Αποτελεί για μένα ιδιαίτερη τιμή και είναι βαθιά η συγκίνησή μου, να σας καλωσορίζω στο εμβληματικό κτήριο της Ιονίου Βουλής. Σε ένα χώρο όπου σφυρηλατήθηκε η πολιτική σκέψη και το ελεύθερο φρόνημα των Επτανησίων. Θα ήθελα, επίσης, να ευχαριστήσω θερμά τους διοργανωτές της “Κερκυραϊκής Πρωτοβουλίας” για την τιμητική πρόσκληση να συμμετάσχω ως ομιλητής στις εκδηλώσεις για τη συμπλήρωση 250 χρόνων από τη γέννηση του Ιωάννη Καποδίστρια.
Ομολογώ πως η αρχική μου σκέψη ήταν ότι δύσκολα θα μπορούσα να προσθέσω κάτι καινούργιο στην ήδη τεράστια καποδιστριακή βιβλιογραφία. Το πεδίο αυτό ανήκει δικαιωματικά στους καταξιωμένους σύγχρονους Κερκυραίους ιστορικούς, οι οποίοι έχουν αφιερώσει μεγάλο μέρος του επιστημονικού τους έργου στη μελέτη της ζωής και της δράσης του μεγάλου πολιτικού. Με τη σύντομη παρέμβασή μου, ωστόσο, επιθυμώ να αποτίσω φόρο τιμής σε εκείνους τους σπουδαίους Κερκυραίους ιστοριογράφους και λογίους του 19ου και 20ού αιώνα, που αγωνίστηκαν με την πένα τους για να διασώσουν, να αναδείξουν και να παραδώσουν στην αιωνιότητα το πολυσχιδές έργο και την εμβληματική μορφή του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας.
Είναι γνωστό, ότι η συγκρότηση του νέου ελληνικού κράτους συντελέστηκε μέσα σε ένα περιβάλλον έντονων ιδεολογικών συγκρούσεων και σφοδρών πολιτικών παθών. Οι πολιτικοί αντίπαλοι του Καποδίστρια εντός και εκτός της Ελλάδας, δεν αρκέστηκαν απλά στην φυσική του εξόντωση. Προσπάθησαν με κάθε μέσο να διαστρεβλώσουν, να δυσφημίσουν και να αποδομήσουν το έργο του. Την υπεράσπιση του Καποδίστρια ανέλαβαν πρώτοι οι αδελφοί του Βιάρος και Αυγουστίνος και οι Κερκυραίοι συνομήλικοι, φίλοι και συνεργάτες του που ήταν στενά συνδεδεμένοι με τον ίδιο και την οικογένειά του. Οι κερκυραίοι λόγιοι, υπήρξαν οι πρώτοι αρχειοδίφες που έσκυψαν πάνω από το αρχειακό υλικό, και οι πρώτοι που τον βιογράφησαν. Ήταν οι πρώτοι που υπερασπίστηκαν την πολιτική του παρακαταθήκη απέναντι στις εγχώριες και ξένες συκοφαντίες. Συγχρόνως έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ιστοριογραφίας, διδάσκοντας έμμεσα και άμεσα τους ιστορικούς της εποχής τους ότι η επιστημονική καταγραφή του παρελθόντος θεμελιώνεται αυστηρά στην αρχειακή τεκμηρίωση και τη μελέτη των πρωτογενών πηγών.
Πριν επικεντρωθούμε στους Κερκυραίους βιογράφους του Κυβερνήτη, αξίζει να κάνουμε μια σύντομη αναφορά στα Αρχεία του Ιωάννη Καποδίστρια. Πρόκειται, αναμφίβολα, για έναν από τους πολυτιμότερους πολιτιστικούς θησαυρούς του σύγχρονου ελληνικού κράτους και μια ανεξάντλητη πηγή για την ιστορική έρευνα.
Αμέσως μετά την τραγική δολοφονία του Καποδίστρια στο Ναύπλιο το 1831, τα αδέλφια του, Βιάρος και Αυγουστίνος, μετέφεραν τα προσωπικά του έγγραφα και την πλούσια αλληλογραφία του εδώ, στην Κέρκυρα. Από αυτό το τεράστιο υλικό, επέλεξαν περισσότερες από 1.100 επιστολές, οι οποίες εκδόθηκαν στα γαλλικά, στη Γενεύη το 1839, από τον γραμματέα του Κυβερνήτη, Ελί Αμί Βετάν, με τον τίτλο «Επιστολαί Ι.Α. Καποδιστρίου, κυβερνήτου της Ελλάδος». Αυτό το τετράτομο έργο μεταφράστηκε δύο χρόνια αργότερα στα ελληνικά από τον Μιχαήλ Σχινά, με έξοδα του Λευκάδιου γιατρού και αγωνιστή του ’21, Πέτρου Στεφανίτση, ο οποίος υπήρξε προσωπικός φίλος και συνεργάτης του Καποδίστρια.
