Ήταν μια μέρα σαν την 28η Οκτώβρη 1940, παρόλο που είχαν κυλήσει από τότε έξι ακριβώς ημερολογιακοί μήνες. Εκατόν ογδόντα δύο μέρες είχαν περάσει από την εισβολή των στρατευμάτων του Μουσολίνι στην ελληνική γη μέσω της γειτονικής Αλβανίας και την έναρξη – λίγες δεκάδες ώρες αργότερα – των φονικών ιταλικών βομβαρδισμών στην Κέρκυρα, που εκείνες τις σκοτεινές μέρες τη χτύπαγαν μαζί με τις θανατηφόρες βόμβες καταρρακτώδεις βροχές και θυελλώδεις άνεμοι. Ήταν, επίσης, δεκαοκτώ χρόνια από τότε που η Κέρκυρα είχε καταληφθεί από τους Ιταλούς – το 1923 – για έναν μήνα, αλλά είχε καταγράψει επισήμως ένα αμετάπειστο ΟΧΙ, όσες πιέσεις και αν της ασκήθηκαν για να πει ΝΑΙ, για να παραδοθεί. Το μεγάλο ρολόι με τον ημεροδείκτη στο ιστορικό Μέγαρο της οικογένειας του Ιωάννη Καποδίστρια που ήταν από χρόνια έδρα της Νομαρχίας Κέρκυρας, εκεί όπου τις 31 Αυγούστου 1923 ο νομάρχης Πέτρος Ευριπαίος αρνήθηκε να υπογράψει οποιοδήποτε Πρωτόκολλο Παράδοσης στα στρατεύματα του Μουσολίνι, έδειχνε 28 Απρίλη 1941, μέρα Δευτέρα και ώρα δώδεκα περίπου το μεσημέρι. Ο νομάρχης Κέρκυρας, ένας αυστηρός και φιλόδοξος πολιτικός 31 ετών που είχε επιλεγεί για τη θέση αυτή από την παραπαίουσα μεταξική κλίκα της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου 1936 και είχε επιτρέψει να κυματίζει στο Παλαιό Φρούριο της πόλης μια γερμανική – ναζιστική σημαία, έσκυψε στο γραφείο του και έβαλε την υπογραφή του πλάι σε εκείνη ενός σμήναρχου Ιταλού πιλότου, ονόματι Γκράντε, που ανενόχλητος είχε αποβιβαστεί στην Κέρκυρα τρεις ώρες νωρίτερα, συνοδεία δέκα οπλιτών και αξιωματικών, ανάμεσά τους και δύο διερμηνέων, με πέντε υδροπλάνα.
Πάνω από τη Νομαρχία και την άδεια σε ένα πολύ μεγάλο μέρος της πόλη, οι περισσότεροι κάτοικοι της οποίας την είχαν για μέρες εγκαταλείψει καταφεύγοντας στην ύπαιθρο «όπου-όπου» για να γλιτώσουν από αδιάκοπους βομβαρδισμούς , έκανε κύκλους, σαν να έπαιζε, ένα πυκνό σμήνος ιταλικών βομβαρδιστικών αεροπλάνων.
Κάποιοι, διεκτραγωδώντας την κατάσταση, θα έκαναν λόγο αργότερα για ακόμη και 150 αεροπλάνα του Μουσολίνι.
Αφού συναίνεσε χαμογελαστά ο Ιταλός επισκέπτης του, ο νομάρχης, αποφεύγοντας τη ματιά του Ιωάννη Καποδίστρια από το κάδρο με την εικόνα του που κοσμούσε την αίθουσα, υπέγραψε το κείμενο που λίγο νωρίτερα, σαν έτοιμος από καιρό, είχε υπαγορεύσει στον γραφέα της Νομαρχίας. Γρήγορα φτιάχτηκε ένα πιστό αντίγραφο στα ιταλικά και το υπέγραψαν κι αυτό.
Το πιο θλιβερό Πρωτόκολλο Παράδοσης της Κέρκυρας, σε όλη ίσως την ιστορία της, αφού ακόμη και η παράδοση του 1386 από προύχοντες του νησιού στους Ενετούς έγινε υπό όρους παραχώρησης προνομίων και κάποιας αυτοδιοίκησης, ήταν γεγονός.
Εικόνα πανομοιότυπου αντίγραφου εκείνου του θλιβερού κειμένου, με πρώτη – πρώτη την υπογραφή του νομάρχη και όσα αυτό περιλάμβανε, βλέπει πια το φως της δημοσιότητας, για πρώτη φορά εξ όσων γνωρίζουμε, ογδόντα πέντε χρόνια μετά:
 |  |
ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
Εν Κερκύρα τη 28η Απριλίου του 1941
ΝΟΜΑΡΧΙΑ Κερκύρας
Έχων υπ’ όψει την διαταγήν της Κυβερνήσεως της Κρήτης να παύση η αρμοδιότης μου εν η περιπτώσει ξέναι στρατιωτικαί Αρχαί κατορθώσωσι ν’ αποβιβασθώσιν εις την Νήσον και ότι έκτοτε παύει και η αντίστασίς μας και την δήλωσιν του Αρχηγού της αποβιβασθείσης Ιταλικής Δυνάμεως Συνταγματάρχου της Αεροπορίας Ερρίκου Γκράντε αντιπροσώπου της Ιταλικής Κυβερνήσεως ότι θα βομβαρδισθή ν η πόλις και τα χωρία εάν δεν γίνη το παρόν πρακτικόν συνεννοηθείς μετά του Σεβασμιωτάτου Αρχιεπισκόπου Αλεξάνδρου, του Δημάρχου Κερκυραίων Σπυρίδωνος Κόλλα, του Διευθυντού της Νομαρχίας κ. Γ. Μακροπούλου και του Διευθυντού της Αστυνομίας κ. Α. Δραζίνου, εγώ ο κάτωθι υπογεγραμμένος Νομάρχης Κερκύρας μετά των μνησθεισών αρχών παραδίδω την πόλιν και την πολιτικήν Αρχήν της Νήσου.
Έπονται υπογραφές, με πρώτη αυτή του πολύ γνωστού τα επόμενα χρόνια πολιτικού Ευάγγελου Αβέρωφ και δίπλα της εκείνη του «Κερκύρας Αλεξάνδρου», όπως υπέγραψε, Δεσπότη της Ιερής Μητρόπολης Κέρκυρας.
Στο τέλος της πρώτης σελίδας και στη δεύτερη σελίδα, σημειώνονται τα εξής:
Και εν τω περιθωρίω ιταλιστί.
Η παρούσα είναι ακριβές αντίγραφον εκείνου του διατυπωθέντος υπό του Νομάρχου Κερκύρας και των άλλων Αρχών της Νήσου.
Βεβαιούμεν ότι του πρωτοτύπου πρακτικού εζητήθη αντίγραφον του οποίου την ακρίβειαν εβεβαίωσεν ο Συν/χης Γκράντε (σ.σ. η ιδιότητα και το όνομά του, ακολουθούμενα στο πλάι από υπογραφή παριστάμενου εκπροσώπου του, περιλαμβάνεται στην πρώτη σελίδα). Αυτού του αντιγράφου όπερ εφυλάχθη υπό του κ. Αβέρωφ ακριβές αντίγραφον βεβαιούμεν ότι κατά την 28ην Απριλίου 1941, ημέραν Δευτέραν και κατά τας πρωινάς ώρας, καθ’ υπαγόρευσιν του Νομάρχου Κερκύρας κ. Ε. Αβέρωφ, παρισταμένου του Ιταλού αξιωματικού και των πρόσθεν μνημονευομένων Ελλήνων (σ.σ. υπογράφουν στο κάτω άκρο της πρώτης σελίδας, μαζί με τον Ευ. Αβέρωφ και τον Μητροπολίτη Αλέξανδρο, οι Σπ. Κόλλας, Γ. Μακρόπουλος και Α. Δραζίνος), έγραψα ιδιοχείρως το κείμενον του πρόσθεν πρακτικού όπερ αποτελεί ακριβές αντίγραφον του πρωτοτύπου.
Κέρκυρα 30 Απριλίου 1941
Ο βεβαιών
(Υπογραφή)
Γ. Α. Μεταλληνός Γραφεύς της Νομαρχίας
Προηγείται στην πρώτη σελίδα του δισέλιδου σημαδεμένου πια από τη φθορά του χρόνου εγγράφου δυσανάγνωστο ιταλικό ονοματεπώνυμο, προφανώς του παριστάμενου Ιταλού αξιωματικού.
Η υπογραφή του Ιταλού αξιωματικού που τον εκπροσωπούσε έχει τεθεί, πλάι στις λέξεις «Συν/ρχης Ερ. Γκράντε», στο δεξί άκρο κενής γραμμής της πρώτης σελίδας.
Αντίγραφο του Πρωτόκολλου βγήκε σε επτά αντίτυπα που τα υπέγραψαν μαζί με τον Αβέρωφ και εκπρόσωπο του Γκράντε οι ίδιοι και τα παρέδωσαν, όπως έλεγαν μετά, γενικόλογα, «στα χέρια τρίτων», αλλά στην πραγματικότητα «θάβοντάς», ενδεχομένως για να μην φέρουν ανεξίτηλα τέτοιο ιστορικό βάρος.
Δεν δόθηκε ποτέ στη δημοσιότητα εκείνο το Πρωτόκολλο Παράδοσης. Θαρρείς και «άνοιξε η γη και το κατάπιε», εξαφανίστηκε από το Αρχείο Νομαρχίας Κέρκυρας. Τα ιστορικά Αρχεία Νομού Κέρκυρας (ΑΝΚ) παρέλαβαν το νομαρχιακό αρχείο, πριν από δεκαετίες, χωρίς οποιοδήποτε σχετικό έγγραφο. Άγνοια δηλώνουν στην Αθήνα τόσο τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), όσο και τα στρατιωτικά Αρχεία της χώρας. Δεν κατέχουν έστω κάποιο αντίγραφό του, όπως προαναφέρθηκε, ούτε το οικογενειακό Ίδρυμα Ευάγγελου Αβέρωφ – Τοσίτσα ούτε το Ίδρυμα Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής, όπου φυλάσσονται αμέτρητα έγγραφα του πολιτικού του αρχείου. Ο ίδιος ο Ηπειρώτης πολιτικός, μολονότι δεν έπαυσε ποτέ να το υπερασπίζεται, δεν δημοσιοποίησε ποτέ το έγγραφο, παρά μόνον άφησε να «διαρρεύσει» το περιεχόμενό του σε υμνητές του και διαδοσίες φανταστικών σεναρίων, συνδέοντάς το με αμφιλεγόμενες, στην πραγματικότητα, «άνωθεν» κυβερνητικές εντολές. Αλλά «ουδέν κρυπτόν υπό τον ήλιο», έστω της γειτονικής Ιταλίας, που εκείνη τη μέρα, στις 28 Απρίλη 1941, ανέλαβε τον έλεγχο της Νομαρχίας Κέρκυρας και στη συνέχεια έκανε λόγο για «εθελοντική παράδοση» του νησιού στο φασιστικό κρατικό άρμα της, επικαλούμενη «σύμπραξη» και άλλων τοπικών αρχών σε εκείνη την παράδοση, πέραν του νομάρχη.
Τον Δεκέμβρη του 1975, στην τελευταία δημόσια τοποθέτησή του για το επίμαχο αυτό θέμα το οποίο κάθε λίγα χρόνια ερχόταν ξανά στην επιφάνεια, κάποιες φορές μέσω δημοσιευμάτων και σε εφημερίδα της Κερκυραϊκής Ένωσης Αθηνών (ΚΕΑ), με επιστολή στην αθηναϊκή εφημερίδα «Τα Νέα» ο Ε. Αβέρωφ πάλι υπεραμύνθηκε του ρόλου του. Είχε μείνει «αιχμάλωτος των Ιταλών επί δύο μήνες», προσέθεσε τότε σε όσα ήδη άλλες φορές είχε αναφέρει. Ήταν αλήθεια εν μέρει, αποδεικνύεται ότι όντως είχε συμβεί κάτι τέτοιο, καθώς δεν διώχθηκε αμέσως από την Κέρκυρα και τελικά αφέθηκε ελεύθερος και πέρασε στην ηπειρωτική Ελλάδα στα τέλη Ιούνη του 1941, αφού μάλιστα προηγουμένως είχαν περάσει τις πόρτες των φυλακών της πόλης, «κακήν κακώς», κάμποσοι Κερκυραίοι «αντιφρονούντες». Μόνο που η περίφημη αυτή αιχμαλωσία, που έχει συμπεριληφθεί και σε διάφορα βιβλία, ήταν στο πολυτελέστατο «Bella Venezia» της πόλης, ξενοδοχείο φημισμένο ακόμη τότε για τη χλιδή του και όπου «φιλοξενούνταν» τα πλέον επιφανή στελέχη των κατοχικών ιταλικών δυνάμεων, παρά τα κάποια πλήγματα που είχε ήδη δεχθεί, προτού συντριβεί από ναζιστική βόμβα το 1943.
