Κάποιοι Κερκυραίοι πολυταξιδεμένοι σε ηπειρωτικές και νησιωτικές χώρες σε όλον σχεδόν τον κόσμο, που έχουν φτάσει στην Κούβα, επιμένουν πως το δικό τους και η χώρα αυτή είναι τα πιο όμορφα νησιά του κόσμου. Άλλοι, σεργιανώντας στην παραλιακή λεωφόρο Μαλεκόν της κουβανικής πρωτεύουσας αισθάνθηκαν, λένε, σαν να βαδίζουν στην παραλιακή λεωφόρο της Γαρίτσας.
Κανένα άλλο νησί του κόσμου -ακούσαμε από άλλους επισκέπτες του διαμαντένιου νησιού της Καραϊβικής- δεν μπορεί να συναγωνιστεί την έμφυτη, θαρρείς, έφεση των κατοίκων της Κέρκυρας και της Κούβας στη μουσική.
Στον παγκόσμιο χάρτη έχουν παρόμοιο σχήμα, αν το προσέξετε μοιάζουν πολύ, επισημαίνει ένας από αυτούς.
Αλήθεια, να έχει πάει ποτέ σε άλλο νησί του κόσμου Κερκυραίος για να εργαστεί κάποιες μέρες δωρεάν σε ένδειξη αλληλεγγύης σε μια Επανάσταση;
Το 2015, με την 45η Ευρωπαϊκή Μπριγάδα αλληλεγγύης με την Κούβα, που έφερε το όνομα του εθνικού ήρωα της χώρας, διανοούμενου μαχητή της ανεξαρτησίας από την ισπανική αποικιοκρατία Χοσέ Μαρτί και η οποία έγινε με την υποστήριξη του Κουβανικού Ινστιτούτου Φιλίας των Λαών (ICAP) σε Διεθνή Κατασκήνωση, 45 περίπου χιλιόμετρα από την Αβάνα, έφτασε ως εκεί ένας Κερκυραίος. Ήταν ανάμεσα σε 174 συμμετέχοντες από 17 ευρωπαϊκές χώρες, 21 από τους οποίους ήταν Έλληνες.
Πρόκειται για τον 52χρονο τότε (εικονιζόμενο πιο πάνω στην Κούβα) Νίκο Μπάνο, από το χωριό Νυμφές του βόρειου τομέα της Κέρκυρας, που θυμάται από τότε, όπως είναι φυσικό, πολλά. Όχι μόνο για την εθελοντική εργασία που είχε κι αυτός εισφέρει επί 30 μέρες σε συνεταιριστικά ή κρατικά αγροκτήματα για τη συγκομιδή σειράς προϊόντων είτε για κάποια σπουδαία επιτεύγματα της Επανάστασης, σε τομείς όπως αυτός της Υγείας. Αλλά και για κάποια άλλα… απροσδόκητα πράγματα που ιστορικά «φέρνουν πολύ κοντά» δύο τόσο μακρινές χώρες.
Ο αγωνιστής λογοτέχνης – εθνικό σύμβολο της χώρας Χοσέ Μαρτί (1853-1895), όπως υποστηρίζει ξεναγός στο ομώνυμο Μουσείο που υπάρχει προς τιμή του στο σπίτι της γέννησής του και μπορεί να το αποδείξει ανατρέχοντας στους τόμους των «Απάντων» του, είχε μελετήσει πολύ και γράψει δεκάδες φορές για τον Όμηρο και την αρχαία ελληνική γραμματεία.
Ο Μαρτί (βλ. εικόνα του πιο πάνω) επηρεάστηκε επίσης από τους αγώνες που οδήγησαν στη δημιουργία της σύγχρονης Ελλάδας. Ύμνησε τον αγώνα του Μεσολογγιού. Σε γραπτά του δημοσιευμένα σε διάφορες χώρες της Λατινικής Αμερικής και στις ΗΠΑ συναντά κανείς αναφορές σε δεκάδες μυθολογικά και ιστορικά ελληνικά πρόσωπα. Ακόμη και στον Διονύσιο Σολωμό. Και στην ίδια την Κέρκυρα. Ποιος να το φανταστεί!
Είχε αναφερθεί σε αυτήν ο Μαρτί, σε λόγο του στο Παρίσι, μιλώντας για αναπτυσσόμενες ελληνικές νησιωτικές περιοχές.
Είκοσι χρόνια πριν από τον Ν. Μπάνο, το 1995, τον ίδιο δρόμο είχε πάρει ο Γιώργος Βεδουράς (1933-2001) από το ίδιο αυτό χωριό – όπου το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας στις ευρωεκλογές του 2023 είχε λάβει ποσοστό 21,15%. Στα εξήντα δύο του, ο Γ. Βεδουράς (βλ. πιο πάνω τον ίδιο στην Αβάνα) πήγε από τις Νυμφές στην πρωτεύουσα και σε επαρχίες της Κούβας και δούλεψε εθελοντικά σε επαρχιακό κρατικό αγρόκτημα ζαχαροκάλαμου επί 15 μέρες, φιλοξενούμενος σε σπίτι χωρικών, στο πλαίσιο της ήδη καθιερωμένης ετήσιας Μπριγάδας Αλληλεγγύης που είχε συμπέσει με τη διοργάνωση Διεθνούς Φεστιβάλ Νέων στην κουβανική πρωτεύουσα.
Διόλου τυχαία, ίσως, από το 2016 λειτουργεί εξάλλου στην Κέρκυρα, με πρωτοβουλία του Μιλτιάδη Τσιλιμπάρη, λάτρη της κουβανέζικης μουσικής και κουλτούρας με πολλή αγάπη για το Cuban style, η σχολή χορού με την ονομασία «Cuba Linda Corfu».
Ο ιδρυτής της το 2004 άρχισε να ασχολείται αποκλειστικά με τη διδασκαλία κουβανέζικης salsa και rueda casino σε σχολή στην Αθήνα και από το 2013, καθώς μετακόμισε στην Κέρκυρα, ξεκίνησε τη διδασκαλία κουβανέζικων χορών στο νησί.
Εδώ και αρκετά χρόνια, βέβαια, μετά την παλινόρθωση του καπιταλισμού στην πρώην Σοβιετική Ένωση και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες που είχαν επιλέξει τον δρόμο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, τα πράγματα στην Κούβα και στην υπερβολικά προσδεμένη με εκείνες κουβανική οικονομία, δεν είναι… ρόδινα.
«Με εντυπωσίασε η φοβερή έλλειψη αγαθών που βλέπεις παντού ότι πλήττει βαριά κι αβάσταχτα τον πληθυσμό, αλλά πιο πολύ μου έκαναν εντύπωση η αξιοπρέπεια, η αντοχή, το χαμόγελο, η περηφάνια του λαού», ακούσαμε να λέει το 2022 ένας Κερκυραίος δάσκαλος με κοινωνικοπολιτικές αντιλήψεις διαφορετικές από το κουβανικό πολιτικό σύστημα. Ο Τσάντος Χρυσικόπουλος δεν έκρυβε τον θαυμασμό και τον σεβασμό του για τους Κουβανούς και τις επιλογές του. Είδε και έζησε πολλά σε πολυήμερο τουριστικό ταξίδι του στην Αβάνα και στην ενδοχώρα της Κούβας. Από τότε, όμως, χειροτέρεψαν κι άλλο τα πράγματα εκεί.
