Στο «CorfuPress.com» φιλοξενούμε τον εκδότη και συγγραφέα κύριο Αγησίλαο Καλαμαρά με αφορμή το βιβλίο του «Ανθρωπιστικό Μανιφέστο: Η αντεπίθεση των ανθρώπων», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ίαμβος. Ένα κείμενο που δεν ζητά απλώς να διαβαστεί, αλλά να σταθεί απέναντί μας σαν καθρέφτης και σαν κάλεσμα: να δούμε τι χάσαμε, τι ανεχτήκαμε, τι παραδώσαμε “για να βολευτούμε” και τι οφείλουμε να ξαναχτίσουμε από την αρχή.
Ο συγγραφέας επιχειρεί να ενώσει πεδία που συχνά τα κρατάμε χωριστά Ιστορία, φιλοσοφία, επιστήμη, τέχνη, οικονομία, θρησκεία, οικολογία για να μιλήσει για το ίδιο πράγμα: τον άνθρωπο που πιέζεται, μικραίνει, φοβάται, αλλά δεν έχει τελειώσει.
Ονομάζετε το βιβλίο “μανιφέστο”, όχι “δοκίμιο” ή “μελέτη”. Τι θέλατε να δηλώσετε με αυτή την επιλογή; Ότι μιλάτε πολιτικά, ηθικά, υπαρξιακά; Και ποια είναι η διαφορά, κατά τη γνώμη σας, ανάμεσα σε ένα βιβλίο που εξηγεί τον κόσμο και σε ένα βιβλίο που απαιτεί από τον αναγνώστη να πάρει θέση;
Α.Κ.: Η επιλογή του όρου «μανιφέστο» δεν έγινε τυχαία, καθώς στόχος μου δεν ήταν να δημιουργήσω ένα κείμενο που απλώς ερμηνεύει τον κόσμο με ασφάλεια, κρατώντας αποστάσεις, αλλά ένα κείμενο που έχει στόχο να αφυπνίσει συνειδήσεις και να αποτελέσει ένα κάλεσμα σε δράση. Το δοκίμιο και η μελέτη είναι, συχνά, τέκνα μιας έντιμης αλλά ασφαλούς απόστασης, καθώς μπορεί να εξηγούν, να αναλύουν και να ταξινομούν, αλλά συνήθως παραμένουν στο επίπεδο της παρατήρησης. Επιδίωξή μου, λοιπόν, ήταν να δημιουργήσω ένα βιβλίο που παρεμβαίνει, επιδιώκοντας να αφυπνίσει συνειδήσεις.
Αναμφισβήτητα, το βιβλίο αυτό είναι πολιτικό, ηθικό και υπαρξιακό μαζί, γιατί η πολιτική χωρίς ηθική ευνοεί τον αυταρχισμό, η ηθική χωρίς ευθύνη γίνεται ευχή, και η υπαρξιακή αναζήτηση χωρίς πολιτική ευθύνη καταντά ιδιωτική παρηγοριά. Η διαφορά, λοιπόν, ανάμεσα σε ένα βιβλίο που εξηγεί και σε ένα βιβλίο που απαιτεί θέση είναι απλή: το πρώτο σου διευκρινίζει «τι συμβαίνει», ενώ το δεύτερο κινητοποιεί τη σκέψη και τον προβληματισμό σου, προτρέποντας σε δράση. Σε μια εποχή, λοιπόν, που η ουδετερότητα συχνά λειτουργεί ως άλλοθι, το μανιφέστο αρνείται τον εφησυχασμό, δίνοντας το έναυσμα για νέους αγώνες.
Χρησιμοποιείτε τον όρο «αντεπίθεση των ανθρώπων». Ποιος είναι ο αντίπαλος σε αυτή την αντεπίθεση; Είναι η απανθρωπιά ως σύστημα, είναι ο ατομισμός ως νοοτροπία, είναι ο φόβος ως εργαλείο ελέγχου ή μήπως είναι και κάτι πιο ύπουλο: η παραίτηση που φοράει το πρόσωπο του “ρεαλισμού”;
Α.Κ.: Ο αντίπαλος στην «αντεπίθεση των ανθρώπων» δεν είναι ένα πρόσωπο για να το δαιμονοποιήσουμε, αλλά ένα πλέγμαπου απλώνεται παντού και μας κάνει να ξεχνάμε τι σημαίνει άνθρωπος. Είναι η απανθρωπιά ως σύστημα, όταν όλα μετριούνται με κέρδος, αποδοτικότητα και “χρησιμότητα”. Είναι ο ατομισμός ως νοοτροπία, που καλλιεργεί τον εγωισμό και μας αφήνει μόνους και αδύναμους. Είναι ο φόβος ως εργαλείο ελέγχου, που θέλει να μας κάνει να σιωπήσουμε. Είναι η παραίτηση που βαφτίζεται “λογική”, θέλοντας να γελοιοποιήσει την ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο. Ο όρος η «αντεπίθεση των ανθρώπων» εκφράζει, λοιπόν, τον αγώνα ενάντια στην αδικία, στον ατομικισμό, στον φόβο και στην παραίτηση.