Ο νομάρχης Κέρκυρας, που παρέδωσε άνευ όρων το νησί, δεν ήταν άλλος από τον πολιτικό που επιφύλασσε… «Φωτιά και Τσεκούρι» (βλ. πάνω ομώνυμο βιβλίο του) για τους κομμουνιστές: ο Ηπειρώτης στην καταγωγή χαλκέντερος πολιτικός Ευάγγελος Αβέρωφ (1910-1990). Ο επτά φορές υπουργός Γεωργίας, Εθνικής Οικονομίας, Εθνικής Άμυνας και Εξωτερικών επί δεκατέσσερα συνολικά χρόνια σε διαφορετικές «κεντρώες» και «φιλελεύθερες» μεταπολεμικές κυβερνήσεις, αλλά και αρχηγός του κόμματος της Νέας Δημοκρατίας και της αξιωματικής αντιπολίτευσης επί τρία χρόνια, στο τέλος της πολιτικής του σταδιοδρομίας, στις αρχές της δεκαετίας του 1980.
Τη στιγμή εκείνη, σύμφωνα με τη μεταπολεμική προπαγάνδα εξωραϊσμού και δικαιολόγησης της επονείδιστης αυτής πράξης, κύριος απολογητής της οποίας στο νησί μοιάζει να έγινε για πολιτικούς λόγους ο σπουδαίος δημοσιογράφος και εκδότης, Κώστας Δαφνής (βλ. φύλλα της εφημερίδας του «Κερκυραϊκά Νέα» και τόμο ΧΙΙ των «Κερκυραϊκών Χρονικών» στη Βιβλιοθήκη της Αναγνωστικής Εταιρίας Κέρκυρας), ο Αβέρωφ «κατελήφθη από συγκίνησι, εδάκρυσε (…), τραβήχτηκε σ’ ένα παράθυρο κι’ έκλαψε σαν μικρό παιδί». Με τη συγκατάθεσή του, αν όχι με εντολή του, ο ταγματάρχης Κωνσταντίνος Χανδρινός υπέγραψε, επιπροσθέτως, συνακόλουθο Πρωτόκολλο Παράδοσης. Αυτό αφορούσε την παράδοση του φέροντος υψωμένη ναζιστική σημαία Παλαιού Φρουρίου της πόλης, ουσιαστικής έδρας του δολίως διαλυμένου, σχεδόν, 10ου Συντάγματος Πεζικού της νήσου, που μετρούσε γενναίους νεκρούς από αποβατική επιχείρηση δύναμής του – του γνωστού ηρωικού Λόχου Λατζίδη – στις ηπειρωτικές ακτές, τον Νοέμβρη του 1940, για την ανάσχεση των Ιταλών.
 Ο Ε. Τσουδερός |  Ο Ε. Αβέρωφ |
Κατά την ίδια προπαγανδιστική επιχειρηματολογία διαστρέβλωσης της πραγματικότητας, που ο Ηπειρώτης πολιτικός επικαλούνταν και επί πολλά έτη στη συνέχεια, η υπογραφή του Πρωτόκολλου Παράδοσης της Κέρκυρας ανταποκρινόταν στο γράμμα και το πνεύμα τηλεγραφήματος που είχε λάβει στις 24 Απρίλη από την ευρισκόμενη στην Κρήτη νόμιμη ελληνική κυβέρνηση υπό τον Εμμανουήλ Τσουδερό. Ωστόσο, το ακριβές περιεχόμενο του τηλεγραφήματος του τραπεζίτη πρωθυπουργού Τσουδερού, αρχείο του οποίου σώζεται τόσο στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) όσο και στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη της Αθήνας, διαψεύδει κάθε τέτοιον ισχυρισμό. Άλλα έλεγε εκείνη η φερόμενη διαταγή.
Ανέφερε το τηλεγράφημα:
Νομάρχην – Κέρκυραν
Επί ημετέρας 23 τρέχοντος (σ.σ. ενημέρωση του Τσουδερού από τον Αβέρωφ για κυκλοφορία ποσοτήτων νομίσματος για την ανακούφιση της αγοράς και ανάγκη περαιτέρω οικονομικής ενίσχυσης). Καλώς ενεργήσατε. Δέον συνεχίσητε αιρετικήν πρωτοβουλίαν, εν συνεννοήσει μετά Στρατιωτικής Διοικήσεως ημών προς εξασφάλισιν καλής διοικήσεως Νήσου. Εντολή αύτη παύει αφ’ ης ξέναι στρατιωτικαί Αρχαί κατορθώσωσιν αποβιβασθώσιν. Έκτοτε άρχεται παθητική αντίστασις.
Πρόεδρος Κυβερνήσεως – Τσουδερός
Όπως είναι φανερό, η εντολή αυτή κάθε άλλο παρά συνιστούσε ή υπονοούσε, έστω, την υπογραφή πρωτοκόλλου παράδοσης της Κέρκυρας είτε στους Ιταλούς είτε στους Γερμανούς επιδρομείς. Αλλά τελείως αυθαίρετα και σε αντίθεση με κάθε έννοια κοινής λογικής ερμηνεύθηκε από τον ίδιο και υποστηρικτές του, μεταπολεμικά, ως τέτοια, ακόμη και ως προκαταβολική αποκήρυξη οποιασδήποτε άρνησης μιας τόσο ταπεινωτικής παράδοσης του νησιού!
Η ντροπιαστική υπογραφή παράδοσης ήταν το θλιβερό αποτέλεσμα διαμάχης στους κόλπους της κυρίαρχης τάξης στο νησί, γηγενούς και μη, η οποία αναζητώντας καλύτερους όρους ενδεχόμενης αυτονομίας και διασφάλισης των βραχυπρόθεσμων και μεσομακροπρόθεσμων κερδοσκοπικών συμφερόντων της είχε χωριστεί σε τρεις αντιτιθέμενες μεταξύ τους ομάδες. Η μία είχε ταχθεί ανοιχτά -με την ανοχή και του ίδιου του νομάρχη που ορκιζόταν κατά τα άλλα πίστη στην εξόριστη κυβέρνηση- υπέρ της προοπτικής παράδοσης στους Γερμανούς, υψώνοντας για τον σκοπό αυτό γερμανική σημαία στο Φρούριο και ερχόμενη σε διαπραγματεύσεις με στρατιωτικά στελέχη των ναζί, προβάλλοντας εντέχνως το καταγέλαστο επιχείρημα ότι ο γερμανικός ιμπεριαλισμός θα ήταν… ηπιότερος από τον ιταλικό και δεν θα ενσωμάτωνε το νησί στο ναζιστικό κράτος. Η δεύτερη, παραδοσιακά αγγλόφιλη και προσκείμενη στο Βρετανικό Προξενείο της Κέρκυρας, πιο διορατική για το μέλλον, αντιτασσόταν στη διάρρηξη των δεσμών με τον σχεδόν παγίως υπηρετούμενο από τις κάθε λογής κοινοβουλευτικές ή στρατιωτικές ελληνικές κυβερνήσεις ανεξαρτήτως ιδεολογικής «απόχρωσης» βρετανικό ιμπεριαλισμό. Συνιστούσε αποχή από κάθε πράξη μη «συμμαχικού» εθνικού δοσιλογισμού. Η τρίτη, που από καιρό εξέφραζε τον θαυμασμό της για τον ιταλικό φασισμό και διατηρούσε μαζί του ποικίλες οικονομικές και άλλες σχέσεις, στηριζόμενη και σε ιταλικής καταγωγής Κερκυραίους, ήλπιζε ότι λόγω αυτών των σχέσεων ο ιταλικός ιμπεριαλισμός θα ήταν… προτιμότερος και δεν θα έθιγε καίρια τα συμφέροντά της, αλλά θα μοιραζόταν μαζί της, ως ένα βαθμό, την εξουσία. Συνισταμένη και των τριών, όπως άλλωστε και ολόκληρης σχεδόν της ελληνικής αστικής τάξης, ήταν η αποθάρρυνση και αποτροπή κάθε απρόβλεπτης και «επικίνδυνης» για τις μελλοντικές εξελίξεις παρέμβασης του λαϊκού παράγοντα, ο συμβιβασμός και η υποταγή του σε παθητικό ρόλο. Η πιο χαρακτηριστική απόδειξη όλων αυτών είναι οι λίστες, τα κατηγορητήρια και οι μαρτυρικές καταθέσεις στη διαδικασία των διώξεων που μετά από τον λαϊκό ξεσηκωμό στις 11 Νοέμβρη 1944 ασκήθηκαν την ίδια αυτή μέρα από τον πολιτικό διοικητή Ιονίων Νήσων, Λέοντα Μακκά, εναντίον ισχυρών τοπικών παραγόντων για δοσιλογισμό (βλ. ιδιαίτερο αρχείο των Αρχείων Νομού Κέρκυρας)· διώξεων που οδήγησαν έναν περίπου μήνα μετά στον δολοφονικό άγριο βασανισμό του αρμόδιου ανακριτή, μάρτυρα των αγώνων της Εθνικής Αντίστασης στην Κέρκυρα, δικαστή Παναγιώτη Γίδα. Η υπογραφή Αβέρωφ ήταν η κατάληξη σωρείας ταλαντεύσεών του και συμβιβασμού του, σε εκείνες τις συνθήκες, με τα πιο ζωτικά και ισχυρά συμφέροντα της ιθύνουσας τάξης.
Ο υπαρκτός πατριωτισμός και των τριών αντιτιθέμενων τάσεων, άλλωστε, καθοριζόταν σε μεγάλο βαθμό από τις προβλέψεις τους για τους νικητές του πολέμου και είχε σαφή ταξικό χαρακτήρα.
Ο νεαρός πολιτικός επέλεξε να θέσει την υπογραφή του, στην πραγματικότητα, αντί εκείνων, προτιμώντας να διαβεί με κηλίδες αυτές τις «συμπληγάδες πέτρες», παρά να συγκρουστεί μαζί τους. Αρκεί να ανατρέξει κανείς για ιστορικούς λόγους στις «περασμένες – ξεχασμένες» δικογραφίες περί δοσιλογισμού και θα συναντήσει εκεί τον μεγαλύτερο εργοστασιάρχη και το πιο τρανταχτό όνομα της Κέρκυρας της εποχής του.
Δεν υπάρχει ίσως ακόμη πιο πειστική απόδειξη όλων αυτών, αλλά και της εγκληματικής αδιαφορίας του καθεστώτος του Ιωάννη Μεταξά για την Κέρκυρα, από ρητές ομολογίες που περιλαμβάνονται στην απερίγραπτη έκδοση «Κέρκυρα, Αναμνήσεις από τον Πόλεμο του 1940 και την Κατοχή», συγγραφέας της οποίας είναι Κερκυραίος πρώην στρατιωτικός αξιωματούχος και μετέπειτα διευθυντής στο λονδρέζικο Σίτι της Ένωσης Ελλήνων Εφοπλιστών όταν στην ηγεσία της βρισκόταν οικογένεια της οποίας επίλεκτο μέλος καταδικάστηκε στην Κέρκυρα από Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων, μετά τον πόλεμο, για προδοτική συνεργασία με τον εχθρό, παράνομο πλουτισμό και καταλήστευση του λαού του νησιού στη διάρκεια της κατοχής. Εκτός από τους «αγγλόφιλους», υπήρχαν, λέει, «ιταλόφιλοι» και «γερμανόφιλοι». Ενώ υμνεί το δικτατορικό καθεστώς και τον Ι. Μεταξά, αναγνωρίζει ρητά, άθελά του, ότι άφησε την Κέρκυρα με τόση «έλλειψη αντιαεροπορικής αμύνης», ώστε οι Ιταλοί «δεν είχαν κανένα λόγο να φοβηθούν και επραγματοποιούσαν τις επιδομές τους μόνο κατά την διάρκεια της ημέρας». Ο συγγραφέας του φιλοδικτατορικού αυτού χρονικού προφανώς ήξερε πολλά, λόγω οικογενειακών αστυνομικών δεσμών, για τον ρόλο που διαδραμάτισε τα χρόνια εκείνα η Γενική Ασφάλεια του νησιού, συνδράμοντας τους Ιταλούς στο έργο τους, αλλά τα κράτησε για τον εαυτό του.
Καρπό μιας τέτοιας συνεργασίας, ενώ ο νομάρχης Αβέρωφ όπως διαβεβαίωναν υμνητές του είχε δώσει όλες τις κατάλληλες οδηγίες στις κρατικές Υπηρεσίες του τόπου πριν οδηγηθεί από τους Ιταλούς σε ξενοδοχείο, ήταν η σύλληψη από Ιταλούς καραμπινιέρους και ο εγκλεισμός στη φυλακή-κάτεργο της πόλης, προτού εκείνος αφεθεί ελεύθερος να φύγει από το νησί, έντεκα παλαιών κομμουνιστών της Κέρκυρας, βάσει καταλόγου των τοπικών αστυνομικών αρχών, όπως ο ίδιος ο πολιτικός αντίπαλός τους δημοσιογράφος και εκδότης Κ. Δαφνής στοιχειοθέτησε και έγραψε. Εκείνοι οι 11 Κερκυραίοι κομμουνιστές προστέθηκαν βέβαια, στη φυλακή, σε διάφορα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ πανελλήνιας ακτινοβολίας, που ο νομάρχης βρήκε φυλακισμένα και τα κράτησε φυλακισμένα, θαρρείς και ήταν «πεσκέσι» των τοπικών αρχών τσους Ιταλούς φασίστες, ενώ οι υμνητές του μεταπολεμικά τον παρουσίαζαν ως πολύ… «διαφοροποιηθέντα» από τη μεταξική δικτατορία, ώστε να υποστηριχθεί ο νέος ρόλος του στο Κόμμα Φιλελευθέρων.
