέσα από τους ανθρώπους που τον θυμούνται διαφορετικά. Και ο αναγνώστης καλείται, μαζί με την Ιφιγένεια, να συνθέσει τη δική του εικόνα γι’ αυτόν.
Η οικογένεια της Ιφιγένειας δεν στηρίζει την έρευνά της και φαίνεται να φοβάται όσα εκείνη μπορεί να ανακαλύψει. Οι σιωπές των συγγενών της πηγάζουν από ενοχή, ντροπή, αυτοπροστασία ή από την πεποίθηση ότι ορισμένες αλήθειες προκαλούν μεγαλύτερη ζημιά όταν αποκαλύπτονται;
Λ.Τ.: Νομίζω ότι οι σιωπές της οικογένειας έχουν πολλές αιτίες, αλλά σίγουρα δεν προέρχονται μόνο από φόβο ή από άγνοια. Όλοι γνωρίζουν περισσότερα απ’ όσα αποκαλύπτουν στην Ιφιγένεια και έχουν επωφεληθεί από τη θέση και τη δράση του πατέρα της. Η σιωπή τους είναι, επομένως, τρόπος να διατηρήσουν προνόμια, ευμάρεια, κοινωνική προβολή.
Η Ιφιγένεια, όμως, δεν μπορεί πια να δεχτεί το «δεν χρειάζεται να τα σκαλίζεις». Όσο ερευνά, καταλαβαίνει ότι δεν προστατεύεται απλώς κάποιο οικογενειακό μυστικό, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα σχέσεων, εξαρτήσεων και συμφερόντων. Δεν ανακαλύπτει μόνο πράγματα για τον πατέρα της, αλλά και για την οικογένεια που πίστευε ότι γνώριζε. Η σύγκρουσή της μαζί τους είναι τελικά σύγκρουση αξιών.
Υπάρχει, βέβαια, μια ειρωνεία: η Ιφιγένεια επιστρέφει για να ξαναβρεί την οικογένειά της και η αναζήτηση της αλήθειας την απομακρύνει ακόμη περισσότερο από αυτήν. Όμως η πραγματική επανασύνδεση δεν μπορεί να στηρίζεται σε όσα συμφωνούμε να αποσιωπούμε.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα βασικά ερωτήματα του βιβλίου: είναι η αλήθεια πάντα λυτρωτική; Δεν είμαι βέβαιη ότι είναι. Μπορεί να ανατρέψει ισορροπίες και να χωρίσει ανθρώπους. Η Ιφιγένεια, όμως, επιλέγει να τη γνωρίσει, γιατί δεν θέλει να ζει παγιδευμένη μέσα σε ένα οικογενειακό κάδρο όπου άλλοι έχουν αποφασίσει τι επιτρέπεται να γνωρίζει, τι επιτρέπεται να θυμάται.
Επιλέγετε να μην κατονομάσετε την επαρχιακή πόλη στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία. Θέλατε να της προσδώσετε έναν ευρύτερο, σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα; Με ποιους τρόπους οι φήμες, οι προσωπικές εξαρτήσεις και οι μηχανισμοί της τοπικής εξουσίας μετατρέπουν τον ίδιο τον τόπο σε ενεργό πρόσωπο της αφήγησης;
Λ.Τ.: Ναι, η επιλογή να μην κατονομάσω την πόλη ήταν συνειδητή. Δεν ήθελα η ιστορία να συνδεθεί με έναν συγκεκριμένο τόπο, αλλά να μπορεί να αναγνωριστεί σε πολλές επαρχιακές πόλεις, όπου οι άνθρωποι γνωρίζονται μεταξύ τους, οι οικογενειακές σχέσεις διασταυρώνονται και το παρελθόν συνεχίζει να διαμορφώνει τις σχέσεις του παρόντος με διαφορετικούς τρόπους.
Σε μια τέτοια κοινωνία η πληροφορία ταξιδεύει πολύ γρήγορα, αλλά συχνά δεν ταξιδεύει ως γεγονός, ταξιδεύει ως φήμη. Οι προσωπικές γνωριμίες, οι εξαρτήσεις, οι παλιές αντιπαλότητες και οι πολιτικές συμμαχίες διαμορφώνουν το κλίμα και συχνά καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τα γεγονότα. Η αλήθεια, επομένως, δεν είναι πάντα αυτό που αποδεικνύεται, αλλά η εκδοχή που η κοινότητα είναι έτοιμη να πιστέψει.