Η έκδοση των «Επιστολών» έχει ανυπολόγιστη εθνική και ερευνητική αξία ως πρωτογενής πηγή. Μέσα από τις σελίδες της σκιαγραφείται το πολιτικό όραμα του Καποδίστρια για μια σύγχρονη, ευρωπαϊκή δομή διακυβέρνησης. Φανερώνονται οι έντονες συγκρούσεις του με τους κοτζαμπάσηδες και τους καραβοκύρηδες —συγκρούσεις που οδήγησαν στην τραγική του δολοφονία— ενώ παράλληλα αποκαλύπτεται ζωντανά ο εσωτερικός του κόσμος, το ήθος και οι προσωπικές του αγωνίες.
Βασισμένος στο ίδιο αρχείο, ο αδελφός του, Βιάρος Καποδίστριας, συνέγραψε στα γαλλικά δύο σημαντικές πραγματείες, οι οποίες κυκλοφόρησαν στο Παρίσι το 1833 και στη Λειψία το 1835. Τις πραγματείες αυτές, που είχαν εκδοθεί ανώνυμα, μετέφρασε στα ελληνικά και σχολίασε ο λόγιος Θεόδωρος Μακρής, αποκαλύπτοντας συγχρόνως το όνομα του συγγραφέα. Για τη μετάφραση του Μακρή, θα μιλήσουμε αναλυτικότερα στη συνέχεια.
Όπως πολλοί από εσάς θα γνωρίζετε, τον Δεκέμβριο του 1927 οι απόγονοι της οικογένειας Καποδίστρια δώρισαν ένα μεγάλο μέρος του προσωπικού και πολιτικού αρχείου του Κυβερνήτη στον Δήμο Κερκυραίων. Ο όρος της δωρεάς ήταν ρητός: να ενσωματωθεί στα Αρχεία της Ιονίου Γερουσίας και να παραμείνει για πάντα στο νησί. Ωστόσο, ένα σημαντικό μέρος των τεκμηρίων που αφορούσαν την ευρωπαϊκή διπλωματική του δραστηριότητα παρέμεινε τότε στα χέρια της οικογένειας. Δυστυχώς, αυτά τα έγγραφα είχαν τραγική μοίρα. Την αποφράδα νύχτα της 13ης προς 14η Σεπτεμβρίου 1943, οι γερμανικές εμπρηστικές βόμβες τύλιξαν στις φλόγες την οικία του τελευταίου κατόχου τους, αφανίζοντας οριστικά ένα σπουδαίο κεφάλαιο της ιστορίας μας. Από καθαρή, ευτυχή συγκυρία, το Αρχείο της Ιονίου Γερουσίας διασώθηκε, κρατώντας ζωντανή την κληρονομιά του μεγάλου πολιτικού.
Η υπεράσπιση της ιστορικής αλήθειας για τον Καποδίστρια ξεκίνησε αμέσως μετά τη δολοφονία του. Οι Κερκυραίοι λόγιοι και ιστορικοί, με πρώτο τον Ανδρέα Μουστοξύδη, φίλο και συνεργάτη του Καποδίστρια, αντέδρασαν άμεσα και τεκμηριωμένα στις συκοφαντίες που δέχθηκε ο Κυβερνήτης, τόσο κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του όσο και μετά το θάνατό του το 1831. Στον περιορισμένο χρόνο που έχω στη διάθεσή μου, επέλεξα να σας παρουσιάσω 12 κορυφαίους Κερκυραίους ιστορικούς και βιογράφους του Καποδίστρια, από τον 19ο και 20ό αιώνα. Λίγο πριν ολοκληρώσω το γράψιμο της ομιλίας. έλαβα γνώση μιας πρόσφατης απόφασης της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας, η οποία αποκαθιστά την ιστορική αλήθεια και αναγνωρίζει την πνευματική προσφορά μια άλλης σημαντικής φυσιογνωμίας της Κέρκυρας. του Νίκου Βαρότση, στην μελέτη των καποδιστριακών σπουδών. ΄Ετσι λοιπόν, θα αναφερθώ σε 13 σπουδαίες προσωπικότητες που κατέχουν δικαιωμα- τικά τη δική τους θέση στο πάνθεον της ιστορίας μας. Κυρίως, όμως, θέλω να σας γνωρίσω το έργο ενός εξαιρετικού αλλά λιγότερο προβεβλημένου μελετητή: του Θεόδωρου Μακρή.
