Ελάχιστα χρόνια νωρίτερα, επί μεταξικής δικτατορίας, ο εγχώριος φασισμός είχε κάψει στην Κέρκυρα, τον τόπο αυτό με την παλαιότερη ελληνική Βιβλιοθήκη, αναρίθμητα «βλαπτικά» βιβλία – σε μικρή απόσταση από Γυμνάσια της πόλης και την παλαιά Ιόνια Ακαδημία του νησιού που στέγαζε τη Βιβλιοθήκη. Αυτός των ναζί, μια τέτοια μέρα σαν χτες, στις 14 Σεπτέμβρη του 1943, πριν ακόμα ξημερώσει άρχισε να καίει από αέρος με εμπρηστικές και εκρηκτικές βόμβες το οικοδομικό τετράγωνο στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Κέρκυρας και τελικά τον πολύτιμο ελληνικό θησαυρό της: 45.000 περίπου τόμοι της, μαζί με αμέτρητα χειρόγραφα ιστορικής αξίας, έγιναν στάχτη, όπως και δεκάδες άνθρωποι και άλλα κτίρια της πόλης. Εξαιρουμένων χειρογράφων, ο συνολικός κερκυραϊκός βιβλιακός πλούτος που χάθηκε για πάντα εξαιτίας του ναζιστικού εμπρησμού της πόλης εκτιμήθηκε πολύ μεγαλύτερος: 100.000 περίπου τόμοι.
Καταστράφηκε, τότε, συνολικά, ένας πλούτος βιβλίων που αθροιστικά συγκροτούσε, πιθανότατα, την πλουσιότερη σε αξία δημόσια και ιδιωτική βιβλιοθήκη της χώρας· μάλλον δεν υπήρχε τότε ούτε στην Αθήνα και πάντως σε καμία άλλη επαρχία της χώρας τέτοιου είδους συσσωρευμένος βιβλιακός πλούτος.
Το μέγεθος των απωλειών αυτών τόσο από δημόσιες όσο και από ιδιωτικές βιβλιοθήκες της πόλης λόγω του καταστροφικού βομβαρδισμού της τις μέρες 13-14 Σεπτέμβρη 1943 προκύπτει από σωζόμενη στα Αρχεία Νομού Κέρκυρας (ΑΝΚ) αναφορά (Αρχείο Νομαρχίας, Φ. 140, υπ. 3, f. 58962). Την υπέγραφε ο βαλλόμενος τότε και επί σειρά ετών στη συνέχεια, για παραλείψεις στην προστασία της Δημόσιας Βιβλιοθήκης, διευθυντής της -που δέχθηκε επιπλέον σφοδρή κριτική και επειδή είχε επιλέξει το 1939 να αρθρογραφήσει για τους προγόνους του Ανδρέα Κάλβου και τη γλώσσα της Επτανήσου στο «Νέον Κράτος», το βασικό προπαγανδιστικό περιοδικό προώθησης της ιδεολογίας και των φασιστικών προτύπων του διαβόητου «Γ’ Ελληνικού Πολιτισμού» του Επτανήσιου, κατά τα άλλα, όπως εκείνος, δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά- Κωνσταντίνος Σολδάτος, σημαντική μορφή των επτανησιακών Γραμμάτων. Πρόκειται για αδημοσίευτη έως σήμερα, εξ όσων γνωρίζουμε, αναφορά δέκα σελίδων που ο ίδιος υπέβαλε στις 29 Οκτώβρη 1944, δηλαδή είκοσι περίπου μέρες μετά την απελευθέρωση του νησιού, στον πρώτο μετακατοχικό πολιτικό διοικητή Ιονίων Νήσων, που είχε υπουργική ιδιότητα, Λέοντα Μακκά.
Με τον εξοντωτικό βομβαρδισμό της, ως γνωστόν, η Κέρκυρα έπρεπε, κατά τους Γερμανούς, καθώς η Ιταλία είχε συνθηκολογήσει και τα στρατεύματά της στο νησί τάσσονταν όπως ο λαός του με το αντιχιτλερικό στρατόπεδο, πάση θυσία να υποταχθεί στον ναζιστικό ζυγό. Τα αεροπλάνα της Λουφτβάφε βύθισαν τότε την πόλη της Κέρκυρας στην «Κόλαση του Δάντη». Ο Γιώργος Αθανάσαινας, στο πλέον εμπεριστατωμένο βιβλίο -με τίτλο «Κέρκυρα, Σεπτέμβρης 1943»- για τα δεδομένα εκείνης της κόλασης λάμψεων και ερειπίων, που προκάλεσε μεταξύ άλλων ένα από τα μεγαλύτερα πολιτισμικά πλήγματα στη χώρα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπογράμμισε: «Η πυρπόληση της Κέρκυρας αποτέλεσε εσκεμμένη τρομοκρατική ενέργεια, με το μέγεθος της οποίας οι Γερμανοί αφενός απέβλεπαν να κάμψουν το ηθικό της ιταλικής φρουράς και αφετέρου αποσκοπούσαν να αποσοβήσουν και τη σκέψη ακόμα αντίστασης του ελληνικού πληθυσμού».
Τι σώθηκε από τη Δημόσια Βιβλιοθήκη; Σχεδόν τίποτε!
Συγκλονίζει η περιγραφή που άφησε στο βιβλίο του «Χ. Α. Donnet – Ο βομβαρδισμός μιας άμαχης πολιτείας» ο «ανατρεπτικός» Κερκυραίος ποιητής Ιάσοντας Δεπούντης: «(…) Το κτίριο της Βιβλιοθήκης ήταν σωριασμένο σε καμένα ερείπια. Δύο τρεις εργάτες του Δήμου, έριχναν μέσα σ’ ένα κάρο τα τελευταία αποκαΐδια. Χωρίς να με υποψιαστούν, μπήκα στο διάδρομο. Ανέβηκα τη σκάλα -ό,τι είχε απομείνει από τη μαρμάρινη σκάλα της. Έφτασα στο πρώτο πάτωμα που άλλοτε στέγαζε το “Αναγνωστήριο”. Ερημιά παντού, ερήμωση (…) Ο παλμός του βομβαρδισμένου χώρου χτυπάει άγρια εδώ. Στο “Αναγνωστήριο” τίποτε! Είχε περάσει όλη η μέρα, όταν στ’ αληθινά βεβαιώθηκα πως από τις εβδομήντα χιλιάδες τους τόμους της Βιβλιοθήκης (σ.σ. προφανώς εννοούνται και ιστορικά χειρόγραφα) δεν άφησε η φωτιά ούτε μία σελίδα». Στο υπόγειο ο «Donnet», λογοτεχνικό προσωπείο του ποιητή, εντόπισε κομμάτια από μία παλαιά ζακυνθινή εφημερίδα, στην οποία συνοψίζεται και «κλείνει οριστικά κάτι το μοναδικό στον κόσμο·την αξία των εβδομήντα χιλιάδων τόμων της Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Κέρκυρας, που γίνηκε παρανάλωμα φωτιάς από γερμανικά αεροπλάνα τη νύχτα της 13ης Σεπτεμβρίου 1943».
 |  |
Αλλά ο σημερινός ουσιαστικά διευθυντής και τυπικά προϊστάμενος της Κεντρικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης Κέρκυρας, που αριθμεί ιστορία αιώνων, Χρήστος Κουλουρίδης, μπορεί να δείξει με περηφάνια στους επισκέπτες της, αν του ζητήσουν δείγματα από τις «ρίζες» της, δύο τελείως οριακά έστω συντηρημένα αρχέτυπα του 15ου αιώνα: πρόκειται για μια «Ανθολογία» της αρχαίας ελληνικής γραμματείας τυπωμένη στη Βενετία το 1494 (βλ. σελίδα του πάνω αριστερά) και ένα «Ψαλτήρι» του 1481 τυπωμένο στην ελληνική και τη λατινική γλώσσα στο Μιλάνο (βλ. τμήμα σελίδας του πάνω δεξιά), που περιμένουν πόρους για ολική συντήρηση, αποκατάσταση, βιβλιοδεσία και ανάδειξη.
