Η πολιτική εξουσία τα τελευταία χρόνια δείχνει να απομακρύνεται όλο και περισσότερο από τις αρχές που υποτίθεται ότι υπηρετεί. Τα αλλεπάλληλα σκάνδαλα, η αίσθηση ότι δεν υπάρχει αξιοκρατία αλλά και ουσιαστικές συνέπειες και η διαρκής υποβάθμιση της λογοδοσίας διαβρώνουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Δεν πρόκειται απλώς για «λάθη» ή μεμονωμένες αστοχίες, πρόκειται για μια συνολική εικόνα που κλονίζει τις ηθικές βάσεις της κοινωνίας. Όταν η εκτελεστική εξουσία λειτουργεί χωρίς διαφάνεια και χωρίς ουσιαστικό έλεγχο, εκπέμπει ένα επικίνδυνο μήνυμα: ότι οι κανόνες είναι σχετικοί και ότι η ευθύνη μπορεί να παρακαμφθεί.
Και αυτό το μήνυμα δεν μένει περιορισμένο μόνο στους θεσμούς. Διαχέεται στην κοινωνία και επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε και δρούμε ως πολίτες. Όταν βλέπεις ότι η ανευθυνότητα και η ιδιοτέλεια δεν τιμωρούνται, αρχίζεις πιο εύκολα να τις δικαιολογείς και στη δική σου καθημερινότητα. Έτσι, σταδιακά, το συλλογικό πρόβλημα γίνεται ατομική στάση.
Σε αυτό το περιβάλλον, όλο και περισσότεροι άνθρωποι καταφεύγουν στην εύκολη λύση του ατομικού συμφέροντος. Ιδέες, αξίες και στάσεις ζωής μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην ανάγκη της «επιβίωσης» ή στο πρόσχημα του «κοινού καλού». Όμως, αυτή η συνεχής επίκληση της ανάγκης συχνά λειτουργεί ως άλλοθι. Μετατρέπει την υποχώρηση σε κανονικότητα και τη σιωπή σε αποδεκτή επιλογή.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι προσπαθούν να ζήσουν — αυτό είναι απολύτως θεμιτό. Το πρόβλημα ξεκινά όταν, στο όνομα αυτής της προσπάθειας, αποδεχόμαστε πρακτικές που γνωρίζουμε ότι είναι άδικες ή επιζήμιες για το σύνολο.
Όταν επιλέγουμε να «πουλήσουμε» όσα πιστεύαμε, απλώς και μόνο για να προσαρμοστούμε. Τότε, η προσωπική επιβίωση παύει να είναι ανάγκη και γίνεται συνενοχή.
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, κι η σιωπή δεν είναι ουδέτερη. Είναι στάση που ενισχύει την κατάσταση. Κάθε φορά που επιλέγουμε να μην αντιδράσουμε, να μην πούμε «όχι», να μην πάρουμε θέση, αφήνουμε χώρο στην υποβάθμιση να συνεχιστεί.
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ατομική και αποσπασματική. Η λύση βρίσκεται στη συλλογικότητα. Στην ένταξη σε σωματεία, συλλόγους, κινήματα και κάθε μορφή οργανωμένης δράσης που δίνει φωνή στους πολλούς. Στη διεκδίκηση δικαιωμάτων, στη συμμετοχή, στον αγώνα για μια κοινωνία πιο δίκαιη και πιο ανθρώπινη.
Η πίστη στις αξίες της αλληλεγγύης και της αλληλοβοήθειας δεν είναι ρομαντισμός· είναι αναγκαιότητα. Είναι ο μόνος τρόπος να σπάσει η απομόνωση, να ξαναχτιστεί η εμπιστοσύνη και να δημιουργηθούν πραγματικές αντιστάσεις απέναντι στην αδικία. Όταν οι άνθρωποι στέκονται ο ένας δίπλα στον άλλον, τότε η δύναμη πολλαπλασιάζεται και η φωνή γίνεται πιο δυνατή.
Όταν οι άνθρωποι στέκονται ο ένας δίπλα στον άλλον, τότε η δύναμη πολλαπλασιάζεται και η φωνή γίνεται πιο δυνατή.