Γι’ αυτό και η πόλη λειτουργεί σχεδόν σαν ένα ακόμη πρόσωπο της ιστορίας. Παρακολουθεί, σχολιάζει, θυμάται, ξεχνά επιλεκτικά και τελικά παίρνει θέση. Η προτομή γίνεται αφορμή να ενεργοποιηθούν όλα αυτά τα υπόγεια δίκτυα και να φανεί πως πίσω από μια φαινομενικά απλή διαφωνία για ένα μνημείο υπάρχουν παλιές σχέσεις, συμφέροντα, φόβοι και διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ιστορίας.
Οι σκιές της Κατοχής και του Εμφυλίου εξακολουθούν να καθορίζουν σχέσεις και αντιπαλότητες πολλές δεκαετίες αργότερα. Πώς προσεγγίσατε αυτή την ιστορική περίοδο και πώς αποφύγατε τον κίνδυνο οι ήρωες να χωριστούν σε απλουστευτικά πολιτικά ή ηθικά στρατόπεδα;
Λ.Τ.: Η Κατοχή και ο Εμφύλιος στη συγκεκριμένη αφήγηση δεν με ενδιέφεραν τόσο ως ιστορικό σκηνικό όσο ως ένα τραύμα που εξακολουθεί να επηρεάζει τις επόμενες γενιές. Με ενδιέφερε κυρίως το πώς γεγονότα που συνέβησαν πριν από πολλές δεκαετίες εξακολουθούν να επηρεάζουν τις σχέσεις ανθρώπων που δεν τα έζησαν οι ίδιοι.
Η Ιφιγένεια βρίσκεται μπροστά σε μια οικογενειακή μνήμη για τη συγκεκριμένη περίοδο, που της έχει φτάσει αποσπασματικά, μέσα από τα λόγια της θείας της. Και συνειδητοποιεί ότι οι άνθρωποι δεν κληρονομούν μόνο περιουσίες ή ονόματα, κληρονομούν και φόβους, ενοχές, παλιές αντιπαλότητες.
Ήθελα όμως πολύ να αποφύγω την απλούστευση «οι καλοί από τη μία πλευρά και οι κακοί από την άλλη». Γιατί η μνήμη δεν λειτουργεί έτσι. Ο καθένας θυμάται από τη δική του θέση και συχνά υπερασπίζεται όχι μόνο αυτό που συνέβη, αλλά και την εικόνα που έχει ανάγκη να διατηρήσει για τον εαυτό του και την οικογένειά του. Η μνήμη κληροδοτείται. Είναι ένα νήμα που περνά από γενιά σε γενιά και εύκολα μετατρέπεται σε βεβαιότητα, ακόμη κι όταν συγκρούεται με όσα θυμούνται οι άλλοι.
Γι’ αυτό και στο βιβλίο δεν υπάρχει μία και μοναδική αφήγηση για το παρελθόν. Υπάρχουν διαφορετικές φωνές, διαφορετικές μνήμες και διαφορετικές αλήθειες που συγκρούονται. Η Ιφιγένεια καλείται να τις ακούσει όλες και να αποφασίσει τι μπορεί να πιστέψει.
Αυτό συνδέεται και με το βασικό θέμα του βιβλίου: τη σχέση μας με την αλήθεια και τη μνήμη. Το παρελθόν δεν αλλάζει, αλλά αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο το θυμόμαστε και το αφηγούμαστε. Γι’ αυτό και οι παλιές διαιρέσεις δεν τελειώνουν κατ’ ανάγκη με το πέρασμα του χρόνου, μπορούν να συνεχίσουν να επηρεάζουν τους ανθρώπους που έρχονται μετά.
Μέσα στο κλίμα καχυποψίας γεννιέται ένας έρωτας ανάμεσα σε αντίπαλες πλευρές. Πρόκειται για μια δύναμη που μπορεί να σπάσει τον κύκλο του κληρονομημένου μίσους ή ο έρωτας γίνεται ακόμη ένα θύμα των συγκρούσεων που προϋπήρχαν των προσώπων;
Λ.Τ.: Ο έρωτας της Ιφιγένειας με τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από την οικογένειά της δεν μπήκε στην ιστορία για να δημιουργήσει μια απλή ερωτική πλοκή. Ήθελα να λειτουργήσει ως μια δυνατότητα εξόδου από όσα έχουν κληρονομήσει οι ήρωες χωρίς να τα έχουν επιλέξει.