Αμερικανικός στόλος την έχει «κυκλώσει» και επιβάλλει συνθήκες εμπάργκο ακόμη και σε φάρμακα και σε καύσιμα, επιχειρεί να τη «στραγγαλίσει» καθώς μάταια οι ιθύνοντες των ΗΠΑ περίμεναν τόσα χρόνια πως όπου να ‘ναι θα πέσει στην «αγκαλιά» τους. Να την επαναφέρει μετά από δεκαετίες στο οικονομικό δόγμα των ΗΠΑ, στο περίφημο «Δόγμα Μονρόε», για τον έλεγχο από αυτές όλης της αμερικανικής ηπείρου. Ένα «Δόγμα» διατυπωμένο το 1823, που οδήγησε αμερικανικά στρατεύματα σε ωμή επέμβαση στο νησί, για πρώτη φορά, επτά περίπου δεκαετίες πριν από την σχεδιασμένη από αυτά απόβαση του 1961 ή τις αμέτρητες απόπειρες δολοφονίας Κουβανών ηγετών και τα τρομοκρατικά σαμποτάζ: το 1893.
 |  |
Τις προάλλες, τον περασμένο Ιούνη, όταν η Κούβα ως χώρα ζήτησε την εκδήλωση αλληλεγγύης για τον πιο ασφυκτικό από ποτέ στη διάρκεια της Επανάστασής της ναυτικό και εμπορικό αποκλεισμό που υφίσταται από τον γιγαντιαίο σε ισχύ γείτονά της, τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, δεν έγιναν σε όλες τις ελληνικές πόλεις συγκεντρώσεις, αλλά στην Κέρκυρα (βλ. πιο πάνω) έγινε.
Μία κερκυραϊκή καθημερινή εφημερίδα, η «Ενημέρωση», είναι μάλλον η μόνη επαρχιακή φωνή στην Ελλάδα που σχεδόν κάθε 2-3 μέρες, εδώ και μήνες, μεταδίδει με μη αποκρυπτόμενο πνεύμα αλληλεγγύης σχολιασμένα νέα από την Αβάνα για τα πάθη της χώρας και για την αδικία που υφίσταται.
Δεν μπορεί, κάτι… αφύσικο θα συμβαίνει!
Ή είναι που η καρδιά πολλών στην Κέρκυρα χτυπάει πιο δυνατά στο άκουσμα της άλλο τόσο μουσικόβιας Κούβας, που -για να το πούμε λίγο ποιητικά- σ’ αυτόν τον τόπο πολλών η μισή καρδιά κάπως συχνά στην Κούβα βρίσκεται;
 |  |
Ήταν το 1997, ένα βράδυ του Απρίλη, όταν το Δημοτικό Θέατρο της πόλης γέμισε ασφυκτικά (βλ. εικόνα με εκείνη την κοσμοσυρροή και άλλη εικόνα με το μουσικό συγκρότημα της βραδιάς), για να ακούσει την πρέσβειρα της Κούβας στην Αθήνα, Άννα Μαρία Γκονζάλες Σοάρες, να μιλά για την Επανάσταση στη χώρα της και τον ήρωά της κομαντάντε Τσε Γκεβάρα, σε μια εκδήλωση οργανωμένη από την εφημερίδα «Ενημέρωση» για τα 30 χρόνια από τη θανή του Τσε.
Για χάρη τής υπό μεγάλη πίεση και τότε Κούβας και εκείνου ο (εικονιζόμενος πιο πάνω) καταξιωμένος συνθέτης Σπύρος Σαμοΐλης είχε δώσει μια συγκλονιστική συναυλία διεθνιστικής αλληλεγγύης του λαού της Κέρκυρας.
Έναν άλλο Απρίλη, το 2001, στο «Art Καφέ» στην Κέρκυρα, φιλοξενήθηκε έκθεση φωτογραφίας με θέμα «Η Κούβα σήμερα». Την έκθεση διοργάνωσαν ο ίδιος ο Δήμος Κέρκυρας και η πρεσβεία της Κούβας στην Αθήνα, φιλοξενώντας τη δουλειά Ιταλού ακτιβιστή.
Το 2002, για ένα διήμερο, είχαν γίνει εκδηλώσεις της Νομαρχιακής Οργάνωσης Κέρκυρας του ΚΚΕ, σε συνδυασμό με έκθεση βιβλίου, στο σημείο Πεντοφάναρο, στο κέντρο της πόλης, με θέμα «Αλληλεγγύη στην Κούβα».
Έναν χρόνο μετά, τον Μάη του 2003, είχε γίνει στο νησί εκδήλωση με θέμα την ιμπεριαλιστική επιθετικότητα ενάντια στην Κούβα, οργανωμένη από την τοπική Επιτροπή Ειρήνης, έξω από το κεντρικό δημαρχείο, όπου είχε μιλήσει ο Θανάσης Παφίλης, εκτελεστικός γραμματέας του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ειρήνης.
Είχαν μεσολαβήσει, φυσικά, διάφορες άλλες σχετικές εκδηλώσεις, όταν το 2018 είχαν επισκεφθεί ξανά το νησί οι επικεφαλής της κουβανικής διπλωματίας στην Αθήνα, με φιλικούς χαιρετισμούς στον λαό από τη νησιωτική χώρα που άντεξε την πιο μακρόχρονη ιμπεριαλιστική πολιορκία του περασμένου αιώνα – και αυτού μέχρι τώρα που διανύουμε.
Ό,τι κι αν είναι αυτό ακριβώς που παρακινεί κάθε τόσο, γεγονός είναι πως η Κέρκυρα ξεχωρίζει σε όλη την Ελλάδα για τις πολύμορφες εκδηλώσεις φιλίας και υποστήριξης στην κουβανική Επανάσταση, που τους τελευταίους μήνες κάτω από εξοντωτική πίεση κάνει κάποια «βήματα πίσω» στην οικονομική της πολιτική σε συνέχεια προηγούμενων ανάλογων πρωτοβουλιών, αλλά και «κρατά», όπως φαίνεται, ακόμα.
Στα χρόνια αυτά από την Επανάσταση μέχρι σήμερα:
* Στην Αβάνα έφτασε και τραγούδησε με τον Μίκη Θεοδωράκη μπροστά στον ηγέτη της κουβανικής Επανάστασης, Φιντέλ Κάστρο, ο κορυφαίος Κερκυραίος ερμηνευτής του τελευταίου μισού αιώνα: ο Πέτρος Πανδής.
* Το πρώτο βιβλίο στην Ελλάδα για εκείνη την Επανάσταση, τον Φιντέλ και τον επίσης θρύλο της κομαντάντε Τσε, που εκδόθηκε το 1963 και από τότε κυκλοφορεί αδιάλειπτα, φέρει την υπογραφή ενός Κερκυραίου τηλεγραφητή, συγγραφέα – μεταφραστή, βουλευτή και αντιπροέδρου της Διεθνούς Ομοσπονδίας Αντιστασιακών: του Γεράσιμου Πρίφτη.