Ακόμη και ο διορισμός από τη μεταξική κλίκα στη θέση του νομάρχη αυτού του άξιου, φυσικά, μαχητή της κοινωνικής τάξης που εκπροσωπούσε, Ευ. Αβέρωφ, παρουσιάστηκε μεταπολεμικά στην Κέρκυρα ως πρόταση-επιλογή που έκανε ο παλαιός βενιζελικός Κερκυραίος πολιτικός Κωνσταντίνος Ζαβιτσιάνος. Παρέλειπε βέβαια η σχετική προπαγάνδα να αναφέρει ότι ο Ζαβιτσιάνος, που τοποθετήθηκε τα πρώτα χρόνια της κατοχής στην Αθήνα σε ηγετική θέση στην Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, ήταν αντιπρόεδρος και υπουργός της πρώτης κυβέρνησης της δικτατορίας Μεταξά.
Είχαν φθάσει σε τέτοιο επαίσχυντο βαθμό οι αντιθέσεις των διαφόρων μεγάλων συμφερόντων στην Κέρκυρα, τον Απρίλη του 1944, ώστε προκάλεσαν, με βασική ευθύνη του στρατιωτικού διοικητή του νησιού, προσώπου εμπλεκόμενου προπολεμικά μέσω επιχείρησής του σε μπίζνες γερμανικών συμφερόντων στη χώρα και μεταπολεμικά καταδικασμένου σε φυλάκιση έντεκα ετών για συνεργασία με τον εχθρό, την πλήρη αποδιοργάνωση, παράλυση και ουσιαστική διάλυση του κερκυραϊκού 10ου Συντάγματος Πεζικού των Ενόπλων Δυνάμεων, αρκετές μέρες πριν εμφανιστούν οι Ιταλοί, εν μέσω φημών για ειλημμένες αποφάσεις των Αρχών που κατέτειναν στην άνευ όρων παράδοση είτε στη μία είτε στην άλλη επιτιθέμενη ιμπεριαλιστική δύναμη και στη χρησιμοποίησή του ως «ανταλλάγματος» σε τέτοιου είδους «παζάρια». Ο διοικητής, Δημήτριος Πολύζος, που κατά διαστήματα υποσχόταν μάχες επί μαχών και «πριν αλέκτορα φωνήσαι τρις» έγινε υπουργός στην προδοτική «κυβέρνηση» υπό τον Γ. Τσολάκογλου, είχε αναθέσει σε επιτροπή στρατιωτικών και πολιτικών παραγόντων το έργο της μετάβασης στα Γιάννενα, όπου έδρευε η ναζιστική δύναμη της περιοχής, με «προίκα» δήλωση παράδοσης του Συντάγματος σε εκείνην, ενώ σε έγγραφά του κατηγορούσε υποκριτικά… τους Κερκυραίους αξιωματικούς και στρατιώτες για έλλειψη μαχητικής διάθεσης. «Είμαι γερμανόφιλος και έχω σχέσεις με τον πρεσβευτήν Έρμπαχ και άλλους Γερμανούς ηγέτας», ομολογούσε ξεδιάντροπα σε στρατιώτες και αξιωματικούς, απρόθυμους να υποταχθούν στον φασιστικό Άξονα, καμαρώνοντας για τις «μπλόφες» που, όπως ο ίδιος έλεγε, έκανε. Υποτίθεται εν αγνοία του νομάρχη, για τη μετάβασή της στα Γιάννενα η επιτροπή αυτή χρησιμοποίησε, μαζί με μία πολυτελή ιδιωτική βενζινάκατο, μεταφορικό μέσο της Αστυνομίας Πόλεων της Κέρκυρας. Μεμφόμενος κατ’ ουσία τον λαό, ο νομάρχης ενημέρωνε ταυτόχρονα τους ανωτέρους του πως είχε καταπέσει το ηθικό του πληθυσμού, αποσιωπώντας τις αιτίες.
«Συνεργαζόμενος απ’ αρχής στενώς και απροσκόπτως μετά του Στρατιωτικού Διοικητού της Νήσου Συνταγματάρχου Πολύζου και ευρυνθείσης της δικαιοδοσίας μας, λαμβάνομεν τάχιστα όλα τα ενδεικνυόμενα μέτρα δια παν προκύπτον γενικής φύσεως ζήτημα», είχε αναφέρει ο Ε. Αβέρωφ στις 25 Απρίλη, σε προκήρυξή του. Κάλυπτε και σιγοντάριζε τον Πολύζο στους τελείως παραπλανητικούς και διαβλητούς ισχυρισμούς του για τους Κερκυραίους μαχητές, αναφέροντας στις 27 Απρίλη, σε τηλεγράφημά του στην κυβέρνηση της Κρήτης: «Πειθαρχία Συντάγματος εχαλαρώθη επικινδύνως. Σύνταγμα διατελεί ουσιαστικώς εν στάσει. Εν περιπτώσει προσβολής αμυνθήσονται ένοπλοι αξιωματικοί και ολίγοι οπλίται. Ενώπιον δημιουργηθείσης καταστάσεως παρακαλούμεν τηλεγραφήσετε εάν ενδείκνυται αποστείλωμεν Ιωάννινα Μητροπολίτην δηλούντα αρχαί νήσου αγνοούν διάβημά του (!!!). Ούτος προσπαθήσει επιτύχει παράδοσιν υπό όρον μη εμφανισθούν ενταύθα Ιταλοί» (!!!). Αυτά, ωσάν, πέραν των άλλων, να αγνοούσε τον απόλυτο συντονισμό Γερμανίας – Ιταλίας και τον συμφωνημένο καταμερισμό των δυνάμεών τους στην ελληνική επικράτεια με την ανάθεση στους Ιταλούς της κυριαρχίας στα νησιά του Ιονίου και στον ευρύτερο βορειοδυτικό ελληνικό χώρο, αλλά και παρακάμπτοντας τελείως τόσο την κυβερνητική απόφαση σχηματισμού Γενικής Διοίκησης Ιονίων Νήσων για την από κοινού οργάνωση της αποτροπής πλήρους υποταγής, όσο και τηλεγράφημα που είχε σταλεί από την Κρήτη στις 26 Απρίλη, με την υπογραφή του γενικού διευθυντή του υπουργείου Στρατιωτικών, Ιωάννη Πλατή, αναφέροντας στον Δ. Πολύζο: «Από λήψεως παρούσης υπάγεσθε απ’ ευθείας Πρόεδρον Κυβερνήσεως ευρισκόμενον Ηράκλειον Κρήτης. Παρ’ αυτού δέχεσθε εντολάς και μόνον αυτού διαταγάς εκτελείτε».
Ενώ ο Ιταλός σμήναρχος Γκράντε είχε αποβιβασθεί στην Κέρκυρα, ο Αβέρωφ τηλεγράφησε στον πρωθυπουργό Τσουδερό στην Κρήτη, όπως έχει πει, τα εξής: «Πολυάριθμα αεροπλάνα υπερίπτανται πόλεως εις χαμηλόν ύψος. Ταύτην στιγμήν πέντε μεγάλα υδροπλάνα προσεθαλασσώθησαν λιμένα (σ.σ. είχαν βγει στην περιοχή Νέα Σφαγεία, στο προάστιο Μαντούκι, όπου είχαν συζητήσεις με αξιωματικούς). Τηρούμεν τάξιν παραδειγματικήν. Είμαι πεπεισμένος πληθυσμός και αρχαί εξακολουθήσουν τηρούσαι στάσιν πατριωτικήν και αξιοπρεπή. Προσωπικώς παραμείνω εις πάσαν περίπτωσιν και μέχρι τέλους Νομαρχίαν δηλών επιδρομέα εκπροσωπώ Κυβέρνησίν σας προς ην και παραμένω ακλονήτως πιστός». Ο πολυπράγμων κατά τα άλλα νομάρχης δεν φαίνεται να έλαβε καμία τηλεγραφική εντολή – εξουσιοδότηση για όσα διέπραξε μέσα σε λιγότερο από τρεις ώρες. Ούτε καν τη ζήτησε. Δεν ανέφερε καν στον Γκράντε, ως όφειλε, ότι ήταν υποχρεωμένος να αναμείνει την όποια κυβερνητική εντολή.
Όλα αυτά με την επιφύλαξη, βέβαια, ότι δεν απέκρυπτε – και τότε και ως τον θάνατό του – κάποιο διόλου σπάνιο στα κρατούντα πολιτικά ήθη εμπιστευτικό κυβερνητικό σήμα συγκατάθεσης στην παράδοση.
Προφητικά, από την πλευρά του, ο Δ. Πολύζος διεμήνυε και εγγράφως, την Κυριακή 27 Απρίλη, ότι υπήρχε κλίμα δημιουργίας «αναρχίας εν τη νήσω, εκ της διαρροής ενόπλων οπλιτών» στο πλάι βέβαια των εξοργισμένων με όλα όσα συνέβαιναν πολιτών της πόλης και της υπαίθρου, λες και φοβόταν μη γίνει αυτό που τελικά συνέβη: Κερκυραίοι που κράτησαν όπλα ή είχαν φοιτήσει σε στρατιωτικές σχολές, όπως πρώτος μεταξύ αυτών στο βόρειο τμήμα του νησιού ο απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων πρώην μόνιμος υπαξιωματικός Κίμωνας Καλοδίκης, στις αρχές του 1942 αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της ανασύστασης του 10ου Συντάγματος, αυτή τη φορά ως 10ο Σύνταγμα Πεζικού του ΕΛΑΣ, του αντιστασιακού ένοπλου τμήματος του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) της Κέρκυρας.
Εκείνη την Κυριακή, σύμφωνα με τους απολογητές του τότε νομάρχη, ο ίδιος υποστήριζε ότι «επιβάλλεται η άμυνα, μια οποιαδήποτε άμυνα, γιατί η ιδιάζουσα θέσις της νήσου την επέβαλε», προσθέτοντας ότι θεωρούσε «παράλογο νήσος, η οποία δεν είχε προσβληθή, στρατός στον οποίο δεν είχε σταλή τελεσίγραφο, να πηγαίνη μόνος του να πη στον εχθρό: “Παραδίδομαι”». Αλλά συνεργαζόταν «στενώς και απροσκόπτως» με τον Πολύζο και δεν διέταξε ποτέ την αφαίρεση έστω της ναζιστικής σημαίας από τις επάλξεις του Παλαιού Φρουρίου!
 |  |
Οι Ιταλοί συνέχιζαν να απειλούν να βομβαρδίσουν ξανά το νησί, όπως έκαναν ήδη επί έξι μήνες, αν και δεν είχαν πια κανέναν λόγο να το κάνουν, παρόλο που την προηγούμενη μέρα δικά τους αεροπλάνα είχαν πετάξει στο νησί προκηρύξεις (βλ. πάνω αριστερά) καλώντας τους στρατιώτες του τόπου να παρατήσουν τα όπλα. Δεν υπήρχε πλέον συντεταγμένος στρατός να αντισταθεί και μάλιστα ο διοικητής του Πολύζος ήδη είχε δηλώσει σε γερμανική στρατιωτική επιτροπή στα Γιάννενα υποταγή και παράδοση στους Γερμανούς συμμάχους τους. Αυτό, η απειλή βομβαρδισμού, ήταν το μοναδικό άξιο λόγου επιχείρημα όσων Κερκυραίων μετά τον πόλεμο έσπευσαν να γίνουν συνήγοροι του «κεντρώου» τότε πολιτευτή Ευ. Αβέρωφ – που είχε ταχθεί πια με το Κόμμα Φιλελευθέρων υπό τον Σοφοκλή Βενιζέλο – και όσων στελεχών της τοπικής άρχουσας τάξης είχαν συνταχθεί μαζί του το μεσημέρι της 28ης Απρίλη 1941. «Βασιλικότερος των βασιλέων», ανάμεσά τους, κορυφαίος Κερκυραίος δημοσιογράφος έγραψε ότι από την υπογραφή του αξιοθρήνητου πρωτοκόλλου παράδοσης «εξηρτάτο», δήθεν, «η ζωή χιλιάδων αμάχων», ενώ εκείνο – και μόνον – που επιζητούσαν τότε οι Ιταλοί φασίστες, καθώς η στρατιωτική δύναμη είχε τελείως διαλυθεί, ήταν η ντροπιαστική δήλωση πολιτικής αποδοχής και νομιμοποίησης της απόλυτης κυριαρχίας τους στη νήσο, ώστε να συνθηκολογήσει με τη σειρά του και ο ανυπότακτος λαός.
«Ούτε αυτός ούτε οι άλλοι», έγραψε ο ίδιος δημοσιογράφος για τον Αβέρωφ και όσους συνυπέγραψαν μαζί του την παράδοση, «είχαν το δικαίωμα να θυσιάσουν τη ζωή ενός λαού (!!!) που ζούσε, και τα δευτερόλεπτα ακόμη, με τραγική έντασι». Αυτό το τελευταίο είναι βέβαια αλήθεια, αφού ο εκπεσμός των πολιτικών και στρατιωτικών ταγών του όλο το προηγούμενο εξάμηνο και κυρίως εκείνες τις μέρες είχε ξεπεράσει κάθε προβλέψιμο όριο!