Μια από τις πρώτες αυθεντικές μαρτυρίες για τον Κυβερνήτη γράφτηκε από έναν στενό του φίλο: τον αρχιτέκτονα, αξιωματικό του γαλλικού στρατού και «πρώτο πολεοδόμο της νεότερης Ελλάδας», τον Κερκυραίο Σταμάτη Βούλγαρη.
Το έργο του, γραμμένο στα γαλλικά, δημοσιεύτηκε στο Παρίσι το 1832 με τίτλο “Συνοπτική παρουσίαση του κόμη Ιωάννη Καποδίστρια”. Δεν πρόκειται απλώς για μια ιστορική καταγραφή. Το βιβλίο περιλαμβάνει ένα πολύτιμο απόσπασμα της προσωπικής τους αλληλογραφίας, αναδεικνύει την ανιδιοτέλεια του Κυβερνήτη και το τιτάνιο έργο της ανοικοδόμησης του κράτους, ενώ αντικρούει με πάθος τις κατηγορίες της αντιπολίτευσης που τον παρουσίαζε ως τύραννο. Το κείμενο αυτό είχε μεγάλη απήχηση στον ευρωπαϊκό φιλελληνικό κύκλο και επανεκδόθηκε αμέσως την ίδια χρονιά. Στο ελληνικό κοινό έγινε ευρύτερα προσβάσιμο το 1996, χάρη στην έκδοση του Τμήματος Κέρκυρας του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας
Εξέχουσα θέση στην καποδιστριακή βιβλιογραφία κατέχει ένας άλλος αξιόλογος Κερκυραίος· ο νομικός και λόγιος Δημήτριος Αρλιώτης. Ο Αρλιώτης θεωρείται δικαίως ο θεμελιωτής των Καποδιστριακών σπουδών. Μάλιστα, ο κορυφαίος ιστορικός Λαυρέντιος Βροκίνης τον χαρακτήρισε ως τον “κατά πάντα ανώτερο όλων των βιογράφων του Κυβερνήτη”. Υπήρξε αδελφικός παιδικός του φίλος και συνοδοιπόρος στα πρώτα του πολιτικά βήματα στην Επτάνησο. Ήταν στενά συνδεδεμένος με ολόκληρη την οικογένεια Καποδίστρια – μια σχέση που επισφραγίστηκε και συγγενικά, μέσα από τον γάμο της Μαρίας Θηρεσίας Αρλιώτη με τον ανιψιό του Κυβερνήτη, Αντώνιο. Κατόπιν προτροπής του Βιάρου Καποδίστρια, ο Αρλιώτης ανέλαβε να συγγράψει τη βιογραφία του μεγάλου Κερκυραίου πολιτικού. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1833, μόλις δύο χρόνια μετά τη δολοφονία του Κυβερνήτη. Γράφτηκε στα ιταλικά, με τίτλο “La Vita di Giovanni Conte Capodistria” (Ο Βίος του Κόμητος Ιωάννου Καποδίστρια). Το σύγγραμμα αυτό δεν αποτελεί απλώς την πρώτη ουσιαστική βιογραφία του Κυβερνήτη, αλλά και την πρώτη βαθιά, βιωματική του ψυχογράφηση, καθώς διασώζει πολύτιμες λεπτομέρειες για την ανθρώπινη πλευρά του. Ο Αρλιώτης μάς παραδίδει έναν Καποδίστρια με φύση εξαιρετικά ευγενική και ευαίσθητη, με όψη αγγελική και σπάνια ψυχικά χαρίσματα, ο οποίος (ως γιατρός) συμπαραστεκόταν με θέρμη στον ανθρώπινο πόνο..
Παρότι το έργο συντάχθηκε το 1833, εκδόθηκε στην Κέρκυρα αρκετά αργότερα, το 1859. Κυκλοφόρησε σε μια εποχή που κορυφώνονταν οι αγώνες των Επτανησίων για την Ένωση με την Ελλάδα, όταν η μορφή του Καποδίστρια λειτουργούσε πλέον ως το κατεξοχήν σύμβολο των εθνικών διεκδικήσεων. Στην ελληνική γλώσσα μεταφράστηκε από την Αλεξάνδρα Φραγκιά και εντάχθηκε, το 1978, στον δωδέκατο τόμο των Κερκυραϊκών Χρονικών του Κώστα Δαφνή.
Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι η μελέτη του Αρλιώτη αποτέλεσε την αφετηρία για κάθε μεταγενέστερη ιστορική και επιστημονική προσέγγιση γύρω από τον Ιωάννη Καποδίστρια, επηρεάζοντας βαθύτατα τους μετέπειτα κερκυραίους λόγιους και βιογράφους, Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Λαυρέντιος Βροκίνης, ο οποίος στο έργο του Σύντομος αφήγησις του βίου του Ιωάννη Καποδιστρίου (1886), βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στις πρωτογενείς πληροφορίες και τη συναισθηματική εγγύτητα που μετέφερε ο Αρλιώτης. Αντίστοιχα, ο Ανδρέας Μ. Ιδρωμένος, στη σπουδαία μονογραφία του «Ιωάννης Καποδίστριας, Κυβερνήτης της Ελλάδος “(1900), προχώρησε σε μια διεξοδική ανάλυση των προγενέστερων ιστορικών πηγών, έχοντας πάντοτε ως σταθερό σημείο αναφοράς την πρωτοποριακή καταγραφή του Αρλιώτη. Οι κερκυραίοι βιογράφοι του Καποδίστρια, με πρώτους τον Λαυρέντιο Βροκίνη και τον Ανδρέα Ιδρωμένο, δεν στάθηκαν μόνο στις οικογενειακές του καταβολές. Απέδειξαν ξεκάθαρα ότι η επτανησιακή του ταυτότητα –έτσι όπως διαμορφώθηκε μέσα στο ιδιαίτερο πολιτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον της Κέρκυρας– αποτέλεσε το θεμέλιο για όλη τη μετέπειτα διεθνή διπλωματική του πορεία.
Ανδρέας Ανδρεάδης
Με την έλευση του 20ου αιώνα η Καποδιστριακή ιστοριογραφία περνά από την απλή βιογραφική αφήγηση στην εξειδικευμένη επιστημονική ανάλυση. Ο σπουδαίος κερκυραίος οικονομολόγος, ακαδημαϊκός και ιστορικός της οικονομίας, Ανδρέας Ανδρεάδης, ο «πατριάρχης των δημόσιων οικονομικών» όπως εύστοχα τον αποκάλεσαν, στρέφει το βλέμμα του σε μια παραμελημένη μέχρι τότε πτυχή της δράσης του∙ στην οικονομική του πολιτική. Στο βιβλίο του με τίτλο « Η οικονομική διοίκηση του Ι. Καποδίστρια, κυβερνήτη της Ελλάδος» που εκδόθηκε στο Βουκουρέστι το 1911, αποδεικνύει με αριθμούς και έγγραφα τις προσπάθειες του οραματιστή πολιτικού για τη δημιουργία ενός σύγχρονου διοικητικού συστήματος μέσα από τα συντρίμμια μιας ρημαγμένης χώρας. Αναλύει με υποδειγματικό τρόπο την προσπάθεια του Κυβερνήτη να εισαγάγει το πρώτο εθνικό νόμισμα, τον Φοίνικα, να ιδρύσει την Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα και να οργανώσει το φορολογικό σύστημα χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από τα ληστρικά ξένα δάνεια. Ο Ανδρεάδης δικαιώνει ιστορικά τον Καποδίστρια, αποδεικνύοντας ότι οι οικονομικές του επιλογές, παρά τα πενιχρά μέσα, χαρακτηρίζονταν από μια πρωτοφανή για την εποχή δημοσιονομική σύνεση, αυστηρή λιτότητα και προσπάθεια ανακούφισης των κατώτερων αγροτικών στρωμάτων.
Μάρκος και Σπύρος Θεοτόκης
Κυρίες και κύριοι
Η ιστορία και ο πολιτισμός ενός τόπου δεν διατηρούνται αυτόματα. Απαιτούν ανθρώπους με πνευματική συνείδηση ανθρώπους που είναι διατεθειμένοι να εργαστούν στο παρασκήνιο, στα αρχεία και στις βιβλιοθήκες, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Θα αναφερθώ λοιπόν στην συνέχεια, σε δυο κορυφαίες πνευματικές φυσιογνωμίες της Κέρκυρας, οι οποίες ενσαρκώνουν με τον πιο απόλυτο τρόπο την έννοια της πνευματικής ευθύνης. Στον Μάρκο Θεοτόκη (1824-1912) και στον γιο του, Σπυρίδωνα Θεοτόκη (1876-1940). Δύο άνδρες που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην έρευνα των αρχείων, με έναν και μοναδικό σκοπό: να διασώσουν την ιστορική αλήθεια και, ειδικότερα, το τιτάνιο έργο του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδος.