* Την ιστορική σημασία της Κούβας και της Επανάστασής της για την αμερικανική ήπειρο και ευρύτερα διεθνώς εξήρε με συγκλονιστικά μεστά λόγια-παρακαταθήκη, έπειτα και από επίσκεψη και μακρά παραμονή του εκεί για επιστημονικούς λόγους την περίοδο της Επανάστασης, ο κορυφαίος Κερκυραίος επιστήμονας του καιρού μας, αν όχι συνολικά στην ιστορία του νησιού: ο Αύγουστος Σορδίνας.
Ήταν πριν από 33 χρόνια, το 1963, τέσσερα περίπου χρόνια περίπου μετά το επαναστατικό ξέσπασμα στη χώρα του λάτρη του Ομήρου θεωρούμενου ιδρυτή της αγωνιστή διανοούμενου, Χοσέ Μαρτί, όταν στην Αθήνα κυκλοφόρησε -και έγινε ανάρπαστο- το πρώτο βιβλίο για εκείνην: «Η Επανάσταση της Κούβας». Ως συγγραφέας φερόταν, σύμφωνα με το εξώφυλλο, ο Φιντέλ Κάστρο. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο ήταν κάτι παρόμοιο: μια επιλογή ομιλιών, προκηρύξεων και κειμένων του Φιντέλ, του οποίου τα 100 χρόνια από τη γέννηση γιορτάζονται φέτος στη χώρα και με διάφορες εκδηλώσεις σε αρκετές άλλες χώρες, καλύπτοντας συνολικά 392 σελίδες. Το διάλεγμα και τη μετάφραση έκανε, μάλλον από αγγλόφωνη έκδοση, με επικουρία τρίτων σε διάφορα ζητήματα του έργου του, ο Γεράσιμος Πρίφτης (βλ. πάνω προσωπογραφία του από σύντροφό του στον ΕΛΑΣ, στην οποία αναγράφεται και το αγωνιστικό του ψευδώνυμο Καστρινός), που δέκα περίπου χρόνια νωρίτερα είχε απολυθεί από το κολαστήριο της Μακρονήσου, την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης είχε διαπρέψει στα βουνά της Ηπείρου ως υπασπιστής του θρυλικού στρατηγού του ΕΛΑΣ Γεράσιμου Αυγερόπουλου και τα χρόνια 1956 και 1858 εκλέχτηκε βουλευτής Κέρκυρας. Αποτύπωσε στο βιβλίο το όνομά του, υπογράφοντας την Εισαγωγή με τα αρχικά του Γ. Π., αντί άλλων ψευδώνυμων που χρησιμοποιούσε συχνά καθώς ασχολήθηκε και με τη συγγραφή μελετών του και με τη δημοσιογραφία.
Το ίδιο βιβλίο, με τη δική του μετάφραση -αναφέρεται πια ολόκληρο το όνομά του ως μεταφραστή του βιβλίου- συμπληρώνει φέτος 63 χρόνια κυκλοφορίας.
 |  |  |  |
Είχε εκδοθεί τότε από τους εκδοτικούς οίκους Γνώσεις, Κούστας και Αλφειός (βλ. πάνω εξώφυλλα εκδόσεων της εποχής). Ακολούθησαν, μετά τη χούντα των συνταγματαρχών, άλλες επανεκδόσεις, μεταξύ αυτών το 1997 από τις Εκδόσεις Ψύχαλος (βλ. τελευταία εικόνα πιο πάνω), με αποτέλεσμα το βιβλίο να είναι και σήμερα διαθέσιμο σε μεγάλα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, όπως η «Πολιτεία».
Η μετάφραση του Γεράσιμου Πρίφτη (1910-1985), πέρα από το ότι προέρχεται από έναν σπουδαίο αγωνιστή του τόπου, στον οποίο αναφέρονται και ο Μενέλαος Λουντέμης και ο Τάσος Βουρνάς σε βιβλία τους για τα πάθη και τις αρετές αγωνιστών σε ξερονήσια τα χρόνια του Εμφυλίου και αργότερα της Χούντας, έχει μια πολύ ιδιαίτερη σημασία για τους Επτανήσιους αναγνώστες που ενδιαφέρονται να μάθουν θεμελιακά πράγματα για την κουβανική Επανάσταση, καθώς αντανακλά, πέραν των άλλων, τη βαθειά επτανησιακή παιδεία, αγωγή και γλώσσα του.
«Το βιβλίο τούτο», σημείωνε σεμνά ως ερανιστής στην Εισαγωγή του στο βιβλίο, το 1963, «δεν έχει την αξίωση πως είναι μια ιστορία της κουβανικής επανάστασης, ούτε μια βιογραφία του αρχηγού της. Απλά, θέλει να συντελέσει στην καλύτερη κατανόηση γεγονότων αποφασιστικών για την ιστορία της ανθρωπότητας ανάμεσ’ από τη σκέψη εκείνου που έγινε κι εξακολουθεί να είναι ο σπουδαιότερος πρωταγωνιστής της. Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, η απαίτηση να παρακολουθηθούν τα γεγονότα στην ιστορική τους εξέλιξη και συγχρόνως να προβληθεί ολόκληρη η προσωπικότητα του Κάστρο μέσ’ από τις διάφορες εκδηλώσεις του, οδήγησε σ’ όλη την εργασία του τον ερανιστή».
Να τα άλλα σημεία της Εισαγωγής του:
* Από την πρώτη προσφυγή εναντίον του Πραξικοπήματος του Φουλτζέντσιο Μπατίστα στο Έκτακτο Δικαστήριο (Tribunal de Urgencia) της Αβάνας στις 24 του Μάρτη του 1952 ως τα ουσιώδη αποσπάσματα του λόγου που έβγαλε στη Πλατεία Civica της πρωτεύουσας της Κούβας, μπροστά σε παραπάνω από ένα εκατομμύριο πολίτες, την πρώτη του Μάη του 1961, για να γιορτάσει τη νίκη εναντίον των μισθοφόρων εισβολέων και ν’ αναγγείλει πως η Κούβα θ’ αποκτούσε γρήγορα ένα σοσιαλιστικό Σύνταγμα, το βιβλίο τούτο περιέχει τα γραφτά, τις διακηρύξεις και τους πιο αξιόλογους και σημαντικούς λόγους που έβγαλε ο Φιντέλ Κάστρο μέσα στα εννιά χρόνια, που από τα θρανία του Πανεπιστημίου της Αβάνας —μέσα από την παρανομία, τη φυλακή, τον ένοπλο αγώνα, την άσκηση της εξουσίας, τη νικηφόρα αντίσταση στις επιθέσεις του ιμπεριαλισμού- τον ανέδειξαν αρχηγό του πρώτου Κράτους της αμερικανικής ηπείρου που κατευθύνεται προς το σοσιαλισμό, και που τον έκαμαν έναν από τους πιο θαυμαστούς, ονομαστούς και οπωσδήποτε πασίγνωστους άντρες του σύγχρονου κόσμου.
* Μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, η απαίτηση να παρακολουθηθούν τα γεγονότα στην ιστορική τους εξέλιξη και συγχρόνως να προβληθεί ολόκληρη η προσωπικότητα του Κάστρο μέσα από τις διάφορες εκδηλώσεις του, οδήγησε σ’ όλη την εργασία του τον ερανιστή.