Σε αυτό το πλαίσιο, αξίζει να σταθούμε ιδιαίτερα στην πραγματικότητα που βιώνει ο κλάδος των εκπαιδευτικών. Πρόκειται για εργαζόμενους με ολοένα και αυξημένα τυπικά προσόντα, με σπουδές, μεταπτυχιακά και σε αρκετές περιπτώσεις διδακτορικά, επιμορφώσεις και συνεχή προσπάθεια να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της εποχής, οι οποίοι ταυτόχρονα δίνουν καθημερινό αγώνα μέσα στην τάξη — συχνά χωρίς την αναγκαία στήριξη. Κι όμως, αυτή η ίδια πολιτεία που επικαλείται την «αριστεία» επιχειρεί να τους θέτει διαρκώς υπό αξιολόγηση (με σκοπό την κατηγοριοποίηση των σχολείων και την ιδιωτικοποίηση της δημόσιας εκπαίδευσης), την ώρα που στελέχη της αναρριχήθηκαν σε θέσεις ευθύνης χωρίς αντίστοιχα προσόντα ή χωρίς να λογοδοτούν με τους ίδιους όρους. Αυτή η αντίφαση δεν είναι απλώς άδικη, είναι βαθιά προσβλητική για έναν ολόκληρο κλάδο που κρατά όρθια τη δημόσια εκπαίδευση και μάλιστα διώκεται με πειθαρχικά επειδή αντιστέκεται!
Την ίδια στιγμή, στον χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης, παρακολουθούμε μια ακόμη χαρακτηριστική αντίφαση (και μάλιστα αντισυνταγματική) που και πάλι βρίσκεται στην επικαιρότητα με το μη αναγνωρισμένο πτυχίο του υπουργού. Ιδιωτικά κολλέγια αμφιβόλου προγράμματος σπουδών, βαφτίστηκαν στην πράξη «πανεπιστήμια», αποκτώντας κύρος και δικαιώματα χωρίς να πληρούν τις ίδιες ακαδημαϊκές προϋποθέσεις, την ώρα που τα δημόσια πανεπιστήμια απαξιώνονται συστηματικά μέσω υποχρηματοδότησης, υποστελέχωσης και στοχευμένης απαξιωτικής ρητορικής. Η πολιτική αυτή δεν είναι ουδέτερη, ενισχύει τις κοινωνικές ανισότητες, δημιουργεί φοιτητές/τριες δύο ταχυτήτων και υπονομεύει τον δημόσιο χαρακτήρα της εκπαίδευσης ως κοινωνικού αγαθού.
Το έλλειμμα δικαιοσύνης γίνεται ακόμη πιο ορατό όταν δούμε πώς λειτουργεί στην πράξη το κράτος απέναντι σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις. Η περίπτωση της καθαρίστριας που καταδικάστηκε επειδή παρουσίασε απολυτήριο δημοτικού για να μπορέσει να εργαστεί και να επιβιώσει, σε αντίθεση με περιπτώσεις στελεχών της εξουσίας που κατέλαβαν θέσεις ευθύνης χωρίς τα αντίστοιχα τυπικά προσόντα, αναδεικνύει με τον πιο ωμό τρόπο τις ταξικές ανισότητες. Δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά· είναι ενδεικτικά ενός συστήματος που είναι αυστηρό με τους αδύναμους και επιεικές με τους ισχυρούς. Όταν η δικαιοσύνη δεν εφαρμόζεται με τα ίδια μέτρα και σταθμά, παύει να είναι δικαιοσύνη και μετατρέπεται σε εργαλείο αναπαραγωγής των ανισοτήτων.
Το «όχι» γίνεται, λοιπόν, μια πράξη ευθύνης — αλλά αποκτά πραγματικό νόημα όταν συνοδεύεται από το «μαζί»! Δεν αρκεί να αρνηθούμε· χρειάζεται και να προτείνουμε, να διεκδικήσουμε, να αγωνιστούμε συλλογικά.
Δεν είναι εύκολο, ούτε ανέξοδο. Μπορεί να σημαίνει αρχικά πίεση, απομόνωση ή προσωπικό κόστος. Όμως η απουσία αυτής της στάσης κοστίζει περισσότερο: κοστίζει την αξιοπρέπεια και τη δυνατότητα να ζούμε σε μια κοινωνία με αξίες, δικαιοσύνη και προοπτική, που τελικά μέσα από συλλογικές διεργασίες μπορούμε να πετύχουμε.
Αν κάτι μπορεί να ανακόψει αυτή την πορεία, δεν είναι η παθητική αναμονή αλλά η ενεργή, συλλογική στάση. Από την κορυφή της εξουσίας μέχρι την καθημερινότητα του καθενός μας, η ευθύνη είναι κοινή. Και ξεκινά από κάτι απλό, αλλά ουσιαστικό: να αρνηθούμε να συμμετέχουμε σε αυτό που γνωρίζουμε ότι είναι λάθος και να επιλέξουμε να αγωνιστούμε μαζί για αυτό που είναι σωστό!
Ο Αντώνης Κουρσάρης είναι εκπαιδευτικός, πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Κέρκυρας