Στο εξάμηνο που μεσολάβησε από την 28η Οκτώβρη, οι νομάρχες άλλαζαν «σαν τα πουκάμισα», ξεφωνημένοι από τη λαϊκή κατακραυγή, καθώς με τον πρώτο βομβαρδισμό κατέφευγαν σε απόμερες βίλες πλουσίων και ο κρατικές υπηρεσίες παρέλυαν, ενώ κατέρρεαν βομβαρδισμένα σπίτια. Ολόκληρη η Κέρκυρα, ενώ ήταν βέβαιο πως θα αποτελούσε εξαρχής στόχο ιταλικής εισβολής και μόνο λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών είχε γλιτώσει από ταυτόχρονη επίθεση κατάληψης το ίδιο πρωί της μέρας που κηρύχθηκε ο πόλεμος, είχε αφεθεί από το μεταξικό καθεστώς χωρίς ένα αντιαεροπορικό σύστημα της προκοπής.
Αυτοί «οι άλλοι», με τους οποίους ο νομάρχης δήλωνε ότι «συνεννοήθηκε» προτού υπογράψει την παράδοση, ήταν οι εξής τέσσερις: ο άθικτος από τη δικτατορία Μεταξά δήμαρχος «παντός καιρού» και επί γερμανικής κατοχής Σπύρος Κόλλας που αρκετοί παρομοίαζαν με τον πολιτικό χαμαιλέοντα του προηγούμενου αιώνα κόμη Σπυρίδωνα – Γεώργιο Θεοτόκη της διαβλητής Γερουσίας Ιονίων Νήσων, ο προαχθείς μετά την κήρυξη του πολέμου στη θέση του αστυνομικού διευθυντή Ανδρέας Δραζίνος, ο διευθυντής της Νομαρχίας και μέλος της τοπικής Επιτροπής Δημόσιας Ασφάλειας που εξόριζε τους «αντιφρονούντες» Γεώργιος Μακρόπουλος και ο προερχόμενος από τη βόρεια Ελλάδα 64χρονος Δεσπότης της Μητρόπολης, Σεβασμιώτατος Αλέξανδρος, η καλοσύνη του οποίου χρησιμοποιούνταν συχνά ως «άλλοθι» για διάφορες βρωμοδουλειές ισχυρών.
Όσο για την κατάσταση εκείνον το μήνα στην πόλη και ευρύτερα στο νησί, τα λέει όλα έγγραφο υπηρεσίας της Νομαρχίας, τις μέρες της θητείας Αβέρωφ (βλ. πάνω δεξιά). Στις 3 Απριλίου 1941, σύμφωνα με το σχετικό έγγραφο της Νομαρχίας προς το υπουργείο Εσωτερικών, ο πληθυσμός της πόλης, όπως είχε συμβεί και στη φάση των αρχικών βομβαρδισμών στα τέλη του 1940, εξαιτίας των διαδοχικών δολοφονικών αεροπορικών επιθέσεων «μετεκινήθη αποτόμως και αθρόως προς την ύπαιθρον του Νομού και τα εν τη πόλει καταφύγια». Η κατάσταση ήταν δραματική, καθώς είχε προκύψει «επιτακτικόν πρόβλημα του στοιχειώδους σιτισμού», κυρίως για όσους είχαν καταφύγει στην ενδοχώρα. Στα καταφύγια διένειμε κάποια τρόφιμα, κατόπιν επιτάξεων, αστυνομική δύναμη. Στα χωριά είχαν σχηματιστεί τριμελείς Επιτροπές, αρμόδιες για τη σίτιση, ενώ στερούνταν εφοδών. Η κρατική Πρόνοια, όπως ομολογείται στο έγγραφο, δεν είχε λειτουργήσει, με συνέπεια να βρισκόταν σε εξέλιξη «οξύτατον πρόβλημα του κινδύνου του εξ ασιτίας θανάτου των ενδεεστέρων προσφύγων της υπαίθρου». Η πόλη είχε «αδειάσει» σε μεγάλο βαθμό, λοιπόν, από τις αρχές του Απρίλη.
Όπως είχε αναφέρει εξάλλου έγγραφο της Διοίκησης Παθητικής Αεράμυνας της Αστυνομικής Διεύθυνσης Κέρκυρας στις 17 Φεβρουαρίου 1941 (βλ. Αρχείο Νομαρχίας Κέρκυρας – ΑΝΚ), «το πλείστον του πληθυσμού» της πόλης είχε προσφύγει «εις την ύπαιθρον, εγκαταλείψαν τα οικήματά του».
Πάντως, όσον αφορά την παράδοση, ούτε το Ίδρυμα Αβέρωφ ούτε η οικογένειά του κρύβονται. Όπως μας δήλωσε εγγράφως, δεν διαθέτει στο αρχείο του το Πρωτόκολλο Παράδοσης της Κέρκυρας στους Ιταλούς, ούτε άλλα συναφή έγγραφα ή αρχειακό υλικό που να αφορούν το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Επίσης, αντίστοιχο υλικό δεν περιλαμβάνεται ούτε στα προσωπικά αρχεία της οικογένειας Αβέρωφ.
Ο Ηπειρώτης αλλά γεννημένος στα Τρίκαλα νομάρχης Ε. Αβέρωφ – Τοσίτσας, όπως ήταν η πλήρης επωνυμία του, καθώς καταγόταν από ομώνυμη οικογένεια εύπορων κτηνοτρόφων και εμπόρων βάμβακος στην Αίγυπτο που ανέδειξε και τον τραπεζίτη, μεγαλέμπορο και εθνικό ευεργέτη Γεώργιο Αβέρωφ, ενώ συγγένευε με πολύ γνωστές οικογένειες, όπως αυτές του στρατιωτικού Αλέξανδρου Παπάγου, μεγαλομετόχων της καπνοβιομηχανίας Παπαστράτου και του Κερκυραίου ζωγράφου και χαράκτη Λυκούργου Κογεβίνα, είχε κρατήσει για όλα εκείνα τα γεγονότα, όπως είχε δηλώσει, προσωπικό ημερολόγιο. Δεν δόθηκε ποτέ ούτε τμήμα του, έστω, στη δημοσιότητα, όπως δεν δόθηκε και το Πρωτόκολλο, σαν να ήταν προορισμένο να μείνει ως επτασφράγιστο μυστικό, παρόλο που ήταν πάγκοινο μυστικό το τι περίπου ανέφερε. Όπως και να το κάνουμε, βέβαια, άλλο είναι να σε κατηγορούν για κάτι που λέγεται ότι υπέγραψες και να μπορείς να αντιτάξεις επιχειρήματα που σε βολεύουν και άλλο είναι να μπορούν να σου «τρίψουν στη μούρη» και να δείχνουν εδώ κι εκεί κάτι που φέρει ιδιόχειρη την υπογραφή σου, αν και ο ίδιος στην πολιτική του διαδρομή δεν συνήθιζε να κρύβεται από τις ευθύνες του. Δεν βρίσκεται τίποτε ουσιώδες από όλα αυτά ούτε στο πλούσιο σε υλικά πολιτικό αι προσωπικό αρχείο του Ευάγγελου Αβέρωφ που φυλάσσεται στο Ίδρυμα Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής.
Υμνογράφοι του, σε διάφορα σχετικά δημοσιεύματά τους του είδους εκείνων που χώρεσαν σε σημαντικό κατά τα άλλα ειδικό τόμο των «Κερκυραϊκών Χρονικών» για τα χρόνια του πολέμου και της κατοχής στην Κέρκυρα, ισχυρίστηκαν ακόμη πως ο Αβέρωφ, στη διάρκειας μόλις σαράντα ημερών θητεία του στον κερκυραϊκό νομαρχιακό θώκο ως ανώτατος εκπρόσωπος του κράτους και κατά τη δίμηνη παραμονή-κράτησή του σε πολυτελές ξενοδοχείο ωφέλησε τον λαό, εκδηλώνοντας αντιστασιακή δράση με ένα μακροσκελές κείμενο που έγραψε και τυπώθηκε σε προκήρυξη με έντονο πατριωτικό οίστρο, είπαν, καλώντας τον λαό να επιδείξει… «παθητική αντίσταση».
Εννοούσε, προφανώς, να μη γίνει ούτε καν κάτι σαν αυτό που εξόργισε λίγο αργότερα τους Ιταλούς κατακτητές, όταν ο στρατώνας των μελανοχιτώνων Ιταλών στο Νέο Φρούριο της πόλης γέμισε από ελληνικές αντιστασιακές προκηρύξεις, τοποθετημένες από τον ΕΛΑΣίτη αγωνιστή, Τάσο Παπίρη, ακόμη και στα κρεβάτια τους; Διηγήθηκε αργότερα ο Παπίρης: «Ο διοικητής των καραμπινιέρων της πόλης Μποναγιούτος με συνέλαβε τις 3 η ώρα το μεσημέρι, με πήγαν στην οδό Μαρκορά που ήταν η Διοίκηση. Με έδεσαν χέρια και πόδια, με έριξαν στον διάδρομο και ήρθαν τις 12 η ώρα το βράδυ, με πήγαν στο γραφείο του, μου έβγαλαν τις χειροπέδες και με άρχισαν στο ξύλο (…) Χαστούκια στα αυτιά που σε λίγο άρχισαν να σφυρίζουν και να εκτοξεύουν υγρό, όσες φορές σταμάτησαν ήταν για να τους πω ποιος μου έδωσε τις προκηρύξεις. Η απάντησή μου πάντα ήταν δεν ξέρω τι λέτε. Όταν κουράστηκαν με κατέβασαν στο υπόγειο που ήταν ένα κελί 3Χ3 γεμάτο κρατούμενους που δεν γνώριζες πού να καθίσεις, το ανθρώπινο πράμα ήταν σαρδέλες, μέσα στο κρατητήριο είναι και ο αδελφός της μάνας μου, ο Στέφανος. Με κράτησαν μια εβδομάδα…». Δεν έπρεπε άραγε να συμβεί;
Ωστόσο, εκείνη τη φερόμενη σε βιβλία προκήρυξη του πρώην νομάρχη δεν βρέθηκε ποτέ κανείς να πει ότι την είχε δει!
Τι να πιστέψει κανείς, όμως, για το Πρωτόκολλο και τα επτά αντίτυπά του; Ότι χάθηκαν κατά την περίοδο της κατοχής όλα τα αντίτυπα και ότι ευθύνεται γι’ αυτό κάποιο «τρίτο πρόσωπο»; Ότι οι Ιταλοί δεν επέτρεψαν στον Αβέρωφ να πάρει μαζί του αντίγραφο είτε ότι ο ίδιος στην πορεία το απώλεσε; Όλα δείχνουν πως τίποτε από αυτά δεν συνέβη. Ο ίδιος ο πρώην νομάρχης ήταν η πηγή σχετικών και εν μέρει μόνο αναλυτικών, υμνητικών για τον «γενναίο» ρόλο του και όσα έπραξε και υπέγραψε, μεταπολεμικών δημοσιευμάτων.
Ή μήπως ο Αβέρωφ εκτέλεσε άτυπη ανομολόγητη εντολή είτε μύχια επιθυμία του πρωθυπουργού και της κυβέρνησης της Κρήτης, ο οποίος άλλωστε επισήμως φέρεται να συνιστούσε «παθητική» αντίσταση, ενώ κατά τα άλλα συνεχιζόταν η ένοπλη αντίσταση στην ίδια την Κρήτη; Γεγονός είναι ότι στη μεταπολεμική περίοδο, όταν βέβαια ο αστικός πολιτικός κόσμος παραμέριζε τις διαφορές του και τις «μπηχτές» του ενός εναντίον του άλλου για τον ρόλο του καθενός τους, ώστε να αντιμετωπίσει τον τοποθετημένο κατά πλειοψηφία στο πλευρό του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) και του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ) λαό, ουδέποτε ο Τσουδερός ή άλλο πρόσωπο εκείνης της κυβέρνησης στράφηκε, δημόσια τουλάχιστον, κατά του Αβέρωφ, για το εξευτελιστικό Πρωτόκολλο Παράδοσης. Όλοι τους σχεδόν, άλλωστε, είχαν παρατήσει τον λαό στην τύχη του, για να βρεθούν από την Κρήτη σε άνετα ξενοδοχεία στο Κάιρο, στο πλευρό των Βρετανών, παραδοσιακών συμμάχων της ελληνικής – άλλοτε φιλοκοινοβουλευτικής και άλλοτε φιλοδικτατορικής – αστικής τάξης, που «ανεβοκατέβαζαν» κατά το δοκούν τις αυτοεξόριστες ελληνικές κυβερνήσεις της περιόδου.