* Με αυτή την ανάγκη εμπνεύστηκε την εκλογή κειμένων κι επειδή συναισθάνεται τα αναπόφευκτα χάσματα του έργου του, σκέφτηκε και συντομώτατες εισαγωγές σε κάθε λόγο και με γοργές πληροφοριακές σημειώσεις, να βοηθήσει τον αναγνώστη να καταλάβει καλύτερα τις περιστάσεις και το «κλίμα» που πλαισιώνουν τις διάφορες εκδηλώσεις της σκέψης του Κάστρο.
* Ο αναγνώστης δεν πρέπει ν’ απορεί για τη μορφή μερικών λόγων και δεν πρέπει ν’ αποδώσει την έλλειψη κομψότητας ύφους σε αφροντισιά των μεταφραστών.
* Ο Κάστρο —είναι γνωστό— είναι ρήτορας επιδεξιότατος επιδεξιότατος και μ’ εξαιρετικήν αποτελεσματικότητα κι οι συχνές, μακριές συνομιλίες του με τα κουβανικά πλήθη έχουν γίνει πια ονομαστές. Αυτός όμως —κι απ’ αυτό προέρχεται η αποτελεσματικότητά του— αυτοσχεδιάζει πάντα κι οι λόγοι του, μ’ όλο που είναι μεγάλοι και περίπλοκοι, γίνονται χωρίς καμία προετοιμασία. Η γλώσσα του είναι πάντα άμεση, χωρίς στολίδια και μορφολογικές αναζητήσεις. Η ομιλία του γεννιέται κι εξελίσσεται με τη ζέστα της ανθρώπινης επαφής με τον λαό που τον ακούει, λέει εκείνο που ενδιαφέρεται να μάθει ο λαός και προσέχει να το πει σωστά. Η επιμονή επάνω σ’ ένα θέμα, η επανάληψη νοημάτων δεν είναι απρόσεχτα χαρακτηριστικά της ρητορικής του, μα εξαρτώνται από την ανάγκη, που νιώθει βαθιά, ν’ αποδείξει με στοιχεία, να εξηγήσει, να ξεκαθαρίσει, για να πείσει εκείνους που τον ακούνε και να μην τους αφήσει καμίαν αμφιβολία. Σε αυτά οφείλεται, π.χ., η συνήθειά του να «συζητεί» με το πλήθος, να βλέπει σε κείνους που τον ακούνε όχι παθητικούς δέκτες, μα ζωντανούς και λογικούς συνομιλητές.
* Η έκταση και η οικονομία του βιβλίου υποχρέωσαν τους μεταφραστές να καταφύγουν σε επέμβαση, κόβοντας ή συνοψίζοντας όμοια χαρακτηριστικά, αξιολογώτατα άλλωστε, στα σημεία που θα μπορούσαν να καθυστερήσουν τον ρυθμό της απόδειξης. Εφρόντισε τόσο ο ανθολόγος όσο και οι μεταφραστές να μην αλλοιώσουν οπωσδήποτε τις απόψεις του Κάστρο, όπως διατυπώνονται στους λόγους του, καθώς και μερικές ομιλίες του, όπως εκείνη στα παιδάκια από αφορμή τα εγκαίνια του σχολικού κέντρου στην Πόλη Λιμπερτά, που έχουν διαλεχτεί όχι τόσο για την αποδεικτική τους αξία στον ιστορικό ή πολιτικό τομέα, όσο για να φωτίσουν σωστά κι αυτή την αξιόλογη πλευρά της προσωπικότητας του αρχηγού της κουβανικής επανάστασης.
* Ο σεβασμός, έπειτα, των πρωτότυπων κειμένων επιτρέπει να σημειώσουμε πως —με το πέρασμα του καιρού— η γλώσσα του Κάστρο έγινε πιο στεγνή, πιο αυστηρή, πολιτικά πιο επιστημονική και συγκεκριμένη: καρπός όχι τόσο μιας αφηρημένης ωρίμανσης του ανθρώπου, όσο της γοργότατης ιδεολογικής και πολιτικής ανάπτυξης των λαϊκών μαζών της Κούβας— και των ίδιων των αρχηγών τους— μέσα στην ορμητική πρόοδο που γνώρισε το επαναστατικό κίνημα καθορίζοντας λίγο-λίγο τους προσανατολισμούς του και τις γραμμές της εξέλιξής του σύμφωνα με μίαν ανάλυση όλο και πιο αυστηρά μαρξιστική της κοινωνίας, των προβλημάτων της, των ταξικών σχέσεων, του ρόλου που παίζει ο ιμπεριαλισμός μέσα στις περιπέτειες της ανθρωπότητας.
* Ο δρόμος που ο μικρός και θαρραλέος λαός των Κουβανών αποφάσισε να βαδίσει, είναι δρόμος δύσκολος, σκληρός, που κατά τη διαδρομή του μπορεί ακόμα σε κάθε του βήμα να προβάλει ο θανάσιμος κίνδυνος της ιμπεριαλιστικής επίθεσης. Μα κάθε εμπόδιο αναμφίβολα θα ξεπεραστεί, κι η Κούβα θα φτάσει γρήγορα στον σκοπό της: την σοσιαλιστική κοινωνία της, την πρώτη σοσιαλιστική κοινωνία της αμερικανικής ηπείρου.
Ξεχωρίζουν, θα λέγαμε, τα εξής κεφάλαια στο βιβλίο: * Προκήρυξη για την επίθεση στο Μονκάδα * Ο Κάστρο καταγγέλλει ένα σχέδιο δολοφονίας του * Η ιστορία θα με δικαιώσει * Εναντίον όλων * Χωρισμός από το «Ορθόδοξο» κόμμα * Η επιστροφή στην Κούβα * Προκήρυξη από τη Σιέρρα Μαέστρα * Τα εγκλήματα του στρατού του Μπατίστα * Κατηγορία εναντίον των Ε.Π.Α. (των ΗΠΑ) * Η φωνή του Μπατίστα * Οδηγίες του Κάστρο στο στρατό και το λαό * Η άφιξη στην Αβάνα * Πραξικόπημα και επανάσταση * Η «Επιχείρηση Αλήθεια» * Οι εργάτες και η επανάσταση * Ο Κάστρο Πρωθυπουργός * Η Κούβα και ο κομμουνισμός * Ένας λόγος στη Ν. Υόρκη * Η αγροτική μεταρρύθμιση * Λόγος στα παιδιά * Οι εργαζόμενοι και η εκβιομηχάνιση * Απολογισμός ενός χρόνου * Η Ανατίναξη του «La Coubre» * Η εργατική και αγροτική πολιτοφυλακή * Το ζήτημα της ζάχαρης * Η φιλία με τη Σοβιετική Άνωση * Μια πειρατική ενέργεια * Η εθνικοποίηση των αμερικανικών επιχειρήσεων * Η επανάσταση και οι καθολικοί * Η διακήρυξη της Αβάνας * Το Κατηγορητήριο στα Ηνωμένα Έθνη * Η πρώτη φάση ολοκληρώθηκε * Η επίθεση * Η νίκη της επανάστασης * Η Δημοκρατία είναι σοσιαλιστική.