Οι δυο τους συναντιούνται ως άνθρωποι που υποτίθεται ότι βρίσκονται σε αντίπαλες πλευρές. Κουβαλούν ο καθένας τη δική του ιστορία, βασανίζονται από καχυποψίες και εντάσεις, συγκρούονται. Εισπράττουν τις αντιδράσεις του περίγυρου, ιδίως η Ιφιγένεια. Όμως ο έρωτας έχει τη δική του λογική, συχνά αδιάφορη για τις «λογικές σκέψεις». Η μικρή ρωγμή που φέρνει η ένωσή τους στον κύκλο του παρελθόντος διευρύνεται και δημιουργεί έναν χώρο όπου δύο άνθρωποι μπορούν να συναντηθούν χωρίς να κουβαλούν υποχρεωτικά τις ταυτότητες των προηγούμενων γενεών. Μια άλλου είδους συμφιλίωση.
Δεν είναι εύκολη λύση ούτε ένα «και έζησαν αυτοί καλά». Η Ιφιγένεια πληρώνει ακριβά τις επιλογές της. Όταν όμως όλα τα άλλα γύρω της καταρρέουν – η προσπάθεια επανασύνδεσης με την οικογένεια, η πίστη που είχε στον πατέρα της, ακόμη και η αυταπάτη ότι μπορεί μόνη της να αλλάξει έναν ολόκληρο μηχανισμό – ο έρωτάς της είναι τελικά αυτό που επιμένει.
Ίσως επειδή, σε αντίθεση με όλα όσα κουβαλούν από τις προηγούμενες γενιές, τον έρωτα τον επιλέγουν οι ίδιοι. Κι έτσι, μέσα σε μια ιστορία όπου οι ήρωες προσπαθούν συνεχώς να ξεφύγουν από όσα τους έχουν κληροδοτήσει οι προηγούμενοι, ο έρωτας γίνεται η ανάσα ζωής, η πιο προσωπική και ελεύθερη επιλογή τους.
Η Ιφιγένεια συγκεντρώνει αποσπασματικές πληροφορίες από ανθρώπους που αποφεύγουν να μιλήσουν ανοιχτά. Πώς οργανώσατε τις αποκαλύψεις ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να σχηματίζει τις δικές του υποψίες; Σας ενδιέφερε περισσότερο η λύση του μυστηρίου ή η ηθική αναστάτωση που προκαλεί η αλήθεια όταν τελικά εμφανίζεται;
Λ.Τ.: Με ενδιέφερε να βρίσκεται ο αναγνώστης περίπου στην ίδια θέση με την Ιφιγένεια: να ξέρει αρκετά ώστε να υποψιάζεται, αλλά ποτέ αρκετά ώστε να είναι βέβαιος. Γι’ αυτό οι πληροφορίες δίνονται σταδιακά και συχνά μέσα από ανθρώπους που δεν είναι απολύτως πρόθυμοι να μιλήσουν. Μια φράση, μια αντίφαση, ένα στοιχείο από ένα αρχείο ή μια παλιά μαρτυρία μπορεί να αποκτήσει άλλο νόημα αρκετά αργότερα.
Ήθελα επίσης οι αποκαλύψεις να μην λειτουργούν μόνο ως απαντήσεις, αλλά να γεννούν καινούργια ερωτήματα. Κάθε φορά που η Ιφιγένεια πιστεύει ότι έχει καταλάβει τι συνέβη, εμφανίζεται κάτι που την αναγκάζει να ξανασκεφτεί όσα ήδη γνωρίζει. Έτσι, ο αναγνώστης συμμετέχει ενεργά στην έρευνα και σχηματίζει τη δική του εκδοχή για όσα έχουν συμβεί.
Ωστόσο, για μένα το βασικό ενδιαφέρον δεν ήταν τόσο η «λύση» του μυστηρίου όσο αυτό που συμβαίνει στους ανθρώπους όταν τα πράγματα αρχίζουν να αποκαλύπτονται. Η αλήθεια δεν έρχεται σε έναν ουδέτερο κόσμο. Έρχεται σε μια οικογένεια που έχει χτίσει τις ισορροπίες της πάνω στη σιωπή, σε ανθρώπους που επωφελήθηκαν από συγκεκριμένες πράξεις, σε μια κοινωνία που έχει τις δικές της βολικές εκδοχές του παρελθόντος.