Στο βιβλίο «Φωτιά και Τσεκούρι», που πλάι στον τίτλο του έφερε την επεξήγηση «Ελλάς 1946 – 49 και τα προηγηθέντα», ο συγγραφέας του, δηλαδή ο ίδιος ο Αβέρωφ, αφιερώνει αρκετές δεκάδες σελίδες στα «προηγηθέντα» του Εμφυλίου χρόνια του πολέμου και της κατοχής. Αφού εξιστορεί την είσοδο των ναζιστικών τανκς στην Αθήνα στις 27 Απρίλη 1941 και την ξεπερνά έχοντας αποδώσει με ενάργεια το συγκλονιστικό γεγονός, αμέσως αναφέρεται στην Κέρκυρα. «Την επομένη», γράφει, «με αργοπορία έξι μηνών, αλλά πολύ ειρηνικότερα από ό,τι είχε προβλέψει η Ρώμη, η ιταλική μεραρχία Μπάρι κατελάμβανε την Κέρκυρα». Αυτή ήταν όλη κι όλη η αναφορά του στην υπαγωγή στο ιταλικό ιμπέριουμ του τόπου που ο ίδιος διαφέντευε – ή σ’ αυτόν έκαναν άλλοι κουμάντο ενώ κατά τον νόμο εκείνος ήταν ο αδιαμφισβήτητος άρχοντας του νομού; Όλες κι όλες είκοσι δύο λέξεις. Ο κραταιός πολιτικός μπορεί και να μην ήθελε να θυμάται. Η μεραρχία Μπάρι στις 28 Απρίλη 1941, στην Κέρκυρα, δεν έκανε κάποια κατάληψη, αλλά έναν υγιεινό περίπατο σε έναν τόπο που οι αρχές του της είπαν: Περάστε!
Καθώς λέμε σε αυτές τις περιπτώσεις, «τα χρειάστηκε για τα καλά» λίγο μετά η μεραρχία Άκουι, για την ακρίβεια (βλ. πάνω αριστερά), ερχόμενη αντιμέτωπη ακόμη και με αντιστασιακές – αντιφασιστικές προκηρύξεις στη γλώσσα της μόλις οι ρημαγμένοι Κερκυραίοι συνειδητοποίησαν τι ακριβώς συμβαίνει και ότι πέφτει στους ίδιους το καθήκον να πουν το ΟΧΙ που δεν είπαν άλλοι σε αυτούς που όφειλαν να το πουν ενώ έλεγαν στους ίδιους ΟΧΙ σε κάθε πραγματική αντίσταση. Αλλά εκείνη τη μέρα ούτε ένα βόλι δεν χρειάστηκε να ρίξει!
Η μεραρχία ήλθε αντιμέτωπη, στην πραγματικότητα, για να το πούμε με λόγια του Ευ. Αβέρωφ, «με αργοπορία έξι μηνών» και κάθε άλλο παρά… «πολύ ειρηνικότερα από ό,τι είχε προβλέψει η Ρώμη», ακόμη και με νεανικό ξεσηκωμό – που ήταν μία από τις πρώτες αντικατοχικές νεανικές διαδηλώσεις σε όλη την κατεχόμενη Ευρώπη – το Πρωτοκύριακο του Νοέμβρη του 1941, καθώς ήταν έτοιμο να αποκτήσει «σάρκα και οστά» το ΕΑΜ της Κέρκυρας.
Τι σύμπτωση και τι αντίθεση όμως! Στην Αθήνα, μερικές ώρες πριν υπογραφεί στην Κέρκυρα η παράδοσή της, ενώ τα γερμανικά τανκς κινούνταν με σιωπηλή ελληνική στρατιωτική υποστήριξη ανενόχλητα προς την Ακρόπολη, αφού εν τω μεταξύ είχε αυθαίρετα υπογραφεί από τον δοσίλογο στρατηγό Γεώργιο Τσολάκογλου, «πρωθυπουργό» στην υπηρεσία των ναζί και καταδικασμένο μετά τον πόλεμο για προδοσία σε θάνατο, ποταπή συμφωνία συνθηκολόγησης των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων με τους Γερμανούς χωρίς την έγκριση της νόμιμης αγγλόφιλης ελληνικής κυβέρνησης της Κρήτης υπό τον Εμμανουήλ Τσουδερό και παρά τις αντίθετες εντολές του αρχιστράτηγου Αλέξανδρου Παπάγου, ένας Κερκυραίος 41 ετών, ονόματι Σπύρος Καλοδίκης, έκανε κάτι πολύ διαφορετικό. Σάλπιζε στην πλατεία Ομόνοιας, σε μία απροσχεδίαστη συγκέντρωση κόσμου, την ενεργητική και ένοπλη αντίσταση του ελληνικού λαού με ομόνοια και επιμονή!
Τι σύμπτωση και εκείνη με τα γεγονότα του 1923! Στο σπίτι της Κέρκυρας όπου τις 11 Φλεβάρη 1776 γεννήθηκε ο θεμελιωτής του νεοελληνικού κράτους, 165 χρόνια μετά, στις 28 Απρίλη 1941 το μεσημέρι, υπογράφτηκε από τον Ε. Αβέρωφ ένα κατάπτυστο Πρωτόκολλο Παράδοσης της Κέρκυρας στο ιταλικό κράτος, σε πλήρη αντίθεση με ό,τι στον ίδιο αυτό χώρο είχε πράξει ο προκάτοχός του, Π. Ευριπαίος, στις 31 Αυγούστου 1923 το μεσημέρι.
Γεγονός είναι ότι σε διάφορα μηνύματα των σύγχρονων πολιτικών ταγών της Κέρκυρας και τους πανηγυρικούς λόγους για τη σημερινή μέρα και το ΟΧΙ του ελληνικού λαού, συμπεριλαμβανομένου του λαού της Κέρκυρας, περισσεύουν τα παχιά λόγια, οι μισές αλήθειες και οι στερημένες κοινωνικού περιεχομένου εθνικές κορόνες και διακηρύξεις περί «εθνικής ενότητας». Συμβαίνουν αυτά, μάλιστα, στον τόπο όπου ο Διονύσιος Σολωμός διακήρυξε πειστικά ότι «εθνικόν είναι το αληθές». Προφανώς για να μη βγουν τα κατάλληλα συμπεράσματα, εμμέσως πλην σαφώς ή και ανοιχτά συγκαλύπτονται, διαστρεβλώνονται και δικαιολογούνται πλήρως, με ύμνους ακόμη και στον τότε επικεφαλής της Νομαρχίας Κέρκυρας, κρίσιμες πλευρές όσων συνέβησαν τότε στο νησί και τη χώρα. Επίσης, αποσιωπάται πλήρως το γεγονός ότι την ένοπλη δράση του συγκροτημένου από την προπολεμική περίοδο κρατικού – κυβερνητικού 10ου Συντάγματος Πεζικού της Κέρκυρας διαδέχθηκε επάξια στη διάρκεια της κατοχικής περιόδου το 10ο Σύνταγμα Πεζικού του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ της Κέρκυρας.
Παραποιείται, ακόμη, με κούφιες αντιφασιστικές κορόνες, ο χαρακτήρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με «θάψιμο» ακόμη και όσων έχει πει και γράψει γι’ αυτόν η κορυφαία Κερκυραία πανεπιστημιακή καθηγήτρια και ιστορικός Έλλη Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου, πρώην πρόεδρος της διοικούσας επιτροπής του Ιονίου Πανεπιστημίου, η οποία, μιλώντας για τη διεθνή κατάσταση την περίοδο του Μεσοπολέμου, το ξέσπασμα του Μεγάλου Πολέμου και τις αιτίες του, έχει σημειώσει: «Η οικονομική κρίση, που ύστερα από μια προσωρινή καλυτέρευση μετά το 1924 ξεσπάει πιο έντονα το 1929, δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για την ενίσχυση του κομμουνιστικού ρεύματος και της πεποίθησης των κεφαλαιοκρατών, κυρίως σε κράτη με βραχύχρονη δημοκρατική παράδοση, πως η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της κομμουνιστικής απειλής είναι η υποστήριξη δικτατορικών καθεστώτων. Η ανατροπή των βασικών αρχών της Κοινωνίας των Εθνών πρέπει να τονιστεί πως οφείλεται κυρίως στον ολοκληρωτισμό, που ενσαρκωμένος μέσα από 3 κυρίως Δυνάμεις, Ιταλία, Γερμανία, Ιαπωνία, οδήγησε στο Β’ Παγκόσμιο πόλεμο». Δεν ήταν κομμουνίστρια, απλώς επιστήμονας με το έψιλον κεφαλαίο ήταν η Έλλη Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου.
Οι λογοκριμένοι επίσημοι εορτασμοί αυτού του είδους, παρά τις φωταγωγήσεις και τις καταθέσεις στεφάνων, ελάχιστα τιμούν, για να μην πούμε ότι προσβάλλουν, σε τελική ανάλυση, την ιστορική μνήμη όλων εκείνων των Κερκυραίων στρατιωτών και αξιωματικών, που λέγοντας ΟΧΙ πρόταξαν ενεργητικά τα στήθη τους και έδωσαν τη ζωή τους, κάτω από συνθήκες σαν αυτές που προαναφέρθηκαν, όχι βέβαια για να επιλέξουν οι ταγοί τους με ιταμό τρόπο ένα ασύμβατο με τις θυσίες τους ΝΑΙ, με συστάσεις στον λαό να αναπτύξει… «παθητικά» κάποια απροσδιόριστη αντίσταση!
Ήταν πολύ περισσότεροι από όσους παρουσίαζε μέχρι σήμερα οποιαδήποτε προγενέστερη σχετική λίστα οι Κερκυραίοι στρατιώτες κάθε βαθμού που έπεσαν νεκροί στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, για όσο χρονικό διάστημα βέβαια ο κρατικός – κυβερνητικός στρατός πολέμησε εναντίον των Ιταλών και των Γερμανών επιτιθέμενων, σε οποιαδήποτε περιοχή εντός ή και εκτός της χώρας και αν συνέβη αυτό.
Το αποδεικνύει κατάσταση Κερκυραίων πεσόντων που έθεσε στη διάθεσή μας στο πλαίσιο της σχετικής έρευνάς μας – αυτή αποτέλεσε και την αφορμή για όλο το θέμα μας – η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ). Δεν αφορά στους τραυματίες ή και αγνοούμενους, ούτε μπορεί να θεωρηθεί πλήρης, αφού στις σχετικές καταστάσεις των Ελλήνων πεσόντων δεν υπάρχουν για όλους στοιχεία για τον τόπο όπου γεννήθηκαν. Η λίστα της ΔΙΣ με τους Κερκυραίους στρατιωτικούς που έπεσαν νεκροί στη διάρκεια κυρίως των λίγων μηνών της πολεμικής αναμέτρησης, από την κήρυξη του πολέμου από την Ιταλία έως και τις μάχες εναντίον των Γερμανών εισβολέων, περιλαμβάνει 108 αξιωματικούς και στρατιώτες. Φυσικά, πολλοί ανήκαν στο 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Αρκετοί σκοτώθηκαν την ίδια μέρα, εκείνον το Νοέμβρη του 1940, στη διάρκεια της ηρωικής επιχείρησης του Λόχου Λατζίση.
Ακολουθούν τα ονόματα και άλλα σχετικά στοιχεία τους:
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΕΣΟΝΤΩΝ Β’ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ – ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΠΛΙΤΩΝ ΚΕΡΚΥΡΑΣ
1. Στρατιώτης Ιωάννης Αγάθος του Αντωνίου, που γεννήθηκε το 1917 στους Λιαπάδες. Μονάδα: Έμπεδο Ιωαννίνων. Σκοτώθηκε στις 5 Φλεβάρη 1941.
2. Λοχίας Γεράσιμος Αγγουράκης του Φιλίππου, που γεννήθηκε το 1910 στην πόλη. Μονάδα: Συμμαχικό Κέντρο Χαλεπίου Συρίας. Σκοτώθηκε στις 3 Φλεβάρη 1943.
3. Στρατιώτης Νικόλαος Αγιοβλασίτης, του Αντωνίου, που γεννήθηκε το 1906 στην πόλη. Μονάδα: 2ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων. Σκοτώθηκε στις 20 Απρίλη 1941.
4. Στρατιώτης Ιωάννης Αλεξάκης του Διονυσίου, που γεννήθηκε το 1906 στην Αλεπού. Μονάδα: 13η Μοίρα Αυτοκινήτων. Σκοτώθηκε στις 19 Απρίλη 1941.
5. Στρατιώτης Δημήτριος Αρβανίτης του Αριστείδη, που γεννήθηκε το 1919 στον Πέλεκα. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε την 1η Απρίλη 1941.
6. Στρατιώτης Χριστόδουλος Αρμενιάκος του Χρήστου, που γεννήθηκε το 1911 στον Άγιο Ματθαίο. Μονάδα: 42ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 17 Μάρτη 1941.
7. Στρατιώτης Σπυρίδων Ασπιώτης του Αλεξάνδρου, που γεννήθηκε το 1912 στους Αργυράδες. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
8. Στρατιώτης Ιωάννης Ασωνίτης του Γεράσιμου, που γεννήθηκε στο 1913 στους Καστελλάνους. Μονάδα: Έμπεδο Ιωαννίνων. Σκοτώθηκε στις 20 Απρίλη 1941.
9. Στρατιώτης Σπυρίδων Βάρθης του Αλεξάνδρου, που γεννήθηκε το 1904 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 5 Απρίλη 1941.