Ο πρόεδρος του Ελληνοκουβανικού Συνδέσμου Φιλίας και Αλληλεγγύης, στην Αθήνα, Νίκος Καρανδρέας, είχε την καλοσύνη να μας πληροφορήσει ότι το βιβλίο αυτό, σύμφωνα με βασική πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης, κατέχει «ιστορική πρωτιά» στις ελληνικές πολιτικές εκδόσεις για την Κούβα και αποτέλεσε «βασική ιδεολογική πύλη για την ελληνική νεολαία και τους προοδευτικούς ανθρώπους» κατά την πρώτη περίοδο μετά την κουβανική Επανάσταση.
 |  |
Ας αφήσουμε όμως να μιλήσει για όλα αυτά κάποιος που 18 χρόνια μετά, το 1981, ενώ ήταν 40 ετών, γνώρισε τον Φιντέλ Κάστρο και τραγούδησε με παρόντα τον ίδιο, σε λαϊκή συναυλία υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη – που το 2020 είχε υπογράψει πρόταση για την απονομή του Βραβείου Νόμπελ Ειρήνης το 2021 στη γνωστή για την παγκόσμια δράση της κουβανική Ιατρική Ταξιαρχία «Henry Reeve».
Ο λόγος στον Πέτρο Πανδή (βλ. εικόνες με τον ίδιο πάνω αριστερά και δεξιά πλάι στον Φιντέλ Κάστρο, τη Μαρία Φαραντούρη και τον Μίκη Θεοδωράκη στην Αβάνα), όπως μίλησε το 2017 για το γεγονός και για πράγματα που ερμηνεύουν ίσως εν μέρει και την ιδιαίτερη, ενδεχομένως παντοτινή, ξεχωριστή μουσική συνάφεια Κέρκυρας – Κούβας:
* Μία από τις πιο σημαντικές συναυλίες ήταν εκείνη που δώσαμε το 1981, επίσημοι καλεσμένοι του Φιντέλ Κάστρο, στη μεγάλη πλατεία μπροστά στον Καθεδρικό Ναό της Παναγίας της Αβάνας. Είχαμε ειδοποιηθεί ότι μπορεί να ερχόταν και ο Κουβανός ηγέτης, είχαμε μάλιστα το νου μας σε ένα δρομάκι, όπου περίμεναν ήδη παραταγμένοι στρατιώτες. Όμως, ξάφνου, ένας αναπάντεχος βόμβος μάς έκανε να στραφούμε στην αντίθετη κατεύθυνση. Και, πριν καλά-καλά το συνειδητοποιήσουμε, είδαμε τον Κάστρο να στέκεται κιόλας στην πρώτη σειρά του πλήθους.
* Το ίδιο απροσδόκητα εμφανίστηκε με τη συνοδεία του, μέσα στη νύχτα, στον κήπο του σπιτιού όπου φιλοξενούσαν το συγκρότημα, ενώ γιορτάζαμε όλοι μαζί τα γενέθλια του Μίκη. Όλη τη νύχτα πέρασε μαζί μας. Κόψαμε την τούρτα, φάγαμε, ήπιαμε και τραγουδήσαμε, μα, κυρίως, τον ακούγαμε, όρθιο και ακούραστο να μιλά για τα μικρά, καθημερινά επιτεύγματα της κουβανικής κοινωνίας, που δεν ήταν δα και μικρό πράγμα για μια χώρα που ζούσε οικονομικά αποκλεισμένη, επειδή είχε τολμήσει να αντισταθεί στις ανελέητες δικτατορίες της Λατινικής Αμερικής.
* Έχουν περάσει τόσα χρόνια, όλα σήμερα είναι τόσο διαφορετικά, μα, ίσως και γι’ αυτό, η συγκίνηση απ’ όσα ζήσαμε τότε, πλάι στον Μίκη, παραμένει το ίδιο δυνατή. Είναι η ομορφιά της αληθινής μουσικής, της ανθρώπινης αλληλεγγύης και ενός κοινού οράματος που ένωναν χιλιάδες ανθρώπους πέρα από σύνορα, πέρα από τα εμπόδια της γλώσσας. Και, παρ’ όλες τις αντιξοότητες, συνεχίζουν να τους ενώνουν.
Ούτε οι σπουδαίοι επιστημονικοί τίτλοι από το αμερικανικό πανεπιστήμιο Χάρβαρντ ούτε η κατάρρευση του πρώτου σοσιαλιστικού πειράματος στη Σοβιετική Ένωση ούτε οτιδήποτε άλλο στάθηκε ικανό να αλλαξοπιστήσει ή να ξεστρατίσει τον (εικονιζόμενο πιο πάνω) αρχαιολόγο, ιστορικό και ανθρωπολόγο Αύγουστο Σορδίνα από το καθήκον που ένιωσε να μιλά τη γλώσσα της αλήθειας για την Κούβα και να υπηρετήσει τον λαό. Για την επιστήμη του ξόδεψε τη μισή σχεδόν ζωή του στις ΗΠΑ, στις περουβιανές Άνδεις, στον Αμαζόνιο, σε παραγκουπόλεις της Δυτικής Αφρικής, στη Γαλλία, αλλού, καθώς και στην Κούβα. Στην έδρα της Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών, στο Μουσείο Σολωμού, τον θυμούνται το 2008, μετά το ζεστό καλωσόρισμα του προέδρου της Περικλή Παγκράτη, να κάνει λόγο με θέρμη και για ένα άλλο νησί, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, που τον είχε συνεπάρει: την Κούβα.
Εκθειάζοντας τον Φιντέλ Κάστρο και την Επανάσταση του λαού και τη σοσιαλιστική επιλογή του κάτω από τη «μύτη» των ΗΠΑ, όσες μεγάλες δυσκολίες και πίκρες κι ελλείψεις και αν είχε διαπιστώσει, περιδιαβαίνοντάς την και ο ίδιος προσωπικά.
 |  |
Παρά τα πισωγυρίσματα της Ιστορίας, το 2009, καθώς άρχισαν να αυξάνονται εκ νέου δραματικά οι αμερικανικές κυρίως πιέσεις στην Κούβα (βλ. πάνω αριστερά τον Φ. Κάστρο σε ομιλία του και δεξιά το εικαστικό έργο του Κουβανού ζωγράφου Μάριο Καρένιο «Η κοπή του ζαχαροκάλαμου») και μαζί και οι ολοένα και μεγαλύτερες δυσκολίες της, δηλαδή πολύ προτού κλιμακωθεί στα σημερινά ασφυκτικά επίπεδα η πίεση στο νησί αυτό της Καραϊβικής για να «πάρει πίσω» τη σοσιαλιστική επιλογή του, ο Α. Σορδίνας (1927-2021) δημοσιοποίησε στο κερκυραϊκό περιοδικό «Καταφύγιο», με επώνυμο άρθρο του, την αλληλεγγύη του σε αυτή και στην προσπάθεια του λαού της να οικοδομήσει, χωρίς οποιαδήποτε ξένη κρατική βοήθεια πια, μια νέα κοινωνία.