Η ιστορία της ανάδειξης του καποδιστριακού έργου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ίδια τη διάσωση των αρχείων του νησιού μας. Στα τέλη του 19ου αιώνα, το πολύτιμο Αρχείο της Ιονίου Γερουσίας βρισκόταν σε οικτρή κατάσταση, αφημένο να σαπίζει στα υγρά υπόγεια του παλαιού μεγάρου του Ενετού Βαΐλου. Ήταν το 1884 όταν ο Μάρκος Θεοτόκης, αναζητώντας έγγραφα για τις ιστορικές του μελέτες, ήρθε αντιμέτωπος με αυτή την καταστροφή. Αντί να αποστρέψει το βλέμμα, ένιωσε το βάρος της ιστορικής ευθύνης. Με δικές του ενέργειες, το αρχείο υπήχθη στον Δήμο Κερκυραίων και ο ίδιος ανέλαβε καθήκοντα άμισθου αρχειοφύλακα. Για 28 ολόκληρα χρόνια, ο Μάρκος Θεοτόκης ταξινομούσε, κατέγραφε και έσωζε τη μνήμη των Επτανήσων. Καρπός αυτής της επίμονης εργασίας ήταν, μεταξύ άλλων, το μνημειώδες έργο του «Ο Ιωάννης Καποδίστριας εν Κεφαλληνία και αι στάσεις αυτής εν έτεσι 1800, 1801, 1802» (εκδοθέν το 1889). Με το έργο αυτό, ο Μάρκος Θεοτόκης φωτίζει την πρώιμη πολιτική δράση του νεαρού τότε Καποδίστρια στην Επτάνησο Πολιτεία, αποδεικνύοντας τις διπλωματικές του αρετές πριν ακόμα αναλάβει τις τύχες του ευρωπαϊκού και του ελληνικού γίγνεσθαι.
Όμως, το πνευματικό αυτό χρέος δεν σταμάτησε εκεί. Μεταλαμπαδεύτηκε ως ιερή παρακαταθήκη στον γιο του, Σπυρίδωνα Θεοτόκη. Ο Σπυρίδων, αδελφός του σπουδαίου λογοτέχνη Κωνσταντίνου Θεοτόκη, μεγάλωσε μέσα στα αρχεία δίπλα στον πατέρα του και το 1912 ανέλαβε επάξια τη διεύθυνση του Αρχείου της Ιονίου Πολιτείας. Ο καταξιωμένος ιστορικός συνέλαβε ένα μεγαλόπνοο όραμα: την έκδοση του Αρχείου Καποδίστρια σε δέκα τόμους. Κατανόησε ότι ο Καποδίστριας δεν ανήκε μόνο στο παρελθόν, αλλά ήταν ο θεμέλιος λίθος του σύγχρονου ελληνικού κράτους και η αλληλογραφία του αποτελούσε εθνικό θησαυρό. Παρά τις τεράστιες οικονομικές και πολιτικές δυσκολίες της εποχής, κατάφερε να εκδώσει το 1929,την πολύτιμη αλληλογραφία του Κυβερνήτη με τον μεγάλο Φιλέλληνα τραπεζίτη Ευνάρδο. Το έργο των δύο αυτών ανδρών αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε τι συνέβη μετά τον θάνατό τους. Στον βομβαρδισμό της Κέρκυρας από τους Γερμανούς το 1943, καταστράφηκε η οικία των τελευταίων απογόνων του και το μεγαλύτερο μέρος των καποδιστριακών εγγράφων έγινε στάχτη.
Αν δεν υπήρχαν οι προγενέστερες αντιγραφές, οι μελέτες και οι εκδόσεις του Μάρκου και του Σπυρίδωνος Θεοτόκη, ένα τεράστιο και αναπλήρωτο κομμάτι της ελληνικής ιστορίας θα είχε χαθεί για πάντα στο σκοτάδι της λήθης. Ό,τι διέσωσαν με την πένα τους, σώθηκε από τις φλόγες.
Σταμάτιος και Μιχαήλ Λάσκαρις
Κατά την περίοδο του ελληνικού Μεσοπολέμου, η ιστορική μορφή του Ιωάννη Καποδίστρια μετατρέπεται σε πεδίο έντονων πολιτικών και ιδεολογικών αντιπαραθέσεων. Η πρόσληψη του έργου και της θυσίας του εργαλειοποιούνται από τις παρατάξεις της εποχής, αντανακλώντας τις βαθιές διαιρέσεις του Εθνικού Διχασμού.
Εξαίρεση σε αυτό το πολωμένο κλίμα αποτελούν δύο σπουδαίες προσωπικότητες: οι Κερκυραίοι αδελφοί Σταμάτιος και Μιχαήλ Λάσκαρις, απόγονοι της γνωστής ιστορικής οικογένειας και ανιψιοί του Ανδρέα Ανδρεάδη. Με το έργο τους, αποδεσμεύουν τη εικόνα του Καποδίστρια από τα στενά όρια του τραγικού κυβερνήτη μιας μικρής, καθημαγμένης χώρας και στρέφουν το ερευνητικό τους ενδιαφέρον στη διεθνή του διάσταση. Τον αναδεικνύουν ως έναν κορυφαίο Ευρωπαίο διπλωμάτη, η στρατηγική σκέψη του οποίου επηρέασε βαθιά τη διεθνή πολιτική σκηνή του 19ου αιώνα.