10. Υπολοχαγός Δημήτριος Βασιλάς του Φιλάρετου, που γεννήθηκε το 1914 στην πόλη. Μονάδα: Ιερός Λόχος (Μέση Ανατολή). Σκοτώθηκε στις 10 Αυγούστου 1943.
11. Υπολοχαγός Μιχαήλ Βασιλάς του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1910 στην πόλη. Μονάδα: 15ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 26 Νοέμβρη 1940.
12. Στρατιώτης Ισαάκ Βεντούρας του Ιωσήφ, που γεννήθηκε το 1917 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 2 Νοέμβρη 1940.
13. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Βιτουλαδίτης του Αντωνίου, που γεννήθηκε το 1915 στους Αλειμματάδες. Μονάδα: 6ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Μάρτη 1941.
14. Έφεδρος Ανθυπίατρος Μιλτιάδης Βλάσης του Κωνσταντίνου, που γεννήθηκε το 1906 στη Λευκίμμη. Μονάδα: 3ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 21 Δεκέμβρη 1940.
15. Δεκανέας Αριστοτέλης Βλασόπουλος του Αντωνίου, που γεννήθηκε το 1907 στους Ριγγλάδες. Μονάδα: Γ’ Πεδινό Χειρουργείο. Σκοτώθηκε στις 14 Απρίλη 1941.
16. Στρατιώτης Επαμεινώνδας Βλαχόπουλος του Χριστόδουλου, που γεννήθηκε το 1913 στους Παξούς. Μονάδα: 24ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Απρίλη 1941.
17. Στρατιώτης Γεώργιος Βλαχόπουλος του Αλεξάνδρου, που γεννήθηκε το 1900 στα Βασιλάτικα. Μονάδα: 31ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 10 Απρίλη 1941.
18. Στρατιώτης Σταμάτιος Γαρδικιώτης του Αναστασίου, που γεννήθηκε το 1910 στα Σφακερά. Μονάδα: Σ3 Μοίρα Σκόντας. Σκοτώθηκε στις 14 Απρίλη 1941.
19. Στρατιώτης Δημήτριος Γατσούλης του Αλεξάνδρου, που γεννήθηκε το 1911 στους Ριγγλάδες. Μονάδα: Ομάδα Τραυματιοφορέων. Σκοτώθηκε στις 27 Δεκέμβρη 1940.
20. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Γιαλοψός του Βασιλείου, που γεννήθηκε το 1915 στους Πάγους. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε τη 1η Νοέμβρη 1940.
21. Στρατιώτης Σπυρίδων Γιαννακόπουλος του Σταύρου, που γεννήθηκε το 1915 στο Νησάκι. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
22. Στρατιώτης Σπυρίδων Γιούργας του Αριστοτέλη, που γεννήθηκε το 1914 στην πόλη ή άλλο σημείο της Κέρκυρας. Μονάδα: 33ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε την 1η Γενάρη 1941.
23. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Γκόγκας του Σταματίου, που γεννήθηκε το 1912 στην πόλη. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 25 Φλεβάρη 1941.
24. Στρατιώτης Νικόλαος Γκόφας του Πέτρου, που γεννήθηκε στην πόλη. Μονάδα: (-). Σκοτώθηκε στις 3 Ιούνη 1941.
25. Στρατιώτης Σπυρίδων Γραμματικός του Ερωτόκριτου, που γεννήθηκε το 1915 στους Παξούς. Μονάδα: 28ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε την 1η Γενάρη 1941.
26. Ανθυπολοχαγός Γεώργιος Γραμμένος του Δημήτρη, που γεννήθηκε στην Πέλεκα. Μονάδα: 31ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 10 Δεκέμβρη 1940.
27. Στρατιώτης Ευθύμιος Δούης του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1911 στην πόλη. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 7 Φλεβάρη 1941.
28. Δεκανέας Δημήτριος Δραζίνος του Αντωνίου, που γεννήθηκε το 1916 στην πόλη. Μονάδα: 34ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 23 Δεκέμβρη 1940.
29. Στρατιώτης Απόστολος Καζιάνης του Αλεξάνδρου, που γεννήθηκε το 1902 στους Δουκάδες. Μονάδα: 2ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων. Σκοτώθηκε στις 23 Απρίλη 1941.
30. Στρατιώτης Γεώργιος Καζιάνης του Σοφοκλή, που γεννήθηκε το 1915 στους Λιαπάδες. Μονάδα: 34ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 28 Φλεβάρη 1941.
31. Στρατιώτης Ανδρέας Κακαρούγκας του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1913 στον Ποταμό. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 7 Φλεβάρη 1941.
32. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Κάντας του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1910 στην Λευκίμμη. Μονάδα: Ανεξάρτητο Τάγμα Ηπείρου. Σκοτώθηκε στις 25 Μάρτη 1941.
33. Στρατιώτης Νικόλαος Κάντας του Ιωάννη, που γεννήθηκε το 1915 στο Νεοχώρι. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 9 Φλεβάρη 1941.
34. Στρατιώτης Σταύρος Κάντας του Φραγκίσκου, που γεννήθηκε το 1917 στην Λευκίμμη. Μονάδα: (-). Σκοτώθηκε στις 13 Μάρτη 1941.
35. Επιλοχίας Σπυρίδων Κλουδάς του Σταματίου, που γεννήθηκε το 1911 στην πόλη. Μονάδα: VI Οχυρό. Σκοτώθηκε στις 21 Απρίλη 1941.
36. Δεκανέας Άγγελος Κομιανός του Ανδρέα, που γεννήθηκε το 1910 στον Σταυρό. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 30 Γενάρη 1941.
37. Στρατιώτης Ιωσήφ Κονισπολιάτης του Ανδρέα, που γεννήθηκε το 1910 στην Πέλεκα. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 14 Φλεβάρη 1941.
38. Στρατιώτης Βασίλειος Κοντός του Νικολάου, που γεννήθηκε το 1917 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
39. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Κορμαρής του Χρήστου, που γεννήθηκε το 1917 στις Λούτσες. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 28 Νοέμβρη 1940.
40. Δεκανέας Αλοΐζος Κοσκινάς του Αναστασίου, που γεννήθηκε το 1904 στην πόλη. Μονάδα: 2ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων. Σκοτώθηκε στις 20 Απρίλη 1941.
41. Στρατιώτης Ελευθέριος Κοσκινάς του Ιωάννη, που γεννήθηκε το 1913 στην πόλη. Μονάδα: Αντιαρματικό Συγκρότημα. Σκοτώθηκε στις 25 Γενάρη 1941.
42. Στρατιώτης Αλέξανδρος Κούρκουλος του Γεωργίου, που γεννήθηκε στην πόλη. Μονάδα: 15ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 14 Απρίλη 1941.
43. Στρατιώτης Γεώργιος Κουσουνής του Δημητρίου, που γεννήθηκε το 1905 στους Γιαννάδες. Μονάδα: 67ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε την 1η Απρίλη 1941.
44. Στρατιώτης Σταμάτιος Κούστας του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1911 στον Ζυγό. Μονάδα: ΧΙΙΙ Μοίρα. Σκοτώθηκε στις 14 Απρίλη 1941.
45. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Κρητικός του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1912 στο Σκριπερό. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
46. Στρατιώτης Μιχαήλ Κυνηγόπουλος του Αντωνιάδη (Αντωνίου), που γεννήθηκε το 1917 στους Αργυράδες. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 21 Γενάρη 1941.
47. Στρατιώτης Ανδρέας Λαβράνος του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1911 στον Χλομό. Μονάδα: 42ο Σύνταγμα Ευζώνων. Σκοτώθηκε στις 11 Απρίλη 1941.
48. Στρατιώτης Γεράσιμος Λευθεριώτης του Χαράλαμπου, που γεννήθηκε το 1919 στους Γιαννάδες. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 26 Φλεβάρη 1941.
49. Έφεδρος Λοχαγός Νικόλαος Λίβερης του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1890 στον Βιρό. Μονάδα: 2097 Μονάδα. Σκοτώθηκε στις 11 Φλεβάρη 1941.
50. Στρατιώτης Πέτρος Μακροζωνάκης του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1917 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
51. Στρατιώτης Γεώργιος Μάνδηλας του Ιωάννη, που γεννήθηκε το 1911 στο Σωκράκι. Μονάδα: Σ3 Μοίρα Σκόντας. Σκοτώθηκε στις 14 Απρίλη 1941.
52. Στρατιώτης Αβραάμ Ματθαιόπουλος του Ματθαίου, που γεννήθηκε το 1910 στην πόλη. Μονάδα: 42ο Σύνταγμα Ευζώνων. Σκοτώθηκε στις 15 Απρίλη 1941.
53. Στρατιώτης Μαρίνος Μέξας του Πέτρου, που γεννήθηκε το 1919 στον Πέλεκα. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 31 Γενάρη 1941.
54. Λοχίας Ιωάννης Μιχαηλίδης του Θεμιστοκλή, που γεννήθηκε το 1916 στην πόλη. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 31 Γενάρη 1941.
55. Στρατιώτης Αντώνιος Μιχαλάς του Νικολάου, που γεννήθηκε το 1919 στους Αρκαδάδες. Μονάδα: 15ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 27 Νοέμβρη 1940.
56. Στρατιώτης Ιωάννης Μιχαλόπουλος του Ανδρέα, που γεννήθηκε 1915 στο Νησάκι. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Φλεβάρη 1941.
57. Στρατιώτης Σολομών Μόρδος του Ροβέρτου, που γεννήθηκε το (-) στην πόλη. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 12 Φλεβάρη 1941.
58. Στρατιώτης Δημήτριος Μουζακίτης του Αριστείδη, που γεννήθηκε το 1911 στους Αυλιώτες. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
59. Στρατιώτης Νικόλαος Μουζακίτης του Δημητρίου, που γεννήθηκε το 1910 στους Αυλιώτες. Μονάδα: 24ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 26 Γενάρη 1941.
60. Στρατιώτης Πελοπίδας Μουζακίτης του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1917 στους Αυλιώτες. Μονάδα: 24ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 26 Γενάρη 1941.
61. Στρατιώτης Ιωάννης Μουσκάτ του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1914 στην πόλη. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 25 Φλεβάρη 1941.
62. Στρατιώτης Ζαχαρίας Μουστάκα(η)ς του Μιχαήλ, που γεννήθηκε το 1915 στην πόλη. Μονάδα: 1327 Μονάδα. Σκοτώθηκε στις 3 Απρίλη 1941.
63. Στρατιώτης Νικόλαος Μπαλανίκας του Μιχαήλ, που γεννήθηκε το 1919 στον Σταυρό. Σκοτώθηκε την 1η Φλεβάρη 1941.
64. Στρατιώτης Μπεγιάς ή Μπελγιάτ Μορένο του Ιακώβ, που γεννήθηκε το 1915 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
65. Στρατιώτης Μπεκιάτ Μορένο του Ιακώβ, που γεννήθηκε το 1915 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 23 Νοέμβρη 1940.
66. Στρατιώτης Χαράλαμπος Μπελτράτης του Μιλτιάδη, που γεννήθηκε το 1917 στην πόλη. Μονάδα: 30ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 28 Δεκέμβρη 1940.
67. Στρατιώτης Νικόλαος Ντούκας του Φιλάρετου, που γεννήθηκε το 1918 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
68. Στρατιώτης Δημήτριος Οικονόμου του Βασιλείου, που γεννήθηκε το 1913 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
69. Στρατιώτης Χριστόδουλος Πανάρετος του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε στους Καστελλάνους. Μονάδα: 1ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων. Σκοτώθηκε στις 21 Απρίλη 1941.
70. Υπολοχαγός Νικόλαος Παπαβλασόπουλος του Αρσενίου, που γεννήθηκε το 1899 στους Ριγγλάδες. Μονάδα: 1ος Λόχος (-). Σκοτώθηκε στις 15 Γενάρη 1941.
71. Στρατιώτης Χαράλαμπος Παπουτσής του Μάρκου, που γεννήθηκε το 1915 στις Νυμφές. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 17 Απρίλη 1941.
72. Ανθυπολοχαγός Ιωάννης Πετσάλης του Αλεξάνδρου, που γεννήθηκε το 1920 στην πόλη. Μονάδα: 27ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 16 Φλεβάρη 1941.
73. Στρατιώτης Σπυρίδων Πλέσσας του Αλεξίου, που γεννήθηκε το 1912 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
74. Λοχίας Κωνσταντίνος Πουλιάσης του Χρήστου, που γεννήθηκε το 1912 στον Άγιο Παντελεήμονα. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
75. Δεκανέας Θεμιστοκλής Πρίφτης του Χαράλαμπου, που γεννήθηκε το 1916 στην πόλη. Μονάδα: 34ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 28 Φλεβάρη 1941.
76. Στρατιώτης Ιωάννης Πρίφτης του Νικολάου, που γεννήθηκε το 1917 στον Σπαρτύλα. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
77. Στρατιώτης Ανδρέας Προβατάς του Ευάγγελου, που γεννήθηκε το 1914 στους Αγραφούς. Μονάδα: 6ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 12 Απρίλη 1941.
78. Στρατιώτης Νικόλαος Προβατάς του Δημητρίου, που γεννήθηκε το 1917στους Αγραφούς. Μονάδα: 33ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 8 Φλεβάρη 1941.