Η σοσιαλιστική Κούβα ήταν για εκείνον χώρα-σύμβολο του αγώνα για «ένα καλύτερο αύριο των λαών». Αντιπροσώπευε, όπως το είπε, τη «μάχιμη ελπίδα». Είχε προ πολλού καταλήξει στο εξής συμπέρασμα: «Η εξέλιξη των έμβιων όντων, ειδικότερα του ανθρώπινου γένους, αναμφίβολα καταδείχνει πως το μήνυμα της Ιστορίας είναι σαφέστατα ο ιστορικός υλισμός, δηλαδή η μαρξιστική ιδεολογία. Ο αγώνας για την επιβίωση δεν κερδίζεται μέσα στο παρόν κεφαλαιοκρατικό σύστημα».
Μιλούσε έτσι, αυτός που η τύχη του το έφερε να βαδίσει στην οροσειρά της Σιέρα Μαέστρα πλάι στον Comandante, στον δρόμο προς την Αβάνα. Αφηγήθηκε: «Λίγα χιλιόμετρα βορειοδυτικά απ’ το Σαντιάγο, απλώνεται η οροσειρά Σιέρα Μαέστρα. Τις μέρες εκείνες οργανώνονταν οι πρώτες αντάρτικες ομάδες των Φιντέλ Κάστρο και Τσε Γκεβάρα. Αφάνταστος ενθουσιασμός, θυσίες, όνειρα. Γι’ αυτές τις ομάδες και την κατοπινή των εξέλιξη –ακριβώς όπως το αποζητούσε ο μέχρι τότε σιωπηλός λαός– έχουν γραφτεί τόσα πολλά τα τελευταία 50 χρόνια, που αναφορά σ’ αυτά θα αποτελούσε ανιαρή επανάληψη. Όμως πρέπει να τα αναφέρω διότι για μένα αποτέλεσαν έντονη προσωπική εμπειρία (…) Να τονίσω, πως η γαλάζια θέα της Σιέρα Μαέστρα, ήταν και παραμένει για μένα, μια φαντασμαγορική οπτασία –οπτασία ενός ζωντανότερου μέλλοντος, ενός αύριο των λαών, ενός ιδιαίτερα έντονου συγκινητικού παλμού. Δεν ξέχασα τα συναισθήματα αυτά».
Ένιωσε και έζησε όσο ίσως κανείς άλλος Έλληνας τότε την επαναστατημένη και την κατοπινή Κούβα, τον ανθρώπινο και μουσικό πλούτο της, έναν λαό – κράμα πολιτισμών, σκιαγραφώντας τον ανθρωποκεντρικά και μιλώντας για τους αιώνες ακραίας εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο που υπέστη και τον πόθο του να ζήσει με ειρήνη και λευτεριά. Διηγήθηκε, μεταξύ άλλων: «Κατεβαίνοντας στο λιμάνι βρέθηκα σ’ ένα υπόγειο μπαρ, απ’ αυτά που είναι γνωστά στα αγγλικά ως low-dive ή, όπως θα λέγαμε εμείς, χαμαιτυπείο. Στο μπαρ υπήρχε μια κονσόλα στην οποία έβαζες ένα νόμισμα και σου έπαιζε τον δίσκο της επιλογής σου. Με έκπληξη παρατήρησα κάποιους τίτλους στα ελληνικά. Πρέπει να ομολογήσω πως δεν το περίμενα ν’ ακούσω Τσιτσάνη στο Σαντιάγο της Κούβας!».
Να τι έλεγε η προμετωπίδα που είχε βάλει ο Σορδίνας στο κείμενό του για την Κούβα, το δημοσιευμένο στο τοπικό «Καταφύγιο»:
Αν θέλουμε να εκφράσουμε πώς θέλουμε να είναι οι άνθρωποι των μελλοντικών γενεών, πρέπει να πούμε: Να είναι σαν τον Τσε!
Αν θέλουμε να πούμε πώς επιθυμούμε να ανατραφούνε τα παιδιά μας, ας πούμε δίχως δισταγμό: Θέλουμε να ανατραφούνε στο πνεύμα του Τσε!
Φιντέλ Κάστρο
(σύναξη τιμής, 18 Οκτωβρίου 1967)
Εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο, που είχε διακηρύξει «Σοσιαλισμός ή θάνατος», η Κούβα διατηρεί, φαίνεται, πολλούς καλούς φίλους ευρύτερα στη χώρα μας, ενώ κάποιοι άλλοι διεθνώς θεωρούμενοι φίλοι της δεν είναι… και τόσο, αν κρίνει κανείς από ορισμένα δημοσιεύματα σε διεθνή ΜΜΕ, σύμφωνα με τα οποία ήταν υποβαθμισμένες πολιτικά είτε οριακού πολιτικού χαρακτήρα οι συμμετοχές αντιπροσωπειών από την Κίνα και τη Ρωσία στην πρόσφατη Διεθνή Συνάντηση Κομμουνιστικών και Εργατικών Κομμάτων που έγινε στην Αβάνα για την έκφραση διεθνιστικής αλληλεγγύης στην Κούβα, όπου η ελληνική αντιπροσωπεία έγινε δεκτή με ιδιαίτερη θέρμη. Είναι αυταπάτη, βέβαια, να περιμένει κανείς ότι μεγάλες χώρες με καπιταλιστικά και επομένως και ιμπεριαλιστικά χαρακτηριστικά, όποια φορεσιά κι αν φέρουν οι ηγεσίες τους και ό,τι κι αν λένε περί «πολυπολικού» κόσμου, θα βοηθήσουν τον λαό της κινούμενες με κριτήριο αυτόν. Εμείς εδώ, αν κρίνουμε από τα συχνά δημοσιεύματα τοπικών ΜΜΕ και την αγωνία που διερμηνεύουν, στο μέτρο φυσικά που μας αναλογεί, συνεχίζουμε.
Την εκτεταμένη πάγια ελληνική αλληλεγγύη εξαίρει -με αναφορές και στην Κέρκυρα- σε βιβλίο του με τίτλο «Ο Χοσέ Μαρτί και το ελληνικό στοιχείο» ο πρώην σύμβουλος-πρόξενος της κουβανικής πρεσβείας στην Ελλάδα, Χοσέ Οριόλ Μαρρέρο Μαρτίνες. Συμπεριέλαβε σε αυτό εικόνες με τον «Αχιλλέα Θνήσκοντα» και το τοπικό ανάκτορο του Αχιλλείου, καθώς ο Μαρτί είχε αναφερθεί και σε εκείνο το γλυπτό του Γερμανού γλύπτη Έρνστ Χέρτερ, όπως και αρκετές φορές στην «Οδύσσεια».