Μιλάτε για «αντεπίθεση χωρίς βία». Πώς ορίζετε την αποτελεσματικότητα μιας τέτοιας αντεπίθεσης; Με ποιους τρόπους μπορεί να αλλάξει κάτι ουσιαστικά όταν δεν χρησιμοποιεί τα κλασικά όπλα της σύγκρουσης, αλλά επιμένει σε αξίες, παιδεία, αλληλεγγύη και δικαιοσύνη;
Α.Κ.: Η «αντεπίθεση χωρίς βία» δεν μετριέται με θόρυβο, ούτε με στιγμιαίες νίκες. Η αποτελεσματικότητά της φαίνεται όταν καταπολεμά την αδιαφορία και την μετατρέπει σε καθημερινή πράξη στη δουλειά, στη γειτονιά, στο πανεπιστήμιο. Φαίνεται, όταν παράγει πραγματικές δομές αλληλεγγύης που προστατεύουν τον αδύναμο και πιέζουν τον ισχυρό, όταν προάγει τη συμμετοχή σε συλλογικότητες, με την ψήφο, τον έλεγχο, τον δημόσιο λόγο.
Η μη βία δεν είναι αδυναμία. Αντίθετα, είναι πειθαρχημένη δύναμη που δεν καταστρέφει ανθρώπους, αλλά καταπολεμά τη σιωπή, την παραίτηση και τον φόβο. Γι’ αυτό δεν χρησιμοποιεί τα κλασικά όπλα της σύγκρουσης, αλλά επιμένει σε αξίες, όπως η ανθρωπιστική παιδεία, η αλληλεγγύη προς τον συνάνθρωπο και η δικαιοσύνη,όχι ως αφηρημένη ιδέα, αλλά ως απαίτηση για κανόνες που προστατεύουν τον αδύναμο. Με λίγα λόγια, η μη βίαιη αντεπίθεση είναι αποτελεσματική μόνο όταν παράγει ανθρώπους πιο ελεύθερους και κοινωνίες πιο ανθεκτικές.
Στο βιβλίο ενώνετε Ιστορία, φιλοσοφία, τέχνη, επιστήμη, οικονομία, θρησκεία και οικολογία. Τι σας οδήγησε σε αυτή τη “συρραφή” πεδίων;
Α.Κ.: Στη συρραφή με οδήγησε η απλή διαπίστωση ότι η ζωή δεν είναι χωρισμένη σε κεφάλαια, γι’ αυτό και η ανθρωπιά οφείλει να διατρέχει κάθε σφαίρα της ύπαρξης. Και για να τη θεμελιώσουμε, πρέπει να απλωθεί σε κάθε τομέα της ατομικής και της κοινωνικής ζωής: στην παιδεία, στην επιστήμη και την τεχνολογία, στην οικονομία, στην πολιτική και τους θεσμούς, στην κοινωνική αλληλεγγύη, στην τέχνη και τον πολιτισμό, στο περιβάλλον, μα και στον ίδιο τον εαυτό μας. Εκεί σμιλεύονται οι χαρακτήρες, εκεί παίρνουν μορφή οι αξίες, εκεί κερδίζονται ή χάνονται οι μεγάλες μάχες του αιώνα μας. Γιατί ο ανθρωπισμός δεν είναι μια ωραία θεωρία, αλλά ένα ενιαίο σύστημα που αγγίζει το ψωμί μας, το περιβάλλον μας, την πίστη μας, τον τρόπο που σκεφτόμαστε και τον τρόπο που ζούμε.