Η συνεισφορά τους επικεντρώνεται στα εξής σημεία:
Ο Σταμάτιος Λάσκαρις, με την ιδιότητα του διπλωμάτη και του Υφηγητή Διπλωματικής Ιστορίας στη Νομική Σχολή Αθηνών, δημοσιεύει το 1918 στη Λωζάνη τη διπλωματική του διατριβή με τίτλο «Ο Καποδίστριας πριν από την Ελληνική Επανάσταση. Η πολιτική του καριέρα έως το 1822». Η μελέτη αυτή φώτισε τη διεθνή διπλωματική πορεία του Κερκυραίου πολιτικού πριν αναλάβει τη διακυβέρνηση της Ελλάδας. Αργότερα, το 1932, εξέδωσε τη σημαντική μονογραφία «Ο Ιωάννης Καποδίστριας ως Ρώσος διπλωμάτης και υπουργός των εξωτερικών». Εκεί ανέλυσε πώς η θητεία του Καποδίστρια στο πλευρό του Τσάρου Αλεξάνδρου Α΄ επηρέασε τις ισορροπίες της μεταναπολεόντειας Ευρώπης, και πώς επεδίωξε να αξιοποιήσει τη θέση του προς όφελος του ελληνικού ζητήματος.
Ο Μιχαήλ Λάσκαρις—καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, διαπρεπής ιστορικός, βαλκανιολόγος και σλαβολόγος—επικεντρώθηκε στην τεκμηρίωση των πηγών και στη σχέση του Καποδίστρια με την ευρύτερη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Με το έργο του «Ο Ι. Καποδίστριας και η Σερβική Επανάστασις» το 1934, ανέδειξε τους δεσμούς της πολιτικής σκέψης του Κυβερνήτη με τα απελευθερωτικά κινήματα των Βαλκανικών λαών. Το 1940, στο τέλος της μεσοπολεμικής περιόδου, ο Μιχαήλ Λάσκαρις εκδίδει την περίφημη «Αυτοβιογραφία Ιωάννου Καποδίστρια». Πρόκειται για το υπόμνημα που είχε υποβάλει ο Καποδίστριας το 1826 στον Τσάρο Νικόλαο Α΄, με τίτλο «Επισκόπηση της πολιτικής μου σταδιοδρομίας από το 1798 μέχρι το 1822», ζητώντας την παραίτησή του από τη ρωσική διπλωματική υπηρεσία. Η υποδειγματική μετάφραση του γαλλικού κειμένου, η εμβριθής εισαγωγή και ο εμπλουτισμός του έργου με εκτενή σχόλια και ιστορικά τεκμήρια, το καθιστούν μνημείο της νεοελληνικής ιστοριογραφίας.
Αξίζει, κλείνοντας, να σημειωθεί η τραγική μοίρα του πρωτοτύπου: το ιδιόγραφο σχέδιο του Υπομνήματος σωζόταν μέχρι το 1943 στο αρχείο της οικογένειας Καποδίστρια στην Κέρκυρα, οπότε και καταστράφηκε ολοσχερώς κατά τους γερμανικούς βομβαρδισμούς του νησιού.
Θεόδωρος Μακρής
Κατά μια ευτυχή συγκυρία για την Κέρκυρα, συναντήθηκαν τον 20ό αιώνα οι δρόμοι του Θεόδωρου Μακρή και του Κώστα Δαφνή. Ο διαπρεπής νομικός και λόγιος Θεόδωρος Μακρής και ο κατά 25 χρόνια νεότερος Κώστας Δαφνής —ο χαλκέντερος ιστορικός, ερευνητής και εκδότης— ένωσαν τις δυνάμεις τους κάτω από ένα κοινό όραμα: να φωτίσουν τις πτυχές του κερκυραϊκού πολιτισμού και, κυρίως, να αποδώσουν τη δικαιούμενη ιστορική τιμή στον μέγιστο των Κερκυραίων, τον Ιωάννη Καποδίστρια.