79. Στρατιώτης Χρήστος Ράνιος του Κωνσταντίνου, που γεννήθηκε το 1910 στην πόλη. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 12 Φλεβάρη 1941.
80. Λοχίας Ευστάθιος Ραρής του Βασιλείου, που γεννήθηκε το 1910 στον Σταυρό. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
81. Στρατιώτης Ιωάννης Ρεβύθης του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1910 στο Κοκκίνι. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 29 Γενάρη 1941.
82. Στρατιώτης Κωνσταντίνος Ρεβύθης του Σγουρά, που γεννήθηκε το 1912 στο Κοκκίνι. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 25 Μάρτη 1941.
83. Στρατιώτης Σπύρος Ρέγγης του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1914 στο Νησάκι. Μονάδα: Ανεξάρτητο Τάγμα Ηπείρου. Σκοτώθηκε στις 13 Μάρτη 1941.
84. Στρατιώτης Νικόλαος Ρέτσης του Ανδρέα, που γεννήθηκε το 1913 στα Κανάλια. Μονάδα: 85ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 12 Φλεβάρη 1941.
85. Λοχίας Αριστείδης Ρίγγας του Κωνσταντίνου, που γεννήθηκε το 1914 στην Άφρα. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 28 Γενάρη 1941.
86. Λοχίας Γεώργιος Ρίζος του Θειδώρου, που γεννήθηκε το 1912 στις Νυμφές. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
87. Δεκανέας Αθανάσιος Ρομποτής του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1912 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 9 Δεκέμβρη 1941.
88. Στρατιώτης Νικόλαος Σαββάτης του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1911 στην πόλη. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 25 Γενάρη 1941.
89. Στρατιώτης Τηλέμαχος Σαλβάνος του Αλεξίου, που γεννήθηκε το 1915 στον Σπαρτύλα. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
90. Στρατιώτης Αλέξανδρος Σκορδίλης του Στυλιανού, που γεννήθηκε το 1916 την πόλη. Μονάδα: (-). Σκοτώθηκε στις 20 Απρίλη 1941.
91. Στρατιώτης Ιωακείμ Σκορδίλης του Κωνσταντίνου, που γεννήθηκε το 1917 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
92. Στρατιώτης Τρύφων Σουρβίνος του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1915 στους Κυνοπιάστες. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
93. Στρατιώτης Στέφανος Σουρβίνος του Κωνσταντίνου, που γεννήθηκε το 1908 στους Περουλάδες. Μονάδα (-). Σκοτώθηκε στις 20 Απρίλη 1941.
94. Στρατιώτης Δημήτριος Σπητιέρης του Άγγελου, που γεννήθηκε το 1917 στην πόλη, στο Σαρόκο. Μονάδα: Γενικό Έμπεδο Αθηνών. Σκοτώθηκε στις 3 Μάρτη 1941.
95. Λοχίας Σπυρίδων Σπόζιτος του Κωνσταντίνου, που γεννήθηκε το 1919 στην πόλη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 14 Δεκέμβρη 1940.
96. Στρατιώτης Σπυρίδων Στογιάννος του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1914 στην πόλη. Μονάδα: 34ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 28 Φλεβάρη 1941.
97. Ίλαρχος Κωνσταντίνος Τζαβέλλας του Λάμπρου, που γεννήθηκε το 1908 στην πόλη. Μονάδα: 3ο Σύνταγμα Ιππικού. Σκοτώθηκε στις 2 Δεκέμβρη 1940.
98. Στρατιώτης Αβραάμ Τζώρας του Σπυρίδωνα, που γεννήθηκε το 1912 στην Επίσκεψη. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
99. Στρατιώτης Αντώνιος Τουισίζογλου του Πρόδρομου, που γεννήθηκε το 1915 στην πόλη. Μονάδα: 33ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 13 Μάρτη 1941.
100. Στρατιώτης Νικόλαος Τρύφωνας του Δημητρίου, που γεννήθηκε το 1914 στο Νησάκι. Μονάδα: 10ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 24 Νοέμβρη 1940.
101. Στρατιώτης Σπυρίδων Φακιολάς του Ιωάννη, που γεννήθηκε το 1909 στην Κρήνη. Μονάδα: VIII Λόχος Σκαπανέων. Σκοτώθηκε στις 13 Απρίλη 1941.
102. Ανθυπασπιστής Κωνσταντίνος Χαγιάννης του Νικολάου, που γεννήθηκε στους Βελονάδες. Μονάδα: VIII Μεραρχία. Σκοτώθηκε στις 2 Νοέμβρη 1940.
103. Στρατιώτης Δημήτριος Χαλικιάς του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1916 στους Λιαπάδες. Μονάδα: 12ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 4 Φλεβάρη 1941.
104. Στρατιώτης Νικόλαος Χαλικιάς του Αθανασίου, που γεννήθηκε το 1909 στην πόλη. Μονάδα: 65ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 13 Φλεβάρη 1941.
105. Λοχαγός Επαμεινώνδας Χόρτης του Αθανασίου, που γεννήθηκε το 1893 στην πόλη. Μονάδα: 24ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 26 Γενάρη 1941.
106. Ανθυπολοχαγός Κωνσταντίνος Χρήστου του Μιχαήλ, που γεννήθηκε το 1896 στην πόλη. Μονάδα: Ανεξάρτητο Τάγμα Κονίτσης. Σκοτώθηκε στις 26 Δεκέμβρη 1940.
107. Στρατιώτης Γεώργιος Χρυσικόπουλος του Στεφάνου, που γεννήθηκε το 1910 στην πόλη. Μονάδα: Σ3 Μοίρα Πυροβολικού. Σκοτώθηκε στις 14 Απρίλη 1941.
108. Στρατιώτης Σπυρίδων Χρυσοβιτσιάνος του Γεωργίου, που γεννήθηκε το 1914 στην πόλη. Μονάδα: 6ο Σύνταγμα Πεζικού. Σκοτώθηκε στις 19 Απρίλη 1941.
 |  |  |
Δεν συμπεριλαμβάνονται, επίσης, οι Κερκυραίοι νεκροί στρατιώτες και αξιωματικοί του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που έπεσαν μαχόμενοι εναντίον των κατακτητών με τις τακτικές και εφεδρικές στρατιωτικές μονάδες του ΕΛΑΣ, του στρατού του ΕΑΜ, συμπεριλαμβανομένου του ανασυγκροτημένου 10ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ Κέρκυρας. Ανάμεσά τους ήταν δύο διοικητές ολόκληρων Συνταγμάτων του ΕΛΑΣ στη Μακεδονία και την Πελοπόννησο: ο Περικλής Μεσημέρης από το χωριό Βιρός και ο Γιάννης Σέρβος από το χωριό Σπαρτύλας.
Τι είχε συμβεί, όμως, αλήθεια, στην επίθεση των Ιταλών στην Κέρκυρα στις 31 Αυγούστου του 1923 με τον νομάρχη, Πέτρο Ευριπαίο (βλ. πάνω αριστερά), αλλά και τον Ηπειρώτη στην καταγωγή, σαν τον Ε. Αβέρωφ, Μητροπολίτη Κέρκυρας Αθηναγόρα (βλ. πάνω στο μέσον), μετέπειτα Οικουμενικό Πατριάρχη στην Κωνσταντινούπολη;
Και ποιος ήταν ο Κερκυραίος, ονόματι Σπύρος Καλοδίκης (βλ. πάνω δεξιά), που καθώς έμπαιναν στην Αθήνα τα γερμανικά τανκς μία μέρα κήρυξε, σύμφωνα όχι απλώς με μαρτυρίες αλλά και με έγκυρα βιβλία, τη μαχητική λαϊκή αντίσταση στους εισβολείς, ακόμη και με τα όπλα;
Ο Ναξιώτης νομικός και πολιτικός Π. Ευριπαίος (1885-1963) σε έκθεσή του προς το Υπουργείο Εσωτερικών (βλ. σχετικό δημόσιο αρχείο ΓΑΚ), στις 6 Σεπτεμβρίου 1923, είχε αναφέρει, ανάμεσα σε άλλα: «Απελαθείς παρά των Ιταλών εκ Κερκύρας έχω την τιμήν να σας ανακοινώσω τα ακόλουθα: (…)
Εις τον λιμένα Κερκύρας είχε καταπλεύση πολυάριθμος Ιταλικός στόλος με τα τηλεβόλα εστραμμένα προς την πόλιν και εις παράταξιν μάχης (…) Είπων εις αυτόν, ότι εφ’ όσον μου απαγορεύη την μετά της Κυβερνήσεώς μου τηλεγραφικήν επικοινωνίαν μού είναι αδύνατον να παραδώσω την πόλιν. Εν τω μεταξύ κατέφθασεν ο Φρούραρχος Κερκύρας Ταγματάρχης του Πεζικού κ. Παναγόπουλος, εις τον οποίον εξήγησα τι εζήτουν οι ανωτέρω αξιωματικοί και ποίος ο σκοπός του κατάπλου της Ιταλικής Μοίρας. Ο ανωτέρω Φρούραρχος απήντησε δι’ εμού εις τους Ιταλούς αξιωματικούς τα όσα εδήλωσα και εγώ, δηλαδή ότι στερούμενος ανωτέρω διαταγών είναι υποχρεωμένος ως Έλλην στρατιώτης να αρνηθή την παράδοσιν της πόλεως, εφ’ όσον δεν παρέχεται προθεσμία δια την μετά της Κυβερνήσεως τηλεγραφικήν επικοινωνίαν μας (…)Διεμαρτυρήθην και πάλιν εντόνως δια την τοιαύτην παρά τα Διεθνή Νόμιμα ενέργειαν της Ιταλίας, δια την καταπάτησιν της Διεθνούς Συνθήκης του 1864, δια της οποίας η Κέρκυρα είναι ουδετέρα (…) Διεκπεραιωθείς εις το Σαν Τζόρτζο (σ.σ. ιταλικό πλοίο) ενεκλείσθην εις θαλαμίσκον 2 τ. μέτρων. Εκλείσθη η θύρα και ετέθη έξωθι σκοπός με εφ’ όπλου λόγχην. Την επομένην 1 Σ/βρίου τρέχοντος έτους περί ώραν 9 π.μ. εζήτησα να ίδω τον Αξιωματικόν της υπηρεσίας του πλοίου, προς τον οποίον διεμαρτυρήθην δια την τοιαύτην εγκάθειρξίν μου, τοσούτω μάλλον καθ’ όσον ευρισκόμην επί Ιταλικού πλοίου, επί του οποίου ουδεμίαν επικοινωνίαν ηδυνάμην να έχω μετά των έξω αρχών. Ο Αξιωματικός αυτός αναχωρήσας επανήλθε με τον ύπαρχον του πλοίου αντιπλοίαρχον, ο οποίος εις γλώσσαν ιταμώς αυστηράν μου εδήλωσεν ότι (είμαι) αιχμάλωτος πολέμου και διέταξε μόνον κατά την 11 1/3 π.μ. να εξέλθω επί του καταστρώματος με φρουρόν εφ’ όπλου λόγχην, δια να αναπνεύσω ολίγον. Την 12 Αξιωματικός του πλοίου με ωδήγησε και πάλιν ένθα μου παρετέθη τροφή. Ιδιαιτέρως οφείλω να επαινέσω την ανδρικήν στάσιν του Φρουράρχου Κερκύρας Ταγματάρχου του πεζικού κ. Παναγοπούλου, ο οποίος εξήντλησε πάσας τας υπό της εθνικής τιμής και του στρατιωτικού του καθήκοντος απορρεούσας υποχρεώσεις».
Ο Μητροπολίτης Αθηναγόρας (1886-1972), σύμφωνα με τον διακεκριμένο δημοσιογράφο Σόλωνα Γρηγοριάδη, είπε στον νομάρχη και τους άλλους τοπικούς αξιωματούχους, επί λέξει, με συγκατάβαση μάλλον του φρούραρχου: «Αφήστε με να κάνω συναγερμό του λαού». Ζήτησε να τεθεί επικεφαλής του.
Ο Σπύρος Καλοδίκης (Κέρκυρα 1900 – Λάρισα 1947) ήταν λιμενεργάτης στην πόλη και όταν διώχθηκε από τη δουλειά του επειδή ήταν κομμουνιστής άνοιξε μπακάλικο κοντά στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίου στην περιοχή της Σπηλιάς. Εξορίστηκε από το νησί το 1932 επί κυβέρνησης Ελευθερίου Βενιζέλου για να… αποκτήσει «εθνικό φρόνημα» σε ξερονήσι του Αιγαίου Πελάγους. Το 1940, καθώς είχε δραπετεύσει από φυλακή, τέθηκε επικεφαλής της εκτός νόμου Οργάνωσης Αθήνας του ΚΚΕ. Στις 27 Απρίλη 1941, μιλώντας σε πλήθος λαού στην πλατεία της Ομόνοιας, κάλεσε σε ξεσηκωμό με τα συνθήματα «Αντίσταση στους επιδρομείς», «Όπλα στο λαό». Ήταν γιος ιερέα και δάσκαλου, που τα οστά του έχουν ενταφιαστεί στο ιερό της εκκλησίας των Αγίων Ιάσονος και Σωσιπάτρου στο προάστιο Ανεμόμυλος της πόλης μας. Πρωταγωνίστησε στην οργάνωση των παλλαϊκών συλλαλητηρίων που ακολούθησαν στην κατεχόμενη Αθήνα, εναντίον της πολιτικής επιστράτευσης των εργατών και εναντίον της καθόδου των Βουλγάρων φασιστών στη Μακεδονία.
