Ένα Σάββατο του Ιουνίου, περνώντας έξω απ’ το γραφείο που βρίσκεται στο ισόγειο του δημοτικού θεάτρου, στην πλευρά του προς το γυμναστήριο του Κερκυραϊκού Γυμναστικού Συλλόγου, σκόνταψα πάνω σε δυο-τρεις νάιλον σακούλες με πεταμένο χάμω το περιεχόμενό τους, κάτι παλιά ρούχα και πάνινα παιδικά παιγνίδια.
Στη γυάλινη πρόσοψη του γραφείου, μια μεγάλη πινακίδα γνωστοποιεί ότι πρόκειται για το ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΔΗΜΟΥ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΟΝΤΙΩΝ ΝΗΣΩΝ. Πιο χαμηλά στο τζάμι, μερικές γραπτές ενημερώσεις και αφίσες δίνουν πληροφορίες και οδηγίες. Μία απ’ αυτές λέει «ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ με ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΡΟΜΑ». Και μια άλλη, «ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ ΝΑ ΑΦΗΝΕΤΕ ΡΟΥΧΑ ΚΑΙ ΠΑΠΟΥΤΣΙΑ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ. ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΝΑ ΤΑ ΤΟΠΟΘΕΤΕΙΤΕ ΣΤΟΝ ΚΟΚΚΙΝΟ ΚΑΔΟ», εννοώντας τους δύο κόκκινους κάδους έξω απ’ το ΚΕΠ στο κτήριο της Π.Ε. Κέρκυρας (πρώην Νομαρχίας).
Με αφορμή αυτό το περιστατικό, τράβηξε την προσοχή μου η πιο πάνω Υπηρεσία. Στην ιστοσελίδα του Δήμου Κέρκυρας και Διαποντίων Νήσων διάβασα ότι το ΚΕΝΤΡΟ άρχισε να λειτουργεί στις 5/3/2018, στην οδό Σταματίου Δεσύλλα 6 (δημοτικό θέατρο), ενώ το σχετικό ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΡΟΜΑ στις 3/9/2018, στο λιβάδι του Ρόπα, στελεχωμένο μ’ ένα κοινωνικό λειτουργό, ένα παιδαγωγό κι ένα διαμεσολαβητή. Όπως και σε άλλους δήμους της χώρας μας, σχεδιάστηκε απ’ το Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης & Κοινωνικής Αλληλεγγύης, όπου λειτουργεί και Ειδική Γραμματεία Κοινωνικής Ένταξης των Ρομά. Συγχρηματοδοτείται απ’ το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα της Περιφέρειας Ιονίων Νήσων. Παρέχει δωρεάν υπηρεσίες με στόχο την εξατομικευμένη ολιστική προσέγγιση των κοινωνικών προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι του δήμου, για την καταπολέμηση της φτώχειας, του κοινωνικού αποκλεισμού και κάθε μορφής διακρίσεων, καθώς και την προώθηση στην απασχόληση. Για το πώς και κατά πόσο εξυπηρετείται ο στόχος αυτός, δεν έχω γνώση και δε μπορώ να εκφράσω άποψη. Ελπίζω, όχι μόνον με την καταβολή προνοιακών επιδομάτων και τη διενέργεια εμβολιασμών. Πριν λίγες μέρες, το Κέντρο ανακοίνωσε την έναρξη διεξαγωγής μαθημάτων ενισχυτικής διδασκαλίας στους Ρομά μαθητές Υποχρεωτικής Εκπαίδευσης για το σχολικό έτος 2021-2022, δράση θετική και στα πλαίσια του στόχου του.