Πρόκειται για βιβλία που τελικά σώθηκαν τυχαία τελευταία στιγμή είτε κάποιοι τα είχαν δανειστεί και τα επέστρεψαν;
Ή πρόκειται για δείγματα συλλογών βιβλίων που εισφέρθηκαν στη συνέχεια;
Πού να δει βέβαια κανείς έστω τους Γενικούς Καταλόγους με τα βιβλία που διέθετε γύρω στα 1824, πριν απαιτήσουν και πάρουν πίσω χιλιάδες εισφερθέντες προηγουμένως τόμους οι κληρονόμοι του Βρετανού λόρδου Γκίλφορντ. Σώζονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας (ΕΒΕ).
Όπως και να ‘χει, σήμερα η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Κέρκυρας με χίλια μύρια προβλήματα παλεύει χάρη κυρίως στους ανθρώπους της να αποκτήσει στο μέτρο του δυνατού την παλαιά αίγλη της, αλλά και να ανταποκριθεί στις σύγχρονες τεχνολογικές και άλλες απαιτήσεις των καιρών, ενώ ήδη αποτελεί πάλι ένα σπουδαίο πνευματικό κέντρο του νησιού των Φαιάκων. «Το επιβάλλει η ιστορία της να γίνει ακόμα πιο φωτεινή», σύμφωνα με τον Χ. Κουλουρίδη.
Μια ιστορία που χάνεται αιώνες πίσω πυρπολήθηκε το 1943. Ας δώσουμε τον λόγο (σελίδες 1-2 της αναφοράς του το 1944, βλ. πάνω την πρώτη σελίδα) στον διευθυντή της τον Σεπτέμβρη του 1943 -διευθυντή της από το 1929 μέχρι και τα τέλη σχεδόν της δεκαετίας του 1940- Κων. Ε. Σολδάτο:
Η Δημοσία Βιβλιοθήκη Κερκύρας είναι η αρχαιοτέρα και υπήρξεν η σπουδαιοτέρα των ελληνικών επαρχιακών Βιβλιοθηκών. Η πρώτη συναγωγή βιβλίων ανάγεται εις τας αρχάς του 17ου αιώνος, οπότε συνήθης τόπος εναποθέσεως και διαφυλάξεως αυτών ήσαν αι Μοναί, ιδίως η της Αγ. Ιουστίνης (σ.σ. στην περιοχή του προαστίου της Γαρίτσας). Βραδύτερον η Κοινότης της Κερκύρας μετέφερε ταύτην εις το εν τη πόλει Μοναστήριον της Τενέδου. Όταν οι Δημοκρατικοί Γάλλοι κατέλαβον την Επτάνησον (1797) και κατήργησαν μερικά μοναστήρια των Καθολικών, συνεχώνευσαν τα βιβλία αυτών και απετελέσθη η Δημοσία Βιβλιοθήκη, ήτις υπήχθη υπό την εποπτείαν του εγκατασταθέντος τότε εις την πόλιν Δημαρχείου. Ότε το 1800 ιδρύθη η Επτάνησος Πολιτεία, η Βιβλιοθήκη αρχικώς ετέθη υπό την επιστασίαν του ιδρυθέντος τότε Ιατρικού Συλλόγου και έπειτα προσηρτήθη εις την «Δημοσίαν Σχολήν Κερκύρας» υπό την Εφορείαν του μετέπειτα Κυβερνήτου της Ελλάδος Ιωάννου Καποδίστρια, μετονομασθείσα εις «Δημοσίαν Βιβλιοθήκην του Γένους», μέχρις ότου δια της καταλήψεως της νήσου υπό των Αυτοκρατορικών Γάλλων (1807) προσηρτήθη εις την ιδρυθείσαν υπ’ αυτών Ιόνιον Ακαδημίαν (σ.σ. Ιονική Ακαδημία), παρά τη οποία και ελειτούργησε μέχρι της ενάρξεως της Αγγλικής επί των Ιονίων Νήσων Προστασίας (1814), οπότε υπήχθη και πάλιν υπό την συνεχίζουσαν την εκπαιδευτικήν αυτής δράσιν «Δημοσίας Σχολής». Ότε το 1824 ιδρύθη το Ιονικόν Πανεπιστήμιον (σ.σ. Ιόνιος Ακαδημία), η Βιβλιοθήκη προσηρτήθη εις αυτόν, πλουτισθείσα δια πολλών δωρεών βιβλίων, ιδίως του Πρυτάνεως μεγάλου φιλέλληνος Γκύλφορδ και υπό των Πανεπιστημίων Καίμπιζ (σ.σ. Κέμπριτζ), Οξφόρδης και Κοπεγχάγης και μιας ορυκτολογικής Συλλογής, δωρηθείσης υπό των αδελφών του Κυβερνήτου (σ.σ. Καποδίστρια).
Συντελεσθείσης της Ενώσεως της Επτανήσου μετά της μητρός Ελλάδος και καταργηθέντος του Ιονίου Πανεπιστημίου, ελειτούργησεν αύτη ως Δημοσία, πλουτισθείσα έκτοτε δι’ αξιολόγων δωρεών υπό φιλομούσων Κερκυραίων και άλλων επτανησίων.
Κατά την προ του παρόντος πολέμου δεκπαενταετίαν αναπτυχθείσα εφ’ ολοκλήρου του κτιρίου του άλλοτε Ιονίου Πανεπιστημίου (σ.σ. της Ιόνιας Ακαδημίας, έδρας του σημερινού Ιονίου Πανεπιστημίου επί της οδού Καποδιστρίου 1), πλουτισθείσα δια πολλών νεωτέρων εκδόσεων και αποκτήσασα ευρείας αιθούσας αναγνωστηρίων, αιθούσας διαλέξεων, νέαν επιστημονικήν κατάταξιν των βιβλίων αυτής και δελτιοκαταλόγους, είχεν αποβή το μοναδικόν πνευματικόν Κέντρον της νήσου Κερκύρας.
Ο τρόπος της συγκροτήσεως της Βιβλιοθήκης, αρχικώς δια της συγκεντρώσεως των εις τας καθολικάς μονάς φυλασσομένων βιβλίων, είτα δια του πλουτισμού αυτής προς αντιμετώπισιν των πνευματικών αναγκών των Καθηγητών και σπουδαστών του Ιονίου Πανεπιστημίου και τέλος δια δωρεών βιβλίων οιουδήποτε περιεχομένου, είχον προσδώση εις ταύτην τον χαρακτήρα μικράς οικουμενικής βιβλιοθήκης, της οποίας όμως τα διάφορα τμήματα επιστημών παρέμεναν ασυγχρόνιστα μη δυνάμενα να εξυπηρετήσωσι πλέον τας συγχρόνους πνευματικάς ανάγκας, σχεδόν ουδεμιάς φροντίδος καταβληθείσης εκ μέρους, τόσον του επισήμου Κράτους, όσον και των τοπικών Αρχών δια τον πλουτισμόν της Βιβλιοθήκης κατά το διαρρεεύσαν από της Ενώσεως και εντεύθεν χρονικόν διάστημα, και μόλις διετίαν προ του πολέμου το Γενικόν Συμβούλιον Βιβλιοθηκών ενδιεφέρθη δια την Βιβλιοθήκην και έλαβε μέτρα τινα προς εξασφάλισιν της λειτουργίας του Ιδρύματος.
Ήταν αφημένη λοιπόν στην τύχη της να λειτουργεί επί χρόνια σε τελείως απαράδεκτες συνθήκες, έλεγε ο Κ. Σολδάτος εκ των υστέρων, η Βιβλιοθήκη.