Έχει καταγραφεί ως ο πιο φλογερός, ο πιο δραστήριος και ο πιο αποτελεσματικός οργανωτής των αγώνων της εργατικής τάξης της πρωτεύουσας την περίοδο της Κατοχής. Ήταν ο σημαντικότερος ίσως Κερκυραίος κομμουνιστής του εικοστού αιώνα. Στο βιβλίο του «Η Εθνική Αντίσταση στην αδούλωτη Αθήνα», ο Γραμματέας Αθήνας του ΚΚΕ την περίοδο της Κατοχής, Βασίλης Μπαρτζώτας, σημείωσε για τον Καλοδίκη και τους αγώνες της περιόδου: «Ένας από τους κύριους καθοδηγητές τους ήταν ο Σπύρος Καλοδίκης (…) Δεν υπάρχει απεργία, μαζική διαδήλωση και πανεθνικό συλλαλητήριο στα χρόνια αυτά της κατοχής στην Αθήνα, που να μην είναι συνδεμένα με το όνομα του Σπύρου Καλοδίκη (…) Η εκδήλωση στην Ομόνοια, σε εκείνες τις εξαιρετικά δύσκολες στιγμές που περνούσε ο λαός της Ελλάδας, ήταν μια απίστευτα ηρωική πράξη που άφησε άναυδο το λαό μας». Ο Κερκυραίος αγωνιστής δολοφονήθηκε πισώπλατα από συνεργάτη της Ασφάλειας, σε δρόμο της Λάρισας, το 1947. Ο δημοσιογράφος Θ. Ζαφειρόπουλος έχει περιγράψει με τα εξής λόγια τις εντυπώσεις του από συνάντησή τους: «Είχα μπροστά μου έναν χαρισματικό ηγέτη: Απλό, νηφάλιο, με φωτεινό μυαλό και καθαρή σκέψη. Που έπιανε την ουσία των προβλημάτων και τη μετέτρεπε σε κινητήρια δύναμη και αγωνιστική δράση. Ήταν ένας ανεπανάληπτος καθοδηγητής, που συνδύαζε τη μπολσεβίκικη επαναστατική έξαρση και την επτανησιακή φινέτσα και ευγένεια».
 |  |
 |  |
 |  |
Η λαϊκή Εθνική Αντίσταση και το 10ο Σύνταγμα Πεζικού του ΕΛΑΣ
Δύο και κάτι μήνες μετά την κατάληψη από τους Ιταλούς, την 1η Ιούλη 1941, με προκήρυξη του στρατηγού Λ. Ματσίνι της Διοίκησης της ιταλικής 33ης Μεραρχίας Πεζικού Άκουι (βλ. πάνω αριστερά – πηγή: ΑΝΚ), οι πρόγονοί μας είχαν κληθεί -για τρίτη φορά μέσα σε εξήντα μέρες- να παραδώσουν μέσα σε δύο εβδομάδες οπλισμό που διατηρούσαν στην κατοχή τους, απειλούμενοι με παραπομπή σε στρατοδικείο ακόμη και αν διέθεταν «κυνηγετικά ή αρχαία όπλα» και οποιασδήποτε μορφής εκρηκτικές ύλες, αν και οι ίδιες αυτές ιταλικές κατοχικές αρχές δεν θα παρέλειπαν να δώσουν… άδεια κυνηγίου στον σιωπηλό για όσα συνέβαιναν γύρω του, αποσυρμένο στον πύργο του, στο χωριό Δουκάδες, παλαιό πολιτικό του λεγόμενου συντηρητικού χώρου, ισχυρότερο πολιτικό της Κέρκυρας επί σειρά ετών και πρόεδρο της Βουλής και πρωθυπουργό της χώρας, το 1950, Ιωάννη Θεοτόκη. Η οργανωμένη ένοπλη αντίσταση του λαού, με κορμό της μεταξύ άλλων πρώην στρατιώτες του 10ου ΣΠ, είχε δρομολογηθεί.
Οι δημοτικές και κοινοτικές αρχές έπρεπε να βεβαιώσουν ότι είχε παραδοθεί όλος ο οπλισμός. «Εν περιπτώσει επανευρέσεως όπλων, μετά το καθορισθέν χρονικόν διάστημα», έλεγε η προκήρυξη, «ο δήμαρχος ή πρόεδρος Κοινότητος θα θεωρείται υπεύθυνος της μη γενομένης παραδόσεως».
Τον ίδιο μήνα τοιχοκολλήθηκε ανακοίνωση του ανώτατου διοικητή των Ιταλών στην Ελλάδα, με ημερομηνία 22 Ιούλη 1941, σύμφωνα με την οποία «όστις εις το υπό κατοχήν ελληνικό έδαφος, εκθειάζει, είτε προπαγανδίζει δι’ οιασδήποτε πράξεως, έστω συμβολικής, μεθόδους ενεργείας είτε προγράμματα ίδια των κομμουνιστικών ή αναρχικών οργανώσεων, θα τιμωρηθή δια φυλακίσεως από 5 έως 24 ετών, επεκτεινομένης της ποινής, κατά τας σοβαρωτέρας περιπτώσεις, εις την του θανάτου». Μαζί με το νησί, οι αρχές της Κέρκυρας είχαν παραδώσει, στους Ιταλούς. τους δεσμώτες στις φυλακές της πόλης Κερκυραίους και άλλους κομμουνιστές της χώρας, μεταξύ των οποίων και τον κατοπινό Γραμματέα του ΕΑΜ, Δημήτρη Παρτσαλίδη, που όταν για λόγους ασφαλείας μεταφέρθηκε σε φυλακή στην ηπειρωτική Ελλάδα, δραπέτευσε.
Τίποτε δεν λύγιζε τον κερκυραϊκό λαό, που με επικεφαλής το ΕΑΜ «πέταξε στα σκουπίδια» τις παραινέσεις να αρκεστεί σε… «παθητική» αντίσταση, σκύβοντας το κεφάλι.
«Παραδειγματική καταδίκη ομάδος Κερκυραίων κομμουνιστών» (βλ. πάνω σχετικό δημοσίευμα) πανηγύριζε μετά από συλλήψεις στελεχών του ΕΑΜ και του ΚΚΕ ο δοσιλογικός, επιτρεπόμενος Τύπος. Ο αγώνας, έχοντας βέβαια «τα πάνω του και τα κάτω του», δεν σταματούσε. Μαζί με τον λαό έκαναν θεωρητικά και άλλες δυνάμεις αντίσταση, βασικά συντονιζόμενες με Βρετανούς και… λίρες, εκτός του ΕΑΜ, κυρίως για να στραφούν εναντίον του. Ιταλοί και Γερμανοί, στη συνέχεια, έστρεφαν τα βέλη και τα βόλια τους εκεί που τους «πονούσε»: στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ.
Η… «παθητικά αντιστεκόμενη» δήθεν «καλή κοινωνία» του νησιού έδινε ρεσιτάλ εθνικής (αν)υποκρισίας τον Αύγουστο του 1944, δίνοντας σύσσωμη το «παρών» σε πρόσκληση του διοικητή των ναζιστικών στρατευμάτων σε τελετή «εγκαινίων» στο Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης, πλάι σε σωριασμένα από τους φασιστικούς βομβαρδισμούς κτίρια μεγάλης ιστορικής και πολιτιστικής αξίας. Ο (πάλι) δήμαρχος Σπ. Κόλλας ευχαριστούσε τον διοικητή των ναζί για όσα έκανε (!!!) για το νησί και εκείνος, βέβαια, δεν είχε λόγους «να τα βάλει» ούτε με τον ισχνότατο ΕΔΕΣ ούτε με το φάντασμα της ΕΟΚ ή άλλη άνευ σημασίας αντιστασιακή ομάδα, παρά μόνο με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ, ξεσπώντας σε αντιΕΑΜικό και αντιΚΚΕ παραλήρημα.
Είχε «αναστηθεί», φυσικά, το 10ο Σύνταγμα Πεζικού, ως Μονάδα του ΕΑΜικού στρατού, του ΕΛΑΣ, στην αρχή ως εφεδρικό και στη συνέχεια ως τακτικό Σύνταγμα, με επικεφαλής τον αντισυνταγματάρχη Σπύρο Τριβιζά, αριθμώντας το καλοκαίρι του 1944 έως 1.000 άντρες και σημαντικότατο οπλισμό. Ο διμοιρίτης λόχου του, Γιάννης Μακρής, από το χωριό Μεσαριά, είχε θαφτεί ζωντανός από τους Γερμανούς, στο χωριό Δουκάδες κοντά στον πύργο των Θεοτόκηδων (βλ. πάνω ποίημα που γράφτηκε για τη λεβεντιά του, δημοσιευμένο στην εφημερίδα του ΕΑΜ «Η Φωνή του Λαού»), καθώς είχε συλληφθεί σε επιχείρηση δολιοφθορών και αρπαγής εξοπλισμού σε συνεργασία με αντιφασίστες Γερμανούς στρατιώτες, αλλά νέοι μαχητές έπαιρναν τη θέση του. Μόνο στο 10ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, ως δύναμη μάχιμης αντίστασης στην Κέρκυρα, αναφερόταν το ελληνικό γραφείο «Άινς Τσε» της γερμανικής κατασκοπείας σε έκθεσή του προς το χιτλερικό στρατηγείο στο Βερολίνο, στις 28 Αυγούστου 1944: «Εις Κέρκυραν έχει συγκροτηθεί το υπ’ αριθμόν 10…», έγραψε, μεταξύ άλλων, σχετικά με τα μάχιμα τακτικά συντάγματα του ΕΛΑΣ ή άλλων οργανώσεων που είχαν να αντιμετωπίσουν στην Ελλάδα οι ναζί.
Ο αξιωματικός Αλέκος Πρίφτης – που σκοτώθηκε από πυρά κρατικής και παρακρατικής ομάδας διωκτών του στα Γιάννενα το 1946 – και ο τιμημένος για την ανδρεία του ως ήρωας του Αλβανικού Μετώπου Χρήστος Κουκούστας – που εκτελέστηκε στα Γιάννενα το 1949 – ήταν η στερνή ηγεσία του 10ου Συντάγματος Πεζικού του ΕΛΑΣ Κέρκυρας στα τέλη του Οκτώβρη 1944, ο πρώτος ως διοικητής του και ο δεύτερος ως καπετάνιος του, μετά την απελευθέρωση του νησιού από τον ναζιστικό ζυγό, όταν κάτω από αντίξοες συνθήκες αφοπλίστηκε (βλ. πάνω Διαταγή σχετικά με όσα είχαν συμβεί)
Έγραψε στην εφημερίδα του ΕΑΜ Κέρκυρας ο Πρίφτης (βλ. πάνω αριστερά εικόνα του), για τον αγώνα εκείνο και τη δράση του Συντάγματος του ΕΛΑΣ έως την ανακοπή του μετά τη γνωστή Συμφωνία της Καζέρτας και το «βέτο» που έβαλε ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα στην ανάπτυξη μετωπικών πολεμικών συγκρούσεων εναντίον των Γερμανών στην Κέρκυρα: «Ο ΕΔΕΣ στην αντεθνική σύζευξή του με τους Γερμανούς, Τάγματα Ασφαλείας κτλ., ήταν ταυτόχρονα και άγγλος μισθοφόρος και οι μισθοφόροι δεν κάνουν αντίσταση. Αγοράζονται και πουλιούνται. Έτσι το συνολικό βάρος της Κερκυραϊκής Αντίστασης έπεσε πάνω στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ (…) Οργανώνονται οι ομάδες, οι διμοιρίες, οι λόχοι και εξοπλίζονται (…) Τις 24 Αυγούστου η Διοίκηση του Συν)τος αποφασίζει να χτυπήσει τους Γερμανούς στα Γύρου, το Όρος και τη Λευκίμμη. Η κινητοποίηση στα Γύρου – Όρος ήταν κάτι το αφάνταστο. Ξεπήδησε ένας πραγματικός στρατός. Στη σύνδεση με τους γερμανούς, που βρισκόμαστε σε επαφή, συλλαμβάνεται και εκτελείται ο Καπετάνιος Διμοιρίας Γιάννης Μακρής (…)».
Ο προπολεμικά βουλευτής του συντηρητικού Λαϊκού Κόμματος, Γιάννης Μοναστηριώτης (βλ. εικόνα του πάνω δεξιά), που είχε ταχθεί με το ΕΑΜ στη διάρκεια της Κατοχής και μετά από αυτήν, το 1945 είπε σε λαϊκή συγκέντρωση τη μεγάλη αλήθεια, άρεσε – δεν άρεσε εκείνος αδιαφορούσε, ότι πρωτοπόρος δύναμη του ΟΧΙ στην Κέρκυρα, του ευρύτατου κερκυραϊκού κινήματος της Εθνικής Αντίστασης, στάθηκε το ΚΚΕ, ξορκίζοντας από το νησί τη λέρα και τη μπόχα του ραγιαδισμού.