Την τελευταία ιδίως δεκαετία, βλέπουμε συχνά δίπλα σε κάδους σκουπιδιών, σακούλες με μεταχειρισμένα ρούχα κι άλλα χρηστικά αντικείμενα, συνήθως ανοιγμένες, με σκορπισμένο στο δρόμο και στο πεζοδρόμιο το περιεχόμενό τους. Υπάρχουν αρκετοί συμπολίτες μας, που δείχνουν με λάθος τρόπο την οικολογική τους αντίληψη ή τη φιλανθρωπία τους. Και αρκετοί επίσης, που ψάχνουν μέσα στις αφημένες σακούλες ή στους βρώμικους κάδους, μήπως κι ανακαλύψουν κάτι χρήσιμο. Με άδεια ρακοσυλλέκτη ή και χωρίς. Η μακρόχρονη οικονομική κρίση μας αξίωσε, κι εδώ στο «πλούσιο» νησί μας, να συνηθίσουμε τέτοιες καταστάσεις, που παλιά τις θεωρούσαμε αδιανόητες. Σε κάθε περίπτωση, τα παρατημένα έξω απ’ τους κάδους «περισσεύματα», σα σκουπίδια, είναι μια εικόνα που προσβάλλει κι αυτούς που τα πετάνε, κι αυτούς που τα μαζεύουν. Όταν μάλιστα στην Κέρκυρα απ’ το 2019 δραστηριοποιείται εθελοντική ομάδα για την ανακύκλωση μεταχειρισμένων ειδών ένδυσης και υπόδησης, ενώ έχουν τοποθετηθεί κόκκινοι κάδοι και σε άλλα σημεία του νησιού. Πρόσφατα, αναδείχθηκε στο σχετικό διαγωνισμό του Δήμου ανάδοχος για τη δημιουργία ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης τέτοιων ειδών, που στο εξής θα αναλάβει τη δράση αυτή. Ίδωμεν…
Σε αυτό το «ξεδιάλεγμα» απορριμμάτων συμμετέχουν και οι Ρομά, που «ξαλαφρώνουν» τους κάδους σκουπιδιών με «επαγγελματική» άνεση και ακρίβεια. Κάποιοι με καροτσάκι ή με όχημα, για τα ογκώδη αντικείμενα. Συνήθως γυρεύουν συγκεκριμένα απορρίμματα, που μπορούν ν’ αξιοποιηθούν ή να πουληθούν για ανακύκλωση στη «μαύρη» δυστυχώς οικονομία, δηλαδή μεταλλικά, ηλεκτρικά κι ηλεκτρονικά αντικείμενα, αλλά και χαρτί, γυαλί και πλαστικό, που τους εξασφαλίζουν ένα επισφαλές εισόδημα. Συχνά με κινδύνους για την ατομική τους και δημόσια υγεία και για το περιβάλλον, απ’ τα τοξικά απόβλητα και την καύση των πλαστικών και άλλων υπολειμμάτων. Συνεταιρισμοί Ρομά με αντικείμενο τη διαλογή και αποκομιδή ανακυκλώσιμων απορριμμάτων, όπως στο Μεσολόγγι, διεκπεραιώνουν με ελεγχόμενο τρόπο τη διαδικασία αυτή και υπηρετούν το στόχο της επιχειρηματικής τους ένταξης.
Στο νησί μας, οι μόνιμοι καταυλισμοί των Ρομά βρίσκονται στον Άγιο Ιωάννη και στην ευρύτερη περιοχή Λιβάδι του Ρόπα. Εκεί ζουν στη δική τους κλειστή κοινότητα, με τους δικούς τους κανόνες, τη δική τους γλώσσα, τις δικές τους παραδόσεις και το δικό τους Σύλλογο. Άλλοι είναι εργατικοί, φιλήσυχοι και νομοταγείς νοικοκύρηδες κι άλλοι ατίθασοι, επιθετικοί και παραβατικοί. Όπως άλλωστε συμβαίνει σε κάθε ανθρώπινη κοινότητα, πολύ περισσότερο όταν κάποιοι στερούνται ακόμα και τα βασικά. Σε φετινή συνέντευξή του ο Πρόεδρος της Πανελλαδικής Συνομοσπονδίας Ελλήνων Ρομά (ΕΛΛΑΝ ΠΑΣΣΕ) Βασίλης Πάντζος είπε «…είμαστε βέβαιοι ότι μεγάλο ποσοστό της παραβατικότητας οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αδυναμία κάλυψης των στοιχειωδών αναγκών καθημερινής διαβίωσης. Η ανεργία, η ακραία φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η έλλειψη στοιχειώδους επιπέδου εκπαίδευσης, οδηγούν σε περιστατικά παραβατικότητας. Αν τώρα εξετάσουμε τα εγκληματικά στοιχεία που υπάρχουν σε κάθε κοινωνία, δεν νομίζουμε ότι το ποσοστό τους υπερβαίνει τα αντίστοιχα ποσοστά άλλων κοινωνικών ομάδων της ελληνικής κοινωνίας…».