Σύμφωνα με αναλυτικά στοιχεία του βιβλίου, που κυκλοφόρησε το 2021 και ακολουθήθηκε το 2025 από το επίσης πολύ ενδιαφέρον βιβλίο της Ειρήνης Νεδέλκου «Η επίδραση του ελληνικού πολιτισμού στην Κούβα», ο λογοτέχνης-εθνικός ήρωας της χώρας αναφέρθηκε το 1882 στον εθνικό μας ποιητή, γράφοντας σε εφημερίδα της Βενεζουέλας για «τα νέα ελληνικά, τη γλώσσα στην οποία τραγούδησε την Ελευθερία ο ποιητής Σολωμός». Για το Σύνταγμα των ΗΠΑ και ισχυρισμούς που διατυπώνονταν σε σχετικές εορταστικές εκδηλώσεις -και τους οποίους η Αμερικανίδα πρέσβειρα στην Ελλάδα, Κίμπερλι Γκιλφόιλ, επανέλαβε στην πρόσφατη… κρουαζιέρα της με υπερπολυτελές σκάφος ανοιχτά της πόλης με καλεσμένους Κερκυραίους αξιωματούχους εν ονόματι σχετικής φιέστας- ότι αυτό εμπεριείχε ελληνικές απόψεις, το 1889 έγραψε ότι τα άρθρα του «περιέπεσαν στη γελοιότητα και στην αχρηστία, επειδή ήταν ψεύτικες απομιμήσεις» της ελληνικής σοφίας.
Προσφεύγοντας στους ελληνικούς μύθους, είπε, «γυρίζει κανείς πιο δυνατός για τους αγώνες πάνω στη γη». Η Ελλάδα ήταν γι’ αυτόν «κάτοχος του πνεύματος της τέχνης». Για αγωνιστές χρησιμοποιούσε συχνά τα λόγια «άστραφτε σαν Έλληνας ήρωας». Το όνομα του Ομήρου αναφέρεται στο έργο του 64 φορές, σε 16 από τους 26 τόμους των «Απάντων» του – «τι σκιά έχει ρίξει στον κόσμο η φτερούγα του Ομήρου», γράφει κάπου με θαυμασμό για την «Οδύσσεια», στην οποία έκανε αναφορά 11 φορές. Κάποιες φορές υπέγραφε με το ελληνικό ψευδώνυμο Ορέστης. Είχε σπουδάσει Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας, ελληνική γλώσσα και κλασική ελληνική λογοτεχνία. Ήθελε ο Όμηρος «να κυκλοφορεί ολοζώντανος, με την κιθάρα του στον ώμο, στην αμερικανική ήπειρο».
Αναφέρθηκε στην Κέρκυρα το 1884, σε άρθρο του στη γαλλική εφημερίδα «La Edad de Oro» για εμπορική Έκθεση στο Παρίσι με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την αστική Γαλλική Επανάσταση, αναφέροντάς την μεταξύ τεσσάρων αναπτυσσόμενων ελληνικών πόλεων με λιμάνια, «που αξίζουν πια για την εργατικότητά τους τόσο όσο» οι πιο ονομαστές τέσσερις πόλεις της ελληνικής αρχαιότητας και θεωρώντας την ως παράδειγμα για τη «νέα ορμητική δύναμη των νησιών της Ελλάδας».
Ανέρχονται σε εκατοντάδες οι αναφορές του, στα «Άπαντά» του, σε πρόσωπα μυθολογικά και υπαρκτά και τόπους της αρχαίας και σύγχρονης Ελλάδας. Πατρίδα του ήταν «η ανθρωπότητα». Πέθανε σε μάχη για την ανεξαρτησία της Κούβας από τους Ισπανούς «με το πρόσωπο στραμμένο στον ήλιο», όπως έγραψε για εκείνον ο Χοσέ Οριόλ Μαρρέρο Μαρτίνες, που υπήρξε επικεφαλής της κουβανικής διπλωματικής αντιπροσωπείας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ο Χοσέ Μαρτί πίστευε ότι είναι «η Κούβα, τόσο όμορφη όσο η Ελλάδα.
Κλείνοντας, ο λόγος πάλι στον Σορδίνα, από κείμενό του γραμμένο όταν ο Φιντέλ Κάστρο παρέδωσε τα ηνία της Κούβας:
* Ολόκληρη τη ζωή του, ο Φιντέλ, στάθηκε ο πολεμιστής- λευτερωτής μιας χώρας, όπως την ονειρεύτηκε ο Χοσέ Μαρτί, ο Ρήγας Φεραίος της Καραϊβικής. Η ιστορία έχει δικαιώσει τον Κάστρο. Αργά ή γρήγορα, η λευτεριά της Κούβας θα γίνει ο Πυρσός εκείνος που θα μεταδώσει σε όλες τις άλλες χώρες της Νότιας Αμερικής τη φλόγα της Επανάστασης, έστω και σαν όνειρο μακρινό, τη μάχιμη ελπίδα. Τα όνειρα είναι η πρώτη και ύστατη ελπίδα της ανθρωπότητας. Είναι το Καταφύγιό μας.
* Γύρω στα 1956-7, δεν θυμάμαι ακριβείς ημερομηνίες (σε όλες τις σημειώσεις μου έχουν καταστραφεί), βρέθηκα στο νησί της Κούβας στο οποίο κυριαρχούσε ο τότε διχτάτορας Φουλγκένθιο Μπατίστα. Πριν μπω στο θέμα, να θυμίσω πως το νησί είναι μεγάλο. Είναι λίγο μικρότερο από ολόκληρη την Ελλάδα (Κούβα: 110.810 τ.χ. και Ελλάδα: 131.957 τ.χ.). Μα ας ξανά ‘ρθω στο Μπατίστα: Στην πρωτεύουσα την Αβάνα, μα και στο υπόλοιπο νησί, προξενούσε εντύπωση ο αριθμός των μπράβων του διχτάτορα, που ξεπερνούσε πολύ λίγο τον αριθμό των καζίνων και μπορντέλων. Ολόκληρα συνεχόμενα οικοδομικά τετράγωνα! Αυτό απαιτούσε τότε ο από βορρά συντηρούμενος τζόγος-τουρισμός: Μια άνευ όρων επιτυχημένη τουριστική αξιοποίηση… Φίλοι μου του Πανεπιστήμιου, μου σύστησαν έναν ξενώνα Εντιφίθιο Αλάσκα. Πήγα εκεί. Η παραμονή μου σ’ αυτόν τον ξενώνα είναι μια αξέχαστη εμπειρία. Καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής μου εκεί, ένιωσα Λατίνος. Για λίγες βδομάδες λευτερώθηκα από το ζυγό της βορειοαμερικάνικης νοοτροπίας που ζει με τη φαντασίωση μιας ατέρμονης τεχνολογικής ευμάρειας που ξέρουν και οι ίδιοι πως είναι σαν το φίδι που τρώει την ουρά του. Αγάπη γυρεύουν πάντα, κι αγάπη δεν βρίσκουν πουθενά. Βρίσκουν μονάχα πολλούς μιμητές που έμπλεξαν τον κόσμο και τους εαυτούς τους σε μιαν αφόρητη παγκοσμιοποίηση. Απτό παράδειγμα είναι και ο βίος του Χεμινγουέη που δεν σύχναζε στην Καραϊβική για το ψάρεμα μόνο, μα και για τη ζεστασιά της καρδιάς. Όπως λέγαμε παραπάνω, προτού λευτερώσει ο Φιντέλ την Κούβα, βασίλευε στη χώρα ο Μπατίστα και οι βορεινοί γείτονες. Ο στρατός και οι ρουφιάνοι ήσαν τόσο πολυάριθμοι που δύσκολα θα ‘βρισκες ένα χτίριο, έναν δρόμο χωρίς τη βλοσυρή παρουσία τους. Χτυπητή εξαίρεση (με τα στόματα πάντα κλειστά) το ξενοδοχείο μου. Βάζω τον όρο σε εισαγωγικά, διότι δύσκολα ανταποκρίνεται ο όρος στην έννοια τουριστικού ξενοδοχείου. Στα ελληνικά εγώ θα το ονόμαζα εργατική κατοικία. Ήταν
ένα μεγάλο χτίριο (αν θυμάμαι καλά εγώ έμενα στον τρίτο όροφο) γεμάτο κόσμο. Η περισσότερη πελατεία ήταν εργάτες εποχιακοί, περαστικοί, χωρίς μόνιμη κατοικία, καθώς και φοιτητές. Ποτέ δεν έμαθα αν το διοικούσε κάποιο πρόσωπο ή επιτροπή. Μπορεί να ανήκε σε κάποιο συνεταιρισμό εργατών, όπως των καπνεργατών της Κούβας (με ειδίκευση στα πούρα) οι οποίοι εξέλεγαν μεταξύ τους έναν εργάτη ή εργάτρια που τους πλήρωναν το μεροκάματο οι ίδιοι, για να τους διαβάζουν από τα καλύτερα βιβλία της λατινικής λογοτεχνίας ή του θεάτρου, κατά τη διάρκεια της δουλειάς. Στην τιμή του κρεβατιού συμπεριλαμβανόταν και το φαγητό. Δεν υπήρχε κοινή τραπεζαρία. Απλά, μια εργάτρια μαγείρευε σ’ ένα δωμάτιο διαμορφωμένο σε κουζίνα, όπου και σερβίριζε σ’ ένα κοινό τραπέζι. Άλλος ερχόταν, άλλος έφευγε για τη δουλειά. Εκεί γνώρισα κι αγάπησα το κουβανέζικο φαγητό. Ακόμα θυμάμαι τα πλάτανος φρίτος, δηλαδή πράσινες (πελώριες) μπανάνες, ψιλοκομμένες και τηγανισμένες στο λάδι. Δεν τις ξεχνώ. Το λιμάνι Σαντιάγο ντε Κούμπα βρίσκεται στο νοτιοανατολικότερο άκρο του νησιού.