Υπήρχαν όμως -όπως υπάρχουν πάντα έστω κάποια στοιχειώδη- μέτρα πρόνοιας για την προστασία της Βιβλιοθήκης τουλάχιστον στη διάρκεια του Πολέμου και τι ακριβώς έγινε επ’ αυτού εκείνη τη νύχτα του 1943;
Ο Κ. Σολδάτος, αν και στο νησί οργίαζαν οι φήμες είτε για γερμανική επίθεση είτε για βρετανική επέμβαση για την πρόληψή της, θεωρούσε «απροσδόκητη» τη «διένεξη» γερμανικών και ιταλικών στρατευμάτων. Έλεγε (3η σελ. της αναφοράς του):
Η κατά την 13ην Σεπτεμβρίου π.ε. (σ.σ. προηγούμενου έτους) εκραγείσα απροσδοκήτως διένεξις μεταξύ των Ιταλικών και Γερμανικών Στρατευμάτων Κατοχής της νήσου Κερκύρας και τα εκ ταύτης ακολουθήσαντα πολεμικά γεγονότα, ο βομβαρδισμός και εμπρησμός της πόλεως, υπό της Γερμανικής Στρατ. Αεροπορίας (…)
Να πώς δικαιολογούσε την παντελή, καθώς φαίνεται, εγκληματική τελικά απουσία προληπτικών μέτρων προστασίας και έγκαιρης παρέμβασης για τη διάσωση έστω και μικρού μέρους του θησαυρού της:
Ο συνεχής βομβαρδισμός της πόλεως δι’ εκρηκτικών βομβών, διαρκείας μέχρι της εσπέρας της 15ης Σεπτεμβρίου, δημιουργήσας τον γενικόν πανικόν και την ομαδικήν έξοδον των κατοίκων εκ της πόλεως προς την εξοχήν, απέκλεισε οιανδήποτε επέμβασιν των αρμοδίων προς διάσωσιν (…) Υπέστη ούτω και η ιστορική και πολύτιμος Βιβλιοθήκη της Κερκύρας την τύχην των λοιπών εκπαιδευτικών και λοιπών ιδρυμάτων της πόλεως, αποτεφρωθείσα εις διάστημα ολίγων ωρών. Η μετάδοσις του πυρός υπήρξεν εξαιρετικώς ευχερής, καθόσον ολόκληρος η οικοδομή ήτο πεπαλαιωμένη, αι δε εγκαταστάσεις και η επίπλωσις της Βιβλιοθήκης εν αντιθέσει προς τα κρατούντα εις την επιστήμην οργανώσεως των Βιβλιοθηκών, απετελούντο εκ ξύλου. Η ημετέρα επιτόπιος μετάβασις, κατ’ ουδέν δυστυχώς ωφέλησεν ένεκα κυρίως της απολύτου αδυναμίας εξευρέσεως εργατών κατά τας στιγμάς εκείνας του συνεχιζομένου βομβαρδισμού και της γενικής συγχύσεως, της ελλείψεως πιστώσεων, όπως επίσης και μεταφορικών μέσων και καταλλήλου χώρου προς τοποθέτησιν τυχόν σωζομένων βιβλίων, της καιομένης και βομβαρδιζομένης άλλωστε πόλεως παραδοθείσης, με την εξαφάνισιν των Ιταλικών Πολιτικών Αρχών Κατοχής, εις χείρας μερικών ανταρτών (σ.σ. προφανώς εννοείται περιθωριακή ομάδα στοιχείων υποστηριζόμενων από τοπικούς παράγοντες εναντίον της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης) και κακοποιών τινων στοιχείων τραπέντων εις την κλοπήν και την λεηλασίαν.
Ο διευθυντής της Βιβλιοθήκης αποσιωπούσε τελείως, κατά τα άλλα, το ότι με τους πρώτους βομβαρδισμούς της Κέρκυρας το 1940 η Διεύθυνση Καλών Τεχνών του υπουργείου Πολιτισμού, όπως προκύπτει από έγγραφο των ΑΝΚ (Αρχείο Νομαρχίας, Φ. 140, υπ. 3, f. 58945), είχε ζητήσει επειγόντως από τις τοπικές αρχές τη λήψη ειδικών μέτρων και τη σύσταση ειδικής Επιτροπής για την προφύλαξη της Βιβλιοθήκης. Το σχετικό έγγραφο (βλ. πάνω) φέρει ημερομηνία 18.12.1940, απευθυνόταν στον νομάρχη Κέρκυρας και του επισήμαινε την ανάγκη αυτή, κάνοντας σαφώς λόγο για καθυστερήσεις στη συγκρότηση της Επιτροπής. Κάποιοι αρνούνταν, φαίνεται, να συμμετέχουν σε αυτήν μη αρεστά πρόσωπα, όπως ο τοπικός Έφορος Αρχαιοτήτων, αρχαιολόγος Ιωάννης Παπαδημητρίου, ο οποίος αργότερα κατηγορήθηκε ως «φιλοκομμουνιστής» καθώς με πολλά προφυλακτικά μέτρα είχε πάρει μέρος στον αγώνα της Εθνικής Αντίστασης και σύμφωνα με ορισμένα στοιχεία διετέλεσε και μέλος της τοπικής Νομαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ· ο ίδιος φέρεται να είχε εισηγηθεί να μεταφερθούν και να παραμείνουν σε μεγάλους υπόγειους χώρους του κτιρίου ή και αλλού τα βιβλία, πράγμα στο οποίο άλλοι τοπικοί αξιωματούχοι ήταν αντίθετοι. Ο Κ. Σολδάτος, εμμέσως πλην σαφώς, κάλυπτε πλήρως στην αναφορά του την εγκληματική στάση του μεταξικού εσμού, των υποτελών στον ξένο κατακτητή της διαδοχικών τοπικών αρχών Κέρκυρας στο θέμα της Βιβλιοθήκης. Στη διάρκεια της Κατοχής συνεννοούνταν για θέματα της αρμοδιότητάς του, όπως ομολογεί στην αναφορά του (σελ. 4), με τις δοσιλογικές κυβερνητικές αρχές της προδοτικής «Ελληνικής Πολιτείας» της Αθήνας.