Γι’ αυτό και η αλήθεια, όταν εμφανίζεται, αναστατώνει τους πάντες. Διαλύει βεβαιότητες, δημιουργεί συγκρούσεις και έχει κόστος. Και νομίζω ότι εκεί βρίσκεται τελικά το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας: όχι μόνο στο «τι έγινε», αλλά στο «τι κάνουμε όταν μάθουμε τι πραγματικά έγινε».
Στο μυθιστόρημά σας η επίσημη μνήμη αποτυπώνεται σε μνημεία, ενώ η προσωπική μνήμη επιβιώνει μέσα από ψιθύρους, τραύματα και οικογενειακά μυστικά. Μπορεί η λογοτεχνία να βοηθήσει μια κοινωνία να συνομιλήσει ουσιαστικά με το παρελθόν της ή υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να ανοίξει ξανά πληγές χωρίς να προσφέρει δικαιοσύνη και συμφιλίωση; Ποια είναι η δική σας άποψη;
Λ.Τ.: Πιστεύω ότι η λογοτεχνία δεν μπορεί να αποδώσει δικαιοσύνη με την κυριολεκτική έννοια ούτε να συμφιλιώσει από μόνη της μια κοινωνία. Μπορεί όμως να κάνει κάτι πολύ σημαντικό: να μας δώσει ένα ερέθισμα για να ξανακοιτάξουμε όσα θεωρούμε δεδομένα.
Η επίσημη μνήμη είναι συνήθως τακτοποιημένη. Έχει ημερομηνίες, ονόματα, μνημεία, επετείους. Μερικές φορές είναι και επιβεβλημένη. Στην περίπτωση του Εμφυλίου, για χρόνια η κυρίαρχη αφήγηση άφησε έξω από τη δημόσια μνήμη γεγονότα, ευθύνες και εγκλήματα που διαπράχθηκαν από τη δική της πλευρά, όπως και ηρωικές πράξεις ανθρώπων της άλλης πλευράς.
Η προσωπική μνήμη, αντίθετα, είναι ακατάστατη. Έχει κενά, αντιφάσεις, φόβους, ενοχές και πράγματα που δεν ειπώθηκαν ποτέ. Η λογοτεχνία μπορεί να συναντήσει αυτές τις δύο μνήμες και να δείξει ότι πίσω από μια επίσημη εκδοχή της Ιστορίας υπάρχουν πάντα άνθρωποι που έζησαν τα γεγονότα με διαφορετικό τρόπο.
Βεβαίως, υπάρχει ο κίνδυνος να ανοίξουν ξανά πληγές. Αλλά δεν πιστεύω ότι μια πληγή θεραπεύεται επειδή αποφασίζουμε να την κουκουλώσουμε, να μην την αγγίξουμε. Μερικές φορές η σιωπή δεν υποδηλώνει ότι το τραύμα έχει ξεπεραστεί, αλλά ότι συνεχίζει να υπάρχει υπογείως, χωρίς να έχει βρει έναν τρόπο να εκφραστεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η λογοτεχνία πρέπει να δίνει εύκολες απαντήσεις ή να μοιράζει δίκιο και άδικο. Αντίθετα, πιστεύω ότι η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στο ότι μπορεί να μας κάνει να δούμε τον άνθρωπο πίσω από την ιδεολογική ή οικογενειακή του ταυτότητα, να καταλάβουμε ακόμη και εκείνον με τον οποίο διαφωνούμε.
Στο «Περασμένα, Ξεχασμένα» δεν προσπάθησα να προτείνω μια λύση για τις παλιές συγκρούσεις. Η Ιφιγένεια, άλλωστε, δεν καταφέρνει να αλλάξει την πόλη ούτε να αποκαταστήσει όλες τις αδικίες, ούτε καν να επικοινωνήσει με τα αδέρφια της. Κερδίζει όμως κάτι άλλο: το δικαίωμα να γνωρίζει και να αποφασίζει η ίδια τι θα κάνει με αυτή τη γνώση.
Και ίσως αυτό μπορεί να προσφέρει η λογοτεχνία: όχι μια έτοιμη συμφιλίωση ή μια τελική ετυμηγορία, αλλά έναν χώρο όπου μπορούμε να ξανακοιτάξουμε το παρελθόν, να ακούσουμε διαφορετικές φωνές και να αντέξουμε την πολυπλοκότητά του χωρίς να το φυλακίσουμε βιαστικά σε ένα «περασμένα, ξεχασμένα».