Η λέξη “δικαιοσύνη” ακούγεται συχνά σαν σύνθημα, μέχρι να μας πονέσει προσωπικά. Στο δικό σας μανιφέστο, δικαιοσύνη σημαίνει θεσμούς, σημαίνει καθημερινή στάση, σημαίνει οικονομική ισορροπία, σημαίνει προστασία του αδύναμου; Αν έπρεπε να δώσετε έναν πρακτικό ορισμό χωρίς υπεκφυγές, ποιος θα ήταν;
Α.Κ.: Για μένα προσωπικά δικαιοσύνη είναι να μην πληρώνει ο αδύναμος το κόστος του κόσμου και να μην διαφεύγει ο ισχυρός το βάρος των ευθυνών του. Δικαιοσύνη είναι να μοιράζεται το βάρος της ζωής με κανόνες που δεν συνθλίβουν όσους έχουν λιγότερη δύναμη. Είναι να μην πληρώνει ο εργαζόμενος, ο άρρωστος, ο άνεργος, ο νέος το τίμημα κρίσεων, λαθών και αυθαιρεσιών που δεν προκάλεσε. Ταυτόχρονα, είναι να λογοδοτεί ο ισχυρός, όταν αυθαιρετεί, χωρίς να μπορεί να εξαγοράζει την ατιμωρησία του.
Δίνετε κεντρικό ρόλο στην παιδεία, σαν “σπαθί και ασπίδα” του ελεύθερου πολίτη. Ποια παιδεία όμως; Και, με το χέρι στην καρδιά, θεωρείτε ότι η σημερινή κοινωνία παράγει ελεύθερους πολίτες ή απλώς λειτουργικούς καταναλωτές;
Α.Κ.: Παιδεία, για μένα, είναι η βαθύτερη καλλιέργεια του ανθρώπου, δηλαδή η ικανότητα να σκέφτεται, να κρίνει, να συμπάσχει, να αναλαμβάνει ευθύνες. Γι’ αυτό θεωρώ την παιδεία “σπαθί και ασπίδα” του ελεύθερου πολίτη. Ασπίδα, γιατί προστατεύει τον πολίτη από το ψέμα και σπαθί, γιατί κόβει τις αλυσίδες της απάθειας.
Με το χέρι στην καρδιά, λοιπόν, σας λέω πως η σημερινή κοινωνία σε μεγάλο βαθμό δεν επενδύει στον ελεύθερο πολίτη. Επενδύει στον λειτουργικό καταναλωτή που είναι ενημερωμένος όσο χρειάζεται για να αγοράζει, ήρεμος όσο χρειάζεται για να μη διεκδικεί, απασχολημένος όσο χρειάζεται για να μην προλαβαίνει να σκεφτεί. Δυστυχώς, ζούμε σε μια κοινωνία που μας θέλει ικανούς να δουλεύουμε και να καταναλώνουμε και όχι να αμφισβητούμε ή να διεκδικούμε.
Η αλληλεγγύη σήμερα συχνά γίνεται “φιλανθρωπία της στιγμής”: μία δημοσίευση, ένα like, μια μικρή πράξη που μας ανακουφίζει. Εσείς τι ζητάτε από τον αναγνώστη; Μια συγκινησιακή αφύπνιση ή μια σταθερή, απαιτητική στάση ζωής που έχει και κόστος;
Α.Κ.: Πράγματι στην εποχή μας η αλληλεγγύη συχνά γίνεται “φιλανθρωπία της στιγμής”. Ένα like, μπορεί να δηλώσει τη συμπάθειά μου για το “καλό”, όμως δεν αλλάζει τους όρους που γεννούν το “κακό”. Προσωπικά, ζητώ κάτι πιο δύσκολο από μια απλή συγκινησιακή αφύπνιση, η οποία είναι σημαντική, αλλά σβήνει εύκολα. Ζητώ από τον αναγνώστη να αποβάλει την αδράνεια και τον εφησυχασμό, να πάψει να είναι θεατής των εξελίξεων και να αναλάβει δράση. Γιατί ο ανθρωπισμός δεν είναι το παρελθόν που νοσταλγούμε, αλλά το μέλλον που οφείλουμε να οικοδομήσουμε. Και η οικοδόμηση αυτή προϋποθέτει την αποβολή του ατομικισμού και την αλληλεγγύη προς τον αδύναμο.
Μιλάτε για τον φόβο ως κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί. Ποιος είναι ο φόβος που θεωρείτε πιο επικίνδυνο αυτή τη στιγμή; Ο φόβος της φτώχειας, ο φόβος της απόρριψης, ο φόβος της διαφορετικότητας, ο φόβος της μοναξιάς ή ο φόβος να μιλήσουμε ανοιχτά; Και πώς “σπάει” αυτός ο φόβος χωρίς να τον αντικαταστήσουμε με νέο φανατισμό;
Α.Κ.: Ο πιο επικίνδυνος φόβος σήμερα είναι ο φόβος της έκθεσης, δηλαδή να μιλήσεις ανοιχτά, να διαφωνήσεις, να πάρεις θέση, να ρισκάρεις την αποδοχή, την ησυχία, ακόμη και την “ασφάλειά” σου. Γιατί όταν αυτός ο φόβος ριζώσει, τότε η φτώχεια σε εκβιάζει πιο εύκολα, η απόρριψη σε φιμώνει, η διαφορετικότητα σε τρομάζει, η μοναξιά σε καθηλώνει.