Σοκάρει, προ παντός, η καταγραφή και περιγραφή στην αναφορά (σελ. 2-3, βλ. πάνω σελ. 3) για το πραγματικό μέγεθος και το είδος των απωλειών του βιβλιακού πλούτου της Κέρκυρας:
(…) Το σύνολον των καέντων βιβλίων της δημοσίας Βιβλιοθήκης ανήρχετο περίπου εις είκοσι πέντε χιλιάδας συγγράμματα αριθμούντα 45.000 περίπου τόμους (…) Ο βομβαρδισμός και εμπρησμός της πόλεως, υπό της Γερμανικής Στρατ. Αεροπορίας, έσχον ως αποτέλεσμα και την αποτέφρωσιν ολοκλήρου του κτιριακού συγκροτήματος του στεγάζοντος τα Γυμνάσια Αρρένων, το Γυμνάσιον Θηλέων, το Πρακτικόν Λύκειον και την Δημοσίαν Βιβλιοθήκην (…) Εμπρηστικαί βόμβαι ριφθείσαι την 2,30′ ώραν της 14ης Σεπτεμβρίου παρέδωσαν εις τας φλόγας το μέγα τούτο κτίριον μετά παντός του περιεχομένου (…) Την απώλειαν της Βιβλιοθήκης κατέστησεν έτι αισθητοτέραν η ταυτόχρονος καταστροφή πολλών εκ των πνευματικών Ιδρυμάτων της πόλεως. Ούτω πλην των πυρποληθεισών βιβλιοθηκών των Σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως, ήτοι της Βιβλιοθήκης του Α’ Γυμνασίου εκ τόμων περίπου 3.000, του Γυμνασίου θηλέων εκ τόμων 1.000, του Πρακτικού Λυκείου εκ τόμων 500, εκάησαν η Βιβλιοθήκη του Εφετείου Κερκύρας εκ τόμων περίπου 3.000 μετά των αξιολόγων χειρογράφων των προπαρασκευαστικών ενεργειών της Επιτροπής συντάξεως των Ιονίων Κωδίκων και το αξιόλογον αρχείον του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου (Αρείου Πάγου Επτανήσου Πολιτείας), η Βιβλιοθήκη και το Αρχείον της Εταιρείας Επτανησιακών Μελετών με πλείστας ανεκδότους ιστορικάς και φιλολογικάς μελέτας και η αποθήκη των υπό της αυτής Εταιρείας εκδοθέντων βιβλίων, η Βιβλιοθήκη της Καθολικής Αρχιεπισκοπής εκ τόμων περίπου 8.000 και το σπουδαίον δια την καθόλου εκκλησιαστικήν ιστορίαν της νήσου Αρχείον της αυτής Αρχιεπισκοπής, περιλαμβάνον έγγραφα από του έτους 1537, οπότε είχε και πάλιν αποτεφρωθή εκ πυρκαϊάς κατά την τότε εναντίον της νήσου επιδρομήν των Τούρκων, η Βιβλιοθήκη του Πρεσβυτερίου της Καθολικής Εκκλησίας Αγ. Ιακώβου εκ τόμων περίπου 2.000, η Βιβλιοθήκη και το Αρχείον της Εβραϊκής Κοινότητος εκ τόμων 3.000, το Αρχείον του Ενεχυροδανειστηρίου, περιλαμβάνον έγγραφα αναφερόμενα εις την καθόλου κοινωνικήν κίνησιν της πόλεως από του έτους 1600, το αρχείον των κληροδοτημάτων της νήσου, η Βιβλιοθήκη του Δικηγορικού Συλλόγου, το αρχείον του Δημοτικού θεάτρου, το Υποθηκοφυλακείον, τα αρχεία απάντων των πολιτικών και ποινικών Δικαστηρίων της πόλεως και πολλαί αξιόλογοι ιδιωτικαί βιβλιοθήκαι, μεταξύ των οποίων σπουδαιότεραι η της οικογενείας Καποδίστρια, εκ τόμων περίπου 6.000, μετά πολλών ανεκδότων χειρογράφων και το πολυτιμώτατον ιδιαίτερον αρχείον του Κυβερνήτου και των αδελφών αυτού, δυνάμενον να διαφωτίση πλήρως πολλά σημεία της Ελληνικής Ιστορίας, ιδιαιτέρως δε του Αγώνος της Ανεξαρτησίας, όπως επίσης και η πλήρης εθνικών κειμηλίων και ενθυμημάτων συλλογή του Κυβερνήτου Καποδίστρια, η Βιβλιοθήκη της οικογενείας Μαρκέττη-Κογεβίνα εκ τόμων περίπου 5.000, η του Νικολάου Λευθεριώτου εκ τόμων 5.000, προοριζομένη να δωρηθή εις την δημοσίαν Βιβλιοθήκην, η του ιατρού Γιαλλινά εκ τόμων 2.000, αι Βιβλιοθήκαι των οικογενειών Πολίτη εκ τόμων 3.000, η της οικογενείας Γερακάρη εκ τόμων 2.000, η Βιβλιοθήκη και το Αρχείον Πετριτσοπούλου, μετά πολλών ανεκδότων εισέτι έργων και σπουδαίας αλληλογραφίας προσώπων δρασάντων κατά την εποχήν της Αγγλικής Προστασίας, προοριζόμενα να δωρηθώσι εις την δημοσίαν Βιβλιοθήκην, αι βιβλιοθήκαι του δικηγόρου Σπ. Ραθ εκ τόμων 3.000, του ζωγράφου Μάρκου Πιέρρη και του ιατρού Ιω. Βούλγαρη και πολλαί αξιόλογοι νομικαί και ιατρικαί βιβλιοθήκαι ευρισκόμεναι εις δικηγορικά γραφεία και συμβολαιογραφεία ή κλινικάς κειμένας εις κεντρικά τμήματα της πόλεως, άτινα απετεφρώθησαν.
Η αναβίωση της Δημόσιας Βιβλιοθήκης ξεκίνησε, κατά τα άλλα, γρήγορα, χάρη και στις προσπάθειες του Κ. Σολδάτου, η επαγγελματική φιλοτιμία και η πνευματική γνώση του οποίου ούτε αργότερα, όταν άρχισε από τον κερκυραϊκό Τύπο η αναζήτηση ευθυνών για την καταστροφή της, αμφισβητήθηκαν. Ήδη τότε (σελ. 4 της αναφοράς) είχαν συγκεντρωθεί, σε μεγάλο βαθμό με δωρεές ιδιωτών, 20.000 περίπου τόμοι. Με διαταγή του πολιτικού διοικητή στις 25.10.1944 είχαν τεθεί «υπό την ημετέραν μεσεφφύησιν», έλεγε, «τα βιβλία των απομακρυνομένων εκ Κερκύρας Ιταλών», ενώ είχε παραληφθεί από το χωριό Ύψος ιδιωτική Βιβλιοθήκη του Ιταλού υπηκόου Μπιμπέλλη, αποτελούμενη από σχεδόν 10.000 τόμους.
Ο Σολδάτος σημείωνε (σελ. 5 της αναφοράς του) για την κατάσταση του κτιρίου: «Του καέντος κτιρίου της Βιβλιοθήκης σώζονται οι εξωτερικοί τοίχοι, αι εξωτερικαί και εσωτερικαί μαρμάρινοι κλίμακες και τινα πλακόστρωτα δάπεδα, άτινα πάντα, κατά την γνώμην των ειδικών, μετά πρόχειρον επ’ αυτών εξέτασιν, δύνανται να χρησιμοποιηθώσιν εισέτι». Ωστόσο, δεν ήταν αντίθετος με την… κατεδάφισή του, «εν τη περιπτώσει καθ’ ην ήθελε προκριθή της επιδιορθώσεως η κατεδάφισις των σημερινών ερειπίων και ανέγερσις νέου οικοδομήματος» για τη στέγασή της, όπως έλεγε.
Ως άμεση λύση πρότεινε (σελ. 6) την εγκατάσταση της Βιβλιοθήκης στο γνωστό κτίριο της «Ρολίνας» επί της παραλιακής λεωφόρου της Γαρίτσας, όπου δέκα περίπου μήνες μετά τον εμπρησμό της Βιβλιοθήκης, άλλων πνευματικών Ιδρυμάτων και σχεδόν της μισής πόλης, στις 2 Αυγούστου 1944, οι συνεργαζόμενες με τον κατακτητή -άλλη λιγότερο και άλλη απροσχημάτιστα- τοπικές αρχές, συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του Κ. Σολδάτου, είχαν προσέλθει για να τιμήσουν τον Γερμανό διοικητή των κατοχικών δυνάμεων για τη συμβολή του στην… ανάδειξη του κερκυραϊκού και του ελληνικού πολιτισμού μέσω «εγκαινίων» του ανακαινισμένου Αρχαιολογικού Μουσείου. Στα ΑΝΚ σώζεται κατάπτυστη πρόσκληση τοπικών αρχών σε υπαλλήλους και αξιωματούχους να παραστούν για να ακούσουν τον Γερμανό διοικητή Γιέγκερ, ο οποίος επιδόθηκε σε χυδαίο αντιΕΑΜικό και αντικομμουνιστικό ξέσπασμα, για τον… κίνδυνο η Κέρκυρα να βρεθεί «εις τας αγκάλας του μπολσεβικισμού», με τον δήμαρχο Σ. Κόλλα να τον ευχαριστεί και η εκδήλωση να κλείνει με… κοινή παρέλαση αποσπασμάτων Γερμανών στρατιωτών και Ελλήνων χωροφυλάκων και αστυνομικών. Όπως τους είπε ο Γιέγκερ, «εις την Κέρκυραν δρώσι μονάδες δια να κερδίσουν τον λαόν υπέρ του Κομμουνισμού», ενώ οι ναζί, έλεγε επίσης 150-200 περίπου μέτρα από τα ερείπια της Βιβλιοθήκης και πλήθους σπιτιών, «αντικρύζομεν με βαθύτατον σεβασμόν τους θησαυρούς Πολιτισμού των Ελλήνων»…
Εναλλακτικά, αντί της «Ρολίνας», ο Σολδάτος πρότεινε κατά τα άλλα στην ίδια αναφορά του την επίταξη του κτιρίου της Αναγνωστικής Εταιρίας Κέρκυρας (ΑΕΚ), θεωρώντας το «επιδιορθούμενον εκ των βλαβών ας υπέστη εκ των βομβαρδισμών».