* Για να πάμε στο Σαντιάγο χρειάστηκε ολόκληρη μέρα, διότι το λεωφορείο σταματούσε σε κάθε πόλη και χωριό, στη ραχοκοκαλιά του νησιού ξεφορτώνοντας επιβάτες ή παίρνοντας καινούργιους για τον επόμενο σταθμό. Το λεωφορείο κατά τη διαδρομή διέθετε μουσική και τουαλέτα. Αν θέλεις να γνωρίσεις τις χώρες της λατινικής Αμερικής, άλλος καλλίτερος τρόπος δεν υπάρχει μέχρι τη Χιλή (…)
* Κατά το μεσημέρι φτάσαμε στην πόλη Σάνκτι Σπίριτους. Εδώ είχε συγκεντρωθεί πολύς σιωπηλός λαός, κι έβλεπε τα σώματα από τρεις ρέμπελους (έτσι τους είχαν αποκαλέσει οι εφημερίδες). Αλήθεια, πού βρήκαν τους αθώους τούτους καμπεσίνος μέσα στα ζαχαροκάλαμα; Τελικά φτάσαμε στο λιμάνι Σαντιάγο της Κούβας, στην επαρχία Οριέντε. Το λιμάνι γνωστό διότι είναι η ανατολική πύλη του νησιού προς τον Ατλαντικό. Για την άμυνα του λιμανιού, μα και ολόκληρης της Ανατολικής Κούβας, οι Ισπανοί έχτισαν μεγαλόπρεπο φρούριο, το Καστίλιο Μόρο. Την άλλη μέρα πήγα να το επισκεφτώ. Ο τουρισμός εδώ ακόμα ανύπαρκτος. Ήταν παράξενο, αλήθεια, να επισκέπτομαι ένα πελώριο φρουριακό συγκρότημα (που μου θύμισε το Νέο Φρούριο της Κέρκυρας), τέλεια μόνος. Μόνη παρέα οι γλάροι που πετούσαν αμέριμνοι πάνω από τα ψηλά τείχη που έφταναν μέχρι τη θάλασσα (…)
* Άφησα το Σαντιάγο και κατευθύνθηκα προς μια μικρή πόλη που λέγεται Τρινιδάδ. Είναι θα έλεγε κανείς, μια απολιθωμένη πόλη από τον καιρό της φεουδοκρατίας. Υπάρχει ένα μεγάλο αρχοντικό (χαθιέντα) που έχει μεταβληθεί σε μουσείο. Τα γύρω σπίτια τότε ήταν φτιαγμένα από καλάμια ζαχαροκάλαμου πασπαλισμένα με λάσπη. Η τεχνική που στην προϊστορική και κατοπινή αγροτική τεχνολογία είναι γνωστή ως Watle-and-daub μου θύμισε παραδοσιακά αγροτόσπιτα στο Σιδάρι (και τόσα άλλα παραδοσιακά της Ελλάδας) που φτιάχνονταν με καλάμια και λάσπη με τη γωνίστρα σε μιαν άκρη, και το φούρνο από τα ίδια υλικά έξω από το σπίτι. Η πόλη Τρινιδάδ έχει κι ένα άλλο χαρακτηριστικό: Κυριαρχεί ενός κόλπου με το όνομα Κόλπος των Χοίρων (Vahia Cochinos). Εδώ αποβιβάστηκαν ακριβοπληρωμένοι μα κακομαθημένοι οι εισβολείς, προερχόμενοι από τη Φλόριντα των Η.Π.Α. Τους περίμεναν όμως τα πολυβόλα του Κάστρο, ακροβολισμένα στις πλαγιές της Τρινιδάδ. Λίγο πιο πέρα, εκτείνεται ένας αβαθής βάλτος με πυκνή βλάστηση από μανγκρόβια, των οποίων οι ρίζες περιπλέκονται αδιαπέραστα στο νερό. Σ’ αυτούς τους βάλτους ζουν και πληθαίνουν λογιών-λογιών στρείδια. Ντόπιες Κουβανέζες, εφοδιασμένες με ένα φτυάρι και καλαθάκι, συλλέγουν τα θαλασσινά όπως ακριβώς οι πρώτοι μεσολιθικοί κάτοικοι του Σιδαριού που ζούσαν αποκλειστικά από τη τροφοσυλλογή εδώ και δέκα χιλιάδες χρόνια.
* Ας επιστρέψω όμως στην Αβάνα. Η σημερινή Αβάνα μπορεί να μην είναι ακριβώς όπως τη γνώρισα γύρω… στα 1960. Μα απ’ ό,τι έχω δει στην τηλεόραση, καθώς και απ’ ό,τι άκουσα στα πολλά μου ταξίδια στο Μαϊάμι της Φλόριντα, τα τελευταία αυτά χρόνια, δεν νομίζω πως άλλαξε και πολύ. Η ισπανική αρχιτεκτονική και ο ρυθμός της ζωής έχουν βαθύτατες ρίζες. Σε μένα, τον Κερκυραίο, μεγάλη νοσταλγία προξένησε ο περίπατος κοντά στη θάλασσα, στο Μαλεκόν, που σου φέρνει στο νου τα Μουράγια και τη Γαρίτσα.