Για να μπορέσει όμως να σπάσει αυτός ο φόβος, χωρίς να τον αντικαταστήσουμε με νέο φανατισμό, χρειάζεται δημοκρατικό ήθος και γενναιότητα ψυχής. Γιατί μόνο τότε μπορούμε να μιλάμε καθαρά, να ακούμε έντιμα, να επιμένουμε σε αρχές, να απορρίπτουμε κάθε μορφή βίας. Εδώ ακριβώς αρχίζει η αντεπίθεση των ανθρώπων, όχι με κραυγές μίσους, αλλά με τη σπάνια, επαναστατική πράξη να παραμείνουμε άνθρωποι.
Η οικολογία δεν εμφανίζεται απλώς ως θεματική, αλλά ως ηθική θέση. Για εσάς η σχέση με το περιβάλλον είναι ζήτημα επιβίωσης μόνο ή είναι ζήτημα ανθρωπιάς, δηλαδή το πώς φερόμαστε στο σπίτι μας και, τελικά, ο ένας στον άλλον;
Α.Κ.: Για μένα η οικολογία δεν είναι απλώς ζήτημα επιβίωσης, είναι ζήτημα ανθρωπιάς. Γιατί το περιβάλλον είναι το σπίτι μας και ο τρόπος που φερόμαστε στο σπίτι μας αποκαλύπτει και τον τρόπο που τελικά φερόμαστε στους ανθρώπους. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η οικολογική στάση είναι μια μορφή ανθρωπισμού, γιατί είναι το “όχι” στην απληστία που βαφτίζεται ανάπτυξη, είναι η άρνηση να ζήσουμε σαν κατακτητές σε ένα σπίτι που δεν μας ανήκει. Και όταν μάθουμε να σεβόμαστε το κοινό μας σπίτι, θα μάθουμε ευκολότερα να σεβόμαστε και τον συνάνθρωπό μας.
Αν ένας αναγνώστης πει “ωραία τα λέει, αλλά εγώ τι να κάνω;”, ποια θα ήταν η πρώτη, συγκεκριμένη, ρεαλιστική πράξη ανθρωπισμού που θα του προτείνατε να δοκιμάσει στην καθημερινότητά του, χωρίς μεγάλα λόγια και χωρίς άλλοθι;
Α.Κ.: Ανθρωπισμός είναι ο λόγος που δεν θα πούμε, για να μην πληγώσουμε. Θεωρώ, λοιπόν, πως η πρώτη πράξη ανθρωπισμού είναι να αρνηθείς να κάνεις τον άλλον στόχο του θυμού σου και να τον αντιμετωπίσεις ως άνθρωπο, ακόμη κι όταν διαφωνείς. Και αυτό, όσο «απλό» κι αν ακούγεται, είναι μια μικρή επανάσταση μέσα στην καθημερινότητά μας.
Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία, ακόμα και μέσα από ένα μανιφέστο σαν το δικό σας, μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τα βιβλία και την ανάγνωση; Ποια η άποψή σας;
Α.Κ.: Η λογοτεχνία είναι όπλο ελευθερίας και θεμέλιο ανθρωπισμού. Δεν είναι μια πολυτέλεια για λίγους, ούτε μια αισθητική απόδραση, γιατί κάθε βιβλίο που φυλάει την αλήθεια, κάθε στίχος που ξεγυμνώνει την αδικία, κάθε αφήγηση που υψώνει το ανάστημα του ανθρώπου απέναντι στο σκοτάδι, γίνεται πράξη αντίστασης. Γι’ αυτό και η λογοτεχνία είναι επικίνδυνη για κάθε αυταρχική εξουσία, καθώς θυμίζει όσα εκείνη θέλει να ξεχάσουμε, γιατί ξαναδίνει φωνή σε όσους φιμώθηκαν, διατηρώντας άσβεστη τη μνήμη των λαών. Η λογοτεχνία, λοιπόν, όπως αναφέρω χαρακτηριστικά στο ποίημά μου με τίτλο “Υπόκλιση στην τέχνη”, μπορεί από μόνη της να αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν την ανάγνωση, καθώς τους βοηθά να συνειδητοποιήσουν, πως
«η τέχνη δεν αποτελεί,
-όπως νομίζουν οι πολλοί-
το καταφύγιο των ευαίσθητων,
αλλά το όπλο των γενναίων».