 |  |  |
Έπρεπε να προταθεί ή επιβληθεί, έλεγε επίσης ο Σολδάτος (σελ. 7-8), συγχώνευση των Βιβλιοθηκών του Πετρίδειου Κληροδοτήματος της Μητρόπολης Κέρκυρας, της ΑΕΚ και της Φιλαρμονικής Εταιρείας Κέρκυρας (ΦΕΚ), ώστε να προκύψουν για τη Δημόσια Βιβλιοθήκη 20.000 περίπου επιπλέον τόμοι. Ακόμη, να ζητηθεί από ιδιώτες-οικογένειες και Μονές η ενίσχυσή της ή η αγορά σε κάποια καλή τιμή Βιβλιοθηκών τους (Στεφ. Πιέρρη, Θ. Μακρή, Σπ. Μυλωνόπουλου, Σπυρ. Θεοτόκη, Στεφ. Βούλγαρη, Αντ. Παλατιανού, Παν. Στεριώτη, Μιχ. Λάσακαρη, Σταμ. Λάσκαρη, Ι.Μ. Πλατυτέρας, Ι. Μ. Υψηλής Θεοτόκου Μαγουλάδων, Ι. Μ. Παλαιοκαστρίτσας, καθώς και του πρώην δημάρχου και βουλευτή Δ. Κόλλα, αν και ανέφερε ότι ο Δήμος υπήρξε «αγνοήσας πάντοτε κατά το παρελθόν» τη Βιβλιοθήκη), κάνοντας λόγο για «φιλότιμα των κατόχων αυτών αισθήματα» και ορισμένες ενδείξεις-δηλώσεις ότι θα υπάρξουν δωρεές. Συγχρόνως, πρότεινε (σελ. 9) να ζητηθούν δωρεές βιβλίων από επίσημους φορείς της Αθήνας, κυρίως από το Βρετανικό Συμβούλιο της πρωτεύουσας και από πανεπιστημιακά Ιδρύματα του εξωτερικού.
Σύμφωνα με την αναφορά του (σελ. 10), η Βιβλιοθήκη, στα Παλαιά Ανάκτορα όπου στεγαζόταν, είχε έναν και μοναδικό υπάλληλο: μία έκτακτη ως προς την εργασιακή της σχέση υπάλληλο ,που είχε προσληφθεί το 1937 και είχε αμειφθεί για κάποιο χρονικό διάστημα με παλαιότερα χρήματα-δωρεά των τραπεζών Ελλάδος και Εθνική. Ενώ ο πλούτος των ισχυρών όπως σε όλη τη χώρα έτσι και στο νησί «έβγαζε μάτι», η παλαιότερη ελληνική Βιβλιοθήκη «από πολλών ετών ελειτούργη παλαίουσα χωρίς υπαλλήλους, άλλοτε μεν ζητούσα την ευγενή προσφοράν των υπηρεσιών συμπολιτών μας, άλλοτε δεχόμενη προσωρινούς υπαλλήλους, ων την μισθοδοσίαν κατέβαλλον πότε ιδιώτης ευγενής χορηγός και πότε τινα των εν τη πόλει πνευματικών Σωματείων». Ένας «υπηρετών μόνιμος υπηρέτης απεβίωσε» και «απέμεινε ως μόνος υπάλληλος ο υπηρετών Διευθυντής Βιβλιοφύλαξ». Έτσι πορευόταν ένα τέτοιο πνευματικό Ίδρυμα, «αριθμούν ζωήν αιώνων».
Το 1950 υποτίθεται ότι θα δινόταν ποσό 450 εκατ. δραχμών «εκ των πιστώσεων Μάρσαλ» για την ανέγερση κτιρίου για τη Δημόσια Βιβλιοθήκη. Υπεύθυνοι της Βιβλιοθήκης, ο Κ. Σολδάτος και τοπικές αρχές, στο πλαίσιο προπαγανδιστικών υπηρεσιών τους, υπόσχονταν από νωρίς… βοήθεια από τις ΗΠΑ. «Μόνον αφελείς ή εξημμένοι εγκέφαλοι ήτο δυνατόν να φαντασθούν ότι οι Αμερικανοί -και αι πιστώσεις δια σχολικά κτίρια από την αμερικανικήν βοήθεια προήρχοντο- θα ήτο δυνατόν να στέρξουν εις την διάθεσιν δισεκατομμυρίων, εις την ακμήν μάλιστα του ανταρτοπόλεμου, δια την ανοικοδόμησιν μιας επαρχιακής βιβλιοθήκης η οποία ακριβώς λόγω της καταστροφής της είχε χάσει την σημασίαν της», είχε σχολιάσει εύστοχα ο δημοσιογράφος Κώστας Δαφνής, κάνοντας λόγο επίσης για ορισμένες δωρεές «από γραφεία ξένων δυνάμεων με σαφώς προπαγανδιστικό χαρακτήρα». Αργότερα, όλες οι χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ, ακόμη και το ρατσιστικό καθεστώς της Νότιας Αφρικής, βοηθούσαν μαζί με την Unesco, άντε και την Πολωνία, την Τσεχοσλοβακία, την Αργεντινή και τις Φιλιππίνες, σύμφωνα με τον διευθυντή της. Όπου να ‘ναι ξεκινά η ανοικοδόμηση της Βιβλιοθήκης, επέμενε αβάσιμα, ενώ πράγματι είχε αποδυθεί σε διεθνή εκστρατεία συγκέντρωσης δωρεών από βιβλιοθήκες.
Ήδη το 1949 στα «Κερκυραϊκά Νέα» είχε ανοίξει διάλογος, με πρωτοβουλία «Βιβλιόφιλου» που κατηγορούσε τον διευθυντή της Βιβλιοθήκης ότι δεν είχε κάνει αρκετά για να σωθούν τα βιβλία. Ο Σολδάτος αντέτεινε ότι «αι βόμβαι ερρίπτοντο συνεχώς, ώστε ουδείς ηδύνατο να πλησιάση και ουδείς ενδιαμέσου χρονικού διαστήματος ηδύνατο να επωφεληθή», ότι υπήρχε «απόλυτος αδυναμία προσεγγίσεως». Η εφημερίδα σημείωνε, ωστόσο, ότι το κτίριο έπιασε φωτιά στις 14 Σεπτέμβρη και όχι από νωρίς το βράδυ της 13ης του μήνα. Όπως πίστευε και ο Μητροπολίτης Μεθόδιος, ο «Βιβλιόφιλος» επέμεινε ότι υπήρχε χρόνος να σωθούν τα βιβλία, αφήνοντας μάλιστα να εννοηθεί ότι αρμόδιοι αξιωματούχοι της πόλης, επιλεγμένοι από τη μεταξική δικτατορία και άλλοι «εκλεκτοί» των κατοχικών αρχών, με την έναρξη των βομβαρδισμών «την κοπάνησαν», παρατώντας τον λαό και τα Ιδρύματα στο έλεος των γερμανικών αεροπλάνων, όπως είχαν κάνει άλλωστε και με τους πρώτους ιταλικούς βομβαρδισμούς το 1940, καταφεύγοντας σε απόμερες βίλες. Γινόταν λόγος για αρμόδιο παράγοντα της Βιβλιοθήκης που «έδραμε μακράν της πόλεως, αποφεύγων ως άλλος Λωτ να ρίψη το βλέμμα προς αυτήν και προς το ίδρυμα εκείνο του οποίου ήτο ο μόνος θεματοφύλαξ και προστάτης». Ο «Βιβλιόφιλος», που πιθανώς ήταν ο ίδιος ο Κ. Δαφνής, θύμιζε επίσης ότι το κτίριο διέθετε θολωτό καταφύγιο στο υπόγειό του, που έμεινε άθικτο. Ακόμη, ότι αυτό «ήτο το μόνον Δημόσιον κτήριον το οποίον ανεφλέγη ύστατον πάντων», λόγω εξάπλωσης της φωτιάς από κτίριο στο ίδιο οικοδομικό τετράγωνο.