Παλιότερα, οι περιπλανώμενοι Ρομά των καραβανιών, το μόνο που ήθελαν ήταν λίγη γη κοντά σε νερό, για να στήσουν τα τσαντίρια τους. Οι σύγχρονοι Ρομά που είναι εγκατεστημένοι μόνιμα από πολλές γενιές στη χώρα μας, χρειάζονται στέγη, εργασία και απασχόληση, πρόνοια, δικαιοσύνη, περίθαλψη, υγειονομική προστασία και κάλυψη, ενημέρωση και εκπαίδευση, με στόχο την κοινωνική τους προστασία και ένταξη. Τα δικαιούνται, γιατί είναι κι αισθάνονται Έλληνες, Έλληνες Ρομά, αφού γεννιούνται και ζουν εδώ, στρατολογούνται, φορολογούνται, υπάγονται στην ελληνική νομοθεσία. Πολίτες δεύτερης κατηγορίας δεν επιτρέπει η δημοκρατία μας.
Όμως, ενώ επίσημα φαίνεται ότι απολαμβάνουν ενδιαφέρον και στήριξη απ’ το κράτος και την κοινωνία, εξακολουθούν να εισπράττουν ρατσιστική αντιμετώπιση, προκατάληψη, περιφρόνηση, αμφισβήτηση, στοχοποίηση, γκετοποίηση, διώξεις, διακρίσεις, αποκλεισμούς. Όσο γι’ αυτούς, τόσα χρόνια περιπλάνησης, στέρησης και περιθωριοποίησης τους έχουν κάνει επιφυλακτικούς και καχύποπτους, με αποτέλεσμα να οχυρώνονται στην ασφάλεια και την αποδοχή της δικής τους κλειστής κοινότητας και να βάζουν οι ίδιοι αδιαπέραστα όρια.
Παρά τα ωραία λόγια και τις καλές προθέσεις μας, αν ψάξουμε μέσα μας, το πιθανότερο είναι να βρούμε βαθιά ριζωμένα αρνητικά συναισθήματα για τους Ρομά. Κι αυτό είναι αμφίδρομο και αναπαράγεται, συνιστώντας από μόνο του ένα μεγάλο και δυσεπίλυτο πρόβλημα.
Στην εξελιγμένη εποχή μας, η ζωή τους απέχει πολύ απ’ τη γραφική, ειδυλλιακή και ρομαντική εικόνα της ταινίας «Αδέρφια μου αλήτες πουλιά», που είδα για πρώτη φορά στα δέκα μου περίπου χρόνια, στο μοναδικό καφενείο-αυτοσχέδιο σινεμά ενός μικρού χωριού του γενέθλιου τόπου μου, και ξαναείδα φέτος τον Ιούλιο στην τηλεόραση, μετά το θάνατο του «άρχοντα» της πίστας Τόλη Βοσκόπουλου, γοητευτικού βασιλιά των Τσιγγάνων στο έργο αυτό.