Μέσα στις στάχτες και τα ερείπια της κατεστραμμένης από τους γερμανικούς βομβαρδισμούς Κέρκυρας, έκτισαν τα θεμέλια για την πνευματική αναγέννηση του τόπου. Αγωνίστηκαν για την ίδρυση Ιστορικού Μουσείου, για την αποτροπή της κατεδάφισης του πυρπολημένου Δημοτικού Θεάτρου, καθώς και για την απαλλοτρίωση της οικίας Σολωμού με σκοπό την ίδρυση Μουσείου ενθυμημάτων του εθνικού μας ποιητή. Παράλληλα, πέτυχαν με διαβήματά τους την αποποίηση της χρήσης των Ανακτόρων από τον βασιλιά Παύλο και την επανεγκατάσταση σε αυτά της Πινακοθήκης, της Δημόσιας Βιβλιοθήκης και του Αρχείου της Ιονίου Γερουσίας Πολυάριθμα άρθρα και μελέτες του Θ. Μακρή δημοσιεύτηκαν στα περιοδικά και τις εφημερίδες που εξέδιδε ο Δαφνής. Κορυφαία στιγμή της συνεργασίας τους υπήρξε η ίδρυση της «Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών». Πρώτος πρόεδρος εκλέχθηκε ο Μακρής, ενώ το 1968 παρέδωσε τη σκυτάλη στον Κώστα Δαφνή, ο οποίος την κράτησε άξια μέχρι τον θάνατό του το 1987.
Αν θέλουμε να συνοψίσουμε την προσφορά του Θεόδωρου Μακρή στη μελέτη του έργου του Ιωάννη Καποδίστρια, αρκεί να θυμηθούμε τα λόγια με τα οποία ο Κώστας Δαφνής και η πνευματική Κέρκυρα τον κατευόδωσαν στο στερνό του ταξίδι: “Εξήντα ολόκληρα χρόνια αγωνίστηκες και πάλεψες με μαχητικότητα, με συνείδηση ευθύνης, προπαντός όμως με βαθιά γνώση, για να διαλύσεις συσσωρευμένες πλάνες, να αποκαταστήσεις αλήθειες, να στερεώσεις στο πραγματικό βάθρο τους τις δύο μεγάλες μορφές της Επτανήσου και του Ελληνισμού. Αναρίθμητα είναι τα άρθρα και οι μελέτες που δημοσίευσες σε περιοδικά και εφημερίδες γύρω από τον Σολωμό και τον Καποδίστρια. Και αναγκάστηκες πολλές φορές να κονταρομαχήσεις για να σώσεις το δίκαιο της αλήθειας από τη διαστρέβλωση και την παραποίηση”.
Όπως αναφέρεται διεξοδικότερα στο βιβλίο μου “Θεόδωρος Σ. Μακρής: ο νομικός, ο πολιτικός και ο λόγιος”, κάποιες αδημοσίευτες ομιλίες για τον Καποδίστρια έχουν δυστυχώς χαθεί, ενώ αρκετά άρθρα παραμένουν δυσεύρετα. Ωστόσο, έχουν ευτυχώς διασωθεί ορισμένα καίρια κείμενα. Συγκεκριμένα, η διάλεξη που έδωσε στις 2 Φεβρουαρίου του 1930 στον Δραματικό Σύλλογο Κέρκυρας με θέμα την ηθική αξία του καποδιστριακού έργου, καθώς και ο πανηγυρικός που εκφώνησε την 21η Μαΐου του 1948 στην Άνω Πλατεία, μεσούντος του αδελφοκτόνου εμφυλίου πολέμου. Στον κατάλογο των διασωθέντων προστίθενται το άρθρο “Ο Καποδίστριας στην Τέχνη” και η μελέτη “Το απελευθερωτικό Σχέδιο του Καποδίστρια και το Επτανησιακό κράτος”, που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στα “Φιλολογικά Νέα” του Κώστα Δαφνή. Επιπλέον, το 1958, ο Μακρής, σε συνεργα- σία με τον Νίκο Λευθεριώτη, μετέφρασε ένα τμήμα από το “Ιστορικό Ημερολόγιο του Ιωάννη Βαπτιστή Θεοτόκη”, αναφορικά με την άφιξη του Κυβερνήτη στην Αίγινα και τις πρώτες ημέρες του στην Ελλάδα.
Το σπουδαιότερο όμως έργο του είναι η ιστορική μελέτη «Ο Ιωάννης Καποδίστριας και η προκυβερνητική του δράσις», που εκδόθηκε το 1965. Ο συγγραφέας αποδεικνύει εδώ με αδιάσειστα επιχειρήματα τη δημιουργική συμβολή του μεγάλου Κερκυραίου πολιτικού στην προπαρασκευή και την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του ’21, η οποία μέχρι τότε παρέμενε ασαφής και παρεξηγημένη. Στο βιβλίο αυτό περιλαμβάνεται ένα σπάνιο ιστορικό ντοκουμέντο: ένα Υπόμνημα του Καποδίστρια, γραμμένο τον Ιούνιο του 1822, το οποίο είχε αποστείλει προς τους αγωνιζόμενους Έλληνες για να καθοδηγήσει και να εμψυχώσει τον αγώνα τους. Το πολύτιμο αυτό έγγραφο εντοπίστηκε από τον Μακρή στο ιδιωτικό Αρχείο του Ι.Β. Θεοτόκη, το οποίο του είχε εμπιστευθεί ο τότε πρόεδρος της Βουλής, Ιωάννης Θεοτόκης. Αξίζει να σημειωθεί ότι το πρωτότυπο του Υπομνήματος, που φυλασσόταν στο οικογενειακό Αρχείο του Βιάρου Καποδίστρια, καταστράφηκε κατά τους γερμανικούς βομβαρδισμούς.