Το 1969, τρία χρόνια μετά τη διοργάνωση σχετικού λαϊκού συλλαλητηρίου στο κέντρο της πόλης, είχε επισκεφθεί τη Βιβλιοθήκη ο Κερκυραίος υφυπουργός της χούντας, Σπ. Βοβολίνης, για να αρκεστεί βέβαια σε δήλωση, σύμφωνα με την οποία «αι συνθήκαι στεγάσεως ουδόλως εξυπηρετούν τας λειτουργικάς των ανάγκας και θέτουν εις κίνδυνον αυτήν ταύτην την υπόστασίν των», ενώ μερίδα του τοπικού Τύπου διεκτραγωδούσε τις συνθήκες λειτουργίας της, κάνοντας λόγο για «άθλια και ελεεινή κατάσταση», παρά το ότι αριθμούσε πια σχεδόν 60.000 τόμους.
Μια πρωτοβουλία που είχε διαφανεί το 1975, όταν επιστολογράφος στα «Κερκυραϊκά Νέα» (27.1.1975) έθετε θέμα για διατύπωση αιτήματος προς την πρεσβεία της Δυτικής Γερμανίας στην Αθήνα «δια την παροχήν οικονομικής ενισχύσεως προς ανοικοδόμησιν του κτιρίου της Ιονίου Ακαδημίας το οποίον κατεστράφη υπό γερμανικάς βόμβας», δεν άρεσε στους κρατούντες και δεν είχε συνέχεια.
Πληθώρα σχετικών στοιχείων της περιόδου 1950-1995 έρχονται τώρα πάλι στο φως, συγκεντρωτικά, σε μιαν εκπληκτική σε βάθος έρευνα – διπλωματική εργασία της Σταυρούλας Κοριανίτη του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ), αν και ίσως με περιορισμένη ματιά στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες του 1943 στο νησί, με θέμα «Το αποτύπωμα μιας καταστροφής: πώς ο βομβαρδισμός του 1943 άλλαξε την πόλη της Κέρκυρας». Η υψηλού επιπέδου εργασία της ολοκληρώθηκε μόλις τον περασμένο Ιούλιο.
Ο Κων. Σολδάτος (1.9.1900-1980), στον οποίο τόσο αναφερθήκαμε, θεωρείται, όπως τουλάχιστον αξιολογήθηκε σε σχετική εισήγηση στο επιστημονικό Πανιόνιο Συνέδριο του 2018, που έγινε στην Κεφαλονιά, ότι είχε σημαντικό ρόλο στην προαγωγή των επτανησιακών μελετών. «Επί των ημερών του είχε την ατυχία», υποστηρίχθηκε στο Συνέδριο, «να βιώσει την ολοκληρωτική καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Κέρκυρας από τους βομβαρδισμούς (…). Εργάστηκε με ζήλο για την επανίδρυσή της και τον εμπλουτισμό της (…) Όμως η σκιά της ολοσχερούς καταστροφής της τον ακολουθούσε, γεγονός που τον οδήγησε να ζητήσει απόσπαση και στη συνέχεια μετάθεση στην Κεντρική Υπηρεσία Βιβλιοθηκών στην Αθήνα, όπου και παρέμεινε ως το τέλος της σταδιοδρομίας του, ανεβαίνοντας όλα τα σκαλοπάτια της ιεραρχίας. Και από την Αθήνα, όμως, συνέχιζε να υποστηρίζει το έργο της Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Κέρκυρας». Πήρε δραστήρια μέρος, μερικές φορές ως πρωτεργάτης, σε διάφορες πνευματικές – πολιτιστικές συσπειρώσεις στα Ιόνια Νησιά του καιρού του.
Πρόσωπα και περίοδοι-κλειδιά στην ιστορία της Βιβλιοθήκης
Στη Βιβλιοθήκη εκτιμούν πια πως η συγκέντρωση βιβλίων για πρώτη φορά στο νησί σε καθορισμένο χώρο, για να χρησιμοποιηθούν ευρύτερα από τους ενδιαφερόμενους, χρονολογείται από τα μέσα του 18ου αιώνα Έως τότε, βιβλία, κυρίως εκκλησιαστικά, βρίσκονταν στα ορθόδοξα μοναστήρια (Υ.Θ. Παλαιοκαστρίτσας, Υ.Θ. Πλατυτέρας, Υ.Θ. Ζωοδόχου Πηγής Καστελλάνων Μέσης, Αγ. Αικατερίνης του Καροφυλάτου) και στα καθολικά (Αγ. Φραγκίσκου, Υ.Θ. Τενέδου, Αγ. Ιουστίνης στη Γαρίτσα), στην Πρωτοπαπαδική Ιερογραμματεία και στη Λατινική Αρχιεπισκοπή. Στο μοναστήρι της Αγίας Ιουστίνης οι μοναχοί παρείχαν νοσοκομειακή περίθαλψη και στη βιβλιοθήκη του συγκεντρώθηκαν σταδιακά βιβλία Ιατρικής και άλλων κλάδων, δημιουργώντας τη σημαντικότερη βιβλιοθήκη του νησιού. Σημαντικός παράγων στη δημιουργία της ήταν η δωρεά της βιβλιοθήκης του Βενετού αξιωματούχου Doria. Στα 1758, λένε, ο Κανονικός Ιάκωβος Κανάλ, τοποτηρητής του Καθολικού Μητροπολίτη, δώρισε τη βιβλιοθήκη του στο μοναστήρι, ενισχύοντας σημαντικά την ήδη υπάρχουσα, η οποία διέθετε πλέον περί τους 3.500 τόμους και ήταν προσιτή σε κάθε ενδιαφερόμενο. Αυτά είναι τα βασικά στοιχεία της πρώτης, «προγονικής» περιόδου της.
Η δεύτερη συνδέεται με την κυριαρχία των Δημοκρατικών Γάλλων στο νησί (1797-1799) και τις τεράστιες κοινωνικές αλλαγές που επήλθαν. Τα βιβλία από τις βιβλιοθήκες των μοναστηριών, καθώς και όσα πρόσφεραν Γάλλοι αξιωματικοί (4.500 τόμοι περίπου) συγκεντρώθηκαν στο μοναστήρι της Υ.Θ. Τενέδου, το οποίο δημεύτηκε για το σκοπό αυτό. Τοποθετήθηκαν σε μια μεγάλη αίθουσα που βρισκόταν στο βόρειο μέρος του δεύτερου ορόφου της οικίας, η οποία ήταν συνεχόμενη με την εκκλησία. Οι Γάλλοι έλαβαν διάφορα μέτρα για να εξασφαλιστεί η λειτουργία της Βιβλιοθήκης και τα εγκαίνιά της έγιναν στις 28 Ιούλη 1798, ενώ βιβλιοθηκάριος είχε οριστεί την 1-6-1798 ο Ιωάννης Μάρμορας. Στη συνέχεια δημοσιεύτηκε ο Κανονισμός της Βιβλιοθήκης, συνταγμένος από το γιατρό Α. Μαρούλλι (Μαρούλη). Τον έφορο Μάρμορα διαδέχθηκε στις 20-11-1798 ο μάλλον Ιταλός ιακωβίνος Gaetano Rusconi, του οποίου η τυφλή προσήλωση σε κάποιες διακηρύξεις της Γαλλικής Επανάστασης υπαγόρευσε την καταστροφή πολλών θεολογικών βιβλίων. Ο κατάλογος που συνέταξε ο ίδιος περιλάμβανε μόλις 680 συγγράμματα σε 1.605 τόμους.