Σε αρκετούς καταυλισμούς των Ρομά οι συνθήκες διαβίωσης είναι ακόμα τριτοκοσμικές και δεν κάνουν περήφανους ούτε αυτούς ούτε εμάς. Συχνά είναι τα επεισόδια, ακόμα και αιματηρά, μεταξύ τους και όχι μόνον. Σε κάποια μέρη, θεωρούνται απ’ τις τοπικές κοινωνίες πληγή κι οι καταυλισμοί τους εστίες παρανομίας που αποτελούν άβατο, ακόμα και για την αστυνομία. Το ερώτημα είναι αν η διαχείριση των σχετικών εκατομμυρίων των ευρωπαϊκών κονδυλίων, συμβάλλει ουσιαστικά στην αντιμετώπιση αυτού του μεγάλου κοινωνικού προβλήματος ή περιορίζεται σε «καθρεφτάκια» για «ιθαγενείς».
«Σο μπαχ σι κανταγιά…», δηλαδή «Τι μοίρα είναι αυτή…», λέει για το δικό του λόγο ο νεαρός, φτωχός τσιγγάνος σε μια από τις τραγικές ιστορίες αγάπης, που συμπεριέλαβαν στο βιβλίο τους «Γκογκί (ΜΝΗΜΗ)» οι λαϊκοί λαογράφοι, Έλληνες Ρομά, Νίκος Μπατζαλής και Κωνσταντίνος Χηνάς. Άλλοι δυο που κατάφεραν με την αξία τους να ξεφύγουν απ’ τη «μοίρα» της μιζέριας και της εσωστρέφειας, χωρίς να ξεκοπούν απ’ τις τσιγγάνικες ρίζες τους, όπως και τόσοι άλλοι Ρομά που μορφώθηκαν, πρόκοψαν, απόκτησαν κύρος στην κοινωνία, και κάποιοι μάλιστα διακρίθηκαν με τα καλλιτεχνικά τους ταλέντα, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Το μήνυμά τους είναι να στρέψουμε το βλέμμα μας με σεβασμό κι ευαισθησία σ’ αυτό τον κυνηγημένο και ταλαιπωρημένο μα χαρούμενο λαό, και να τον δούμε με «άλλο μάτι». Να σπάσουμε τα στερεότυπα. Να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε την ιδιαιτερότητά του και την κουλτούρα του. Να τον δούμε ισότιμα και ν’ αναγνωρίσουμε τα δικαιώματά του. Μην ξεχνάμε, πως η λέξη Ρομά ή Ρομ σημαίνει άνθρωπος.
Τον Αύγουστο του 1977, ο ΟΗΕ απεύθυνε έκκληση προς τη διεθνή κοινότητα να δοθούν στους Ρομά όλα τα δικαιώματα που απολαμβάνει κι ο υπόλοιπος πληθυσμός και να τακτοποιηθούν και νομικά όλες οι σχετικές εκκρεμότητες. Έτσι, με το νόμο περί εγγραφής αδήλωτων Αθιγγάνων (16701/51/12-3/1979 ΓΔ), η Ελλάδα χορήγησε την ελληνική ιθαγένεια στους Ρομά. Μέχρι τότε, οι περισσότεροι κυκλοφορούσαν με δελτίο ταυτότητας αλλοδαπών, που ανανέωναν κάθε δύο χρόνια.
Παράλληλα, η 8η Απριλίου καθιερώθηκε ως παγκόσμια ημέρα του έθνους των Ρομά, σε ανάμνηση του πρώτου Παγκόσμιου Συνεδρίου τους, στις 8/4/1971 στο Λονδίνο για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους.
Αυτά ήταν τα πρώτα τολμηρά βήματα προς τη σωστή κατεύθυνση. Ακολούθησαν κι άλλα. Η ΕΛΛΑΝ ΠΑΣΣΕ, οργάνωσε φέτος στη χώρα μας τη Διεθνή Επετειακή Συνδιάσκεψη Ρομά 1971-2021, με αφορμή την επέτειο των 50 χρόνων απ’ το πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριό τους και 200 χρόνων απ’ την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Η τρίτη και τελευταία διήμερη συνεδρία της Συνδιάσκεψης αυτής ήταν στις 14-15 Σεπτέμβρη.
Ωστόσο, ο δρόμος για να έρθουμε κοντά, είναι ακόμα μακρύς.-