Τρίτη περίοδος, αυτή των Ρωσοτούρκων και της Επτανήσου Πολιτείας (1799-1807), οπότε ζητήθηκε η βοήθεια των πολιτών ώστε να επιστραφούν στη Βιβλιοθήκη όσα βιβλία βρίσκονταν στην κατοχή τρίτων, με πενιχρά αποτελέσματα (επιστράφηκαν μόλις 35 τόμοι). Οι ανακρίσεις οι οποίες έγιναν για τη διαχείριση της Βιβλιοθήκης και την καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους της έδειξαν την αθωότητα του Μάρμορα και απέδωσαν ευθύνες στον Rusconi, ο οποίος όταν επέστρεψε στην Κέρκυρα το καλοκαίρι του 1799 φυλακίστηκε. Στις 20 Μάρτη/1 Απρίλη 1800 ορίστηκε από τη Γερουσία κοινή διοίκηση της Βιβλιοθήκης και του τυπογραφείου, το οποίο είχε εγκαινιαστεί στις 15 Ιούνη 1798 από τους Γάλλους, υπό τη διεύθυνση του γάλλου λόγιου P. Jouenne. Εμπλοκή του Ιωάννη Καποδίστρια άρχισε τον Μάη του 1802, όταν τη διαχείρισή της είχε το «Ιατρικό Κολλέγιο» της πόλης. Στις 21/6-3/7/1802 υπήρξε ομιλία του γιατρού Αντώνιου Μαρούλη για τη σπουδαιότητα των δημοσίων βιβλιοθηκών και την ιστορία του κερκυραϊκού Ιδρύματος. Νέος Κανονισμός, με 13 άρθρα και σε γενικές γραμμές όμοιος με αυτόν του 1798, επικυρώθηκε από τη Γερουσία στις 3/15 Ιούλη του 1802. Στον κανονισμό αυτό προβλεπόταν και η νέα σφραγίδα της Βιβλιοθήκης, στην οποία απεικονιζόταν η «απήδαλος ναυς», με τον τίτλο «Biblioteca Pubblica Corcyrae». Στις 16/28 Οκτώβρη του 1804 η Βιβλιοθήκη ανατέθηκε, σε πλήρη τάξη, στον Στυλιανό Βλασσόπουλο. Τον Μάρτη του 1805 στο χώρο της Μονής της Τενέδου λειτούργησε Δημόσιο Ελληνικό Σχολείο και την επίβλεψή του, καθώς και της Βιβλιοθήκης, ανέλαβε ο Καποδίστριας. Οι τόμοι της συμπληρώθηκαν με δωρεές των αδελφών Ζωσιμά και του Γ. Μοντσενίγου, με αγορές της Γερουσίας και με την προσθήκη της βιβλιοθήκης της μονής της Αγίας Αικατερίνης του Καροφυλάτου.
Τέταρτη, είναι η περίοδος των Αυτοκρατορικών Γάλλων (1807-1814), με τη δημιουργία της «Ιονικής Ακαδημίας» και την ανάθεση της διοίκησης της Βιβλιοθήκης σε επιτροπή Ακαδημαϊκών, με πρώτον διευθυντή τον βαρόνο Εμμανουήλ Θεοτόκη, ο οποίος είχε ήδη αναλάβει τη διεύθυνση στις 28/2-12/3/1807 μετά από παραίτηση του Καποδίστρια και αντικαταστάθηκε στις 31-7-1807 από τον Γάλλο λόγιο Latour Maubret, που παρέμεινε στη θέση αυτή έως τον Φλεβάρη του 1808. Τότε δημιουργήθηκε νέα Επιτροπή για να αναζητηθούν και να επιστραφούν τα βιβλία τα οποία είχαν δανειστεί σε πολίτες και η τύχη των οποίων ήταν άγνωστη. Στη συνέχεια, ανέλαβε τη διεύθυνση ο Μιχαήλ Τριβόλης Πιέρης, βοτανολόγος και μέλος της Ακαδημίας. Αυτή την περίοδο (Ιούνης του 1808) η συλλογή εμπλουτίστηκε με 1.675 τόμους από τη βιβλιοθήκη του Γεωργίου Θεοτόκη, προέδρου της Επτανήσου Πολιτείας, οι οποίοι προσφέρθηκαν από τον Ανδρέα Καλογερά. Με το τέλος της δεύτερης γαλλικής διοίκησης η Βιβλιοθήκη περιλάμβανε 7.000 περίπου τόμους.
Πέμπτη περίοδος στη ζωή της Βιβλιοθήκης είναι αυτή της βρετανικής «Προστασίας» (1814-1864), με τη λειτουργία το 1824 της Ιόνιας Ακαδημίας. Στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη, η οποία δημιουργήθηκε με μέριμνα του πρώτου Πρύτανή της λόρδου Guilford, προσαρτήθηκε στις 2/15 Δεκέμβρη του 1824 το υλικό της Βιβλιοθήκης της Τενέδου. Υπήρχε πλέον πρόβλεψη για ετήσια δαπάνη αγοράς βιβλίων και πρόσληψη βιβλιοδέτη. Η Βιβλιοθήκη μεταφέρθηκε στο βρετανικό Αρμοστείο, το οποίο χρησιμοποιούνταν και ως έδρα του Πανεπιστημίου, ενώ τη διεύθυνσή της ανέλαβε ο Ανδρέας Παπαδόπουλος – Βρεττός. Διοικήθηκε από τριμελή επιτροπή καθηγητών, δέχθηκε πολλές δωρεές από το εξωτερικό (Πανεπιστήμια Oxford, Cambridge, Trinity College), την προσωπική βιβλιοθήκη του Γ. Μοντσενίγου (περισσότεροι από 1.000 τόμοι), αντιπροσώπου του Τσάρου στην Επτάνησο Πολιτεία, ενώ ενσωμάτωσε συλλογή του Guilford από 25.000 τόμους και 3.000 χειρόγραφα. Από το 1840 η Ιόνιος Ακαδημία στεγάστηκε στο κτίριο των βενετσιάνικων στρατώνων Grimani στο νότιο άκρο της κεντρικής πλατείας της πόλης, όπου και παρέμεινε μέχρι την καταστροφή του 1943, με τη Βιβλιοθήκη να λειτουργεί στον τρίτο όροφο του κτιρίου. Τον Απρίλιο του 1841 εγκρίνεται από την Ιόνιο Βουλή ο «Κανονισμός της Βιβλιοθήκης της Ιονίου Ακαδημίας» με 47 άρθρα που κάλυψαν κάθε πτυχή της λειτουργίας της. Η ταξινόμηση και καταλογογράφηση του υλικού άρχισε να γίνεται με τη μέθοδο η οποία μέχρι σήμερα χρησιμοποιείται από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας. Τη διεύθυνση της Βιβλιοθήκης ανέλαβαν τέτοιες φυσιογνωμίες, όπως ο Κωνσταντίνος Ασώπιος, ο Πέτρος Κουαρτάνος και ο Ιάκωβος Πολυλάς.
Η έκτη περίοδος αφορά βέβαια αυτή μετά την ένωση των Ιονίων Νήσων με την Ελλάδα το 1864, οπότε η Βιβλιοθήκη συνέχισε τη λειτουργία της ως Δημόσια και όχι πανεπιστημιακή, ενσωματώνοντας εκείνη του Βρετανού αρμοστή, καθώς και (το 1870) αυτή του μητροπολίτη Αθανασίου Πολίτη. Στα επόμενα χρόνια δέχθηκε σημαντικές δωρεές από τον βασιλιά Φρειδερίκο της Δανίας, τον τσάρο Αλέξανδρο ΙΙ, τον αρχιδούκα της Αυστρίας, Λουδοβίκο, καθώς και από τα πρόσωπα Π. Οικονόμου, Σπ. Νεράντζη, Γ.Λασκαρίδη, Ι. Τζουλάτη, Άντα Κοκκίδη και Δ. Σαρακωμένο, ενώ το1886 ενσωμάτωσε τη βιβλιοθήκη του Ανδρέα Μουστοξύδη. Στο γύρισμα στον 20ο αιώνα, έχοντας εμπλουτιστεί επιπλέον με σημαντικές δωρεές των Σ. Σκορδίλη, Μ. Πιέρρη, Α. Πολυλά, Π. Πετρίδη, Α. Κογεβίνα και Ν. Ζαμπέλη, διέθετε περί τους 40.000 τόμους. Ο λόγιος Ιωάννης Ρωμανός από το 1882 μέχρι τον θάνατό του το 1892 είχε την εποπτεία της Βιβλιοθήκης, την οποίαν και αναδιοργάνωσε, εξασφαλίζοντας παράλληλα τον εμπλουτισμό των συλλογών. Τον Δεκέμβρη του 1890 ανέλαβε βιβλιοθηκάριος ο ιστοριοδίφης Λαυρέντιος Βροκίνης, ο οποίος για κάποιο διάστημα διαδέχτηκε τον Ρωμανό. Στα 1930 η Βιβλιοθήκη, λόγω του εμπλουτισμού της με νέους τόμους, κατέλαβε και άλλους χώρους στο κτίριο της Ακαδημίας, οργανώθηκε με σύγχρονες μεθόδους και εξειδικεύτηκε στις επτανησιακές σπουδές. Έως τον Μεγάλο Πόλεμο είχε δεχθεί δωρεές όπως του ιστορικού -αδελφού του λογοτέχνη Ντίνου Θεοτόκη- Σπ. Θεοτόκη (1.200 τόμοι), μέρος της βιβλιοθήκης του Σπ. Ζαβιτσιάνου, της οικογένειας Ανδρέα Ιδρωμένου, της Βιβλιοθήκης του Αρσακείου της Κέρκυρας (600 τόμοι), της οικογένειας Θεόδωρου και Σταμάτη Δεσύλλα, της Τράπεζας της Ελλάδας και της Εθνικής Τράπεζας. Μετά την καταστροφή του 1943, η ανταπόκριση των Κερκυραίων ήταν σημαντική και σε δωρεές πολλών βιβλίων και σε εθελοντική εργασία, συναντώντας μεγάλη απήχηση στην υπόλοιπη Ελλάδα και στο εξωτερικό – μια σειρά 30.000 τόμων αποτέλεσε τον πυρήνα της νέας Βιβλιοθήκης η οποία στεγάστηκε για χρόνια στην ανατολική πτέρυγα των Παλαιών Ανακτόρων της πόλης. Σημαντικότεροι δωρητές της μετακατοχικής περιόδου θεωρούνται οι Φίλ. Κ. Φάλμπος, Κων. Παπαγεωργίου, Ιορδ. Σινιόσογλου, η Εβραϊκή Κοινότητα της πόλης, ο Γερ. Λύχνος, ο Phil Sanson, το Ινστιτούτο Goethe και το υπουργείο Παιδείας. Έπρεπε όμως να περιμένει έως το 1997 για να αποκτήσει τη σημερινή της στέγη, εκ νέου σε παλαιούς στρατώνες αλλά της περιόδου της αγγλοκρατίας, στο ανακαινισμένο Παλαιό Φρούριο της πόλης. Διευθυντές της χρημάτισαν, μετά τον Κ. Σολδάτο, η Λουίζα Μαρτίνη επί των ημερών της οποίας θεωρείται ότι προστέθηκαν 45.000 περίπου τόμοι, η Φανή Τσαγκαράκη, η Εύη Λάσκαρι και ορισμένοι αποσπασμένοι εκπαιδευτικοί, έως την τοποθέτηση του βιβλιοθηκονόμου Χρήστου Κουλουρίδη το 2020.
Η Βιβλιοθήκη στις μέρες μας
Εκατόν εξήντα ένα χρόνια μετά την ψήφιση από την Ελληνική Βουλή του ν. ΡΗ’ 61/1865, με τον οποίο μεταξύ άλλων συστάθηκε η «Δημοσία Βιβλιοθήκη Κερκύρας», με πρόβλεψη ότι «θα διατηρείται διευθυνομένη υπό ενός εφόρου, έχοντος ένα βοηθόν και ένα κλητήρα», η σύγχρονη Κεντρική Δημόσια Βιβλιοθήκη Κέρκυρας αριθμεί περί τους 120.000 τόμους βιβλίων και περιοδικών, ο αριθμός των οποίων διευρύνεται με ρυθμό 500-700 ετησίως. Μία πολύ μεγάλη Επτανησιακή Συλλογή, που δεν αποτελεί αντικείμενο δανεισμού, φυλάσσεται ως κόρη οφθαλμού και κοσμεί τις εγκαταστάσεις της. Οι ενεργοί χρήστες δανεισμού στη Βιβλιοθήκη ανέρχονται σε 6.000-7.000, επί συνόλου 18.000 εγγεγραμμένων, με ρυθμό αύξησης 500-600 άτομα ετησίως. Σε συνεργασία με την ΕΒΕ καταβάλλεται προσπάθεια, λόγω απώλειας ενός παλαιότερου, για ένα απαραίτητο Ψηφιακό Αποθετήριο. Η τακτική κρατική επιχορήγηση για πάγια και έκτακτα λειτουργικά έξοδα συντήρησης του κτιρίου, τελείως ανεπαρκής και χωρίς πρόβλεψη καν για δαπάνες καθαριότητας, το περασμένο έτος ήταν της τάξης των 22.000 ευρώ. Εφορευτικό συμβούλιο, με επικεφαλής την αρχειονόμο και δημοτική υπάλληλο Αγγελική Γεωργοτά, ασκεί εκ μέρους του υπουργείου Παιδείας εποπτικό ρόλο. Οι διαθέσιμοι χώροι, εξάλλου, δεν επαρκούν. Υποτίθεται πως μια «Αμερικανική Γωνιά» μέσα εκεί, κατευθυνόμενη από την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Αθήνα, υπάρχει για υποβοήθηση των μορφωτικών αναγκών του κοινού.
Το προσωπικό της ιστορικής Κεντρικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης Κέρκυρας το 2025 περιλάμβανε πέντε μόνιμους υπαλλήλους και έναν αποσπασμένο εκπαιδευτικό, έναντι συνολικά οκτώ έναν χρόνο πριν, χωρίς πρόβλεψη για συνεργάτες από τους τομείς της πληροφορικής και των τεχνικών λύσεων. Αν και εξασφαλίστηκαν δύο βιβλιοθηκονόμοι που δεν υπήρχαν, η κάλυψη του οργανογράμματος κυμαίνεται ετησίως σε 43-57%. Ωστόσο, κάνουν ό,τι είναι ανθρωπίνως δυνατό για να την τιμούν και μπορούν επιπλέον και βρίσκουν τον τρόπο να φιλοξενούν αμέτρητα αγόρια και κορίτσια κάθε σχολικής βαθμίδας επί οκτώ μήνες κάθε χρόνο, με μεράκι και κέφι, οργανώνοντας καθημερινές εκπαιδευτικές δράσεις για το βιβλίο.