Η μελέτη του Μακρή βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών και έγινε δεκτή με ευμενή σχόλια από τον εγχώριο και τον διεθνή τύπο. Είναι χαρακτηριστικό ότι το φιλολογικό παράρτημα των «Times» του Λονδίνου, τον Σεπτέμβριο του 1965, αφιέρωσε τρίστηλη βιβλιοκρισία στην εργασία του Μακρή, υπό τον τίτλο «Ο Καποδίστριας στη Ρωσία» — γεγονός εξαιρετικά σπάνιο και τιμητικό για ελληνική ιστορική μελέτη. Η παρουσίαση του διεθνούς εντύπου, που έστρεψε ξανά το ενδιαφέρον της ευρωπαϊκής διανόησης στη διπλωματική ευφυΐα του Κερκυραίου πολιτικού, καταλήγει με την εξής κρίση: “Το οξύ σπινθηροβόλημα του συγγραφέα, συνδυασμένο με την εμβριθή χρησιμοποίηση παλαιών και νέων αποδείξεων, κάνουν το βιβλίο του μια σημαντική συμβολή, όχι μόνον στη βιογραφία του Καποδίστρια, αλλά και στη σπουδή ενός παραμελημένου τομέα του Ανατολικού ζητήματος”.
Εξίσου ευμενή απήχηση είχε και το δεύτερο βιβλίο του, «Το ανορθωτικόν έργον του Ιωάννου Καποδίστρια – οι υπονομευταί και οι συκοφάνται του». Εκδόθηκε στην Κέρκυρα το 1973, μετά τον θάνατο του Μακρή, από τις κόρες του, Αυγή και Μαρία Μακρή. Το έργο αυτό περιλαμβάνει δύο πραγματείες του αδελφού του Κυβερνήτη, Βιάρου Καποδίστρια, μεταφρασμένες από τα γαλλικά, οι οποίες είχαν δημοσιευτεί ανώνυμα τα έτη 1832 και 1835. Η πρώτη, με τίτλο «Πληροφορίαι περί της Ελλάδος και περί της Διοικήσεως του κόμητος Καποδίστρια», διεκτραγωδεί με ζωηρή παραστατικότητα τη χαοτική κατάσταση της Ελλάδας πριν από την άφιξη του Κυβερνήτη και περιγράφει τις αγωνιώδεις προσπάθειές του για τη συγκρότηση κράτους. Η δεύτερη πραγματεία, με τίτλο «Ανασκευή του έργου του Φρειδερίκου Τιρς “Η παρούσα κατάσταση της Ελλάδας και τα μέσα για την ανόρθωσή της”», καταρρίπτει τεκμηριωμένα τις κατηγορίες του Γερμανού φιλολόγου κατά του Καποδίστρια, οι οποίες είχαν υποκινηθεί ξεκάθαρα από πολιτική σκοπιμότητα.
Το έργο του Θεόδωρου Μακρή για τον μεγάλο μας συντοπίτη αποτελεί μια ολοκληρωμένη και βαθιά τεκμηριωμένη παρουσίαση της ζωής και της δράσης του. Φωτίζει άγνωστες πτυχές της ιστορικής του πορείας, και η απήχησή του ξεπέρασε δικαίως τα στενά όρια της Ελλάδας. Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Μακρής άντλησε ανεκτίμητο υλικό από την προσωπική του βιβλιοθήκη – μια πολύτιμη συλλογή που περιέχει σπάνιες εκδόσεις του 19ου και 20ου αιώνα, η οποία διασώζεται έως και σήμερα στα χέρια του εγγονού του, Φώτη Αργυρού.
Η κερκυραϊκή ιστοριογραφία του 20ού αιώνα για τον Ιωάννη Καποδίστρια σφραγίζεται και κορυφώνεται το 1976, χάρη στο έργο δύο αδελφών: του Γρηγόρη και του Κώστα Δαφνή. Γεννημένα στο χωριό Κυνοπιάστες, από τον δικηγόρο πατέρα τους Ευγένιο και τη δασκάλα μητέρα τους Μαρία, τα δύο αδέλφια γαλουχήθηκαν με τις βαθιές παραδόσεις του κερκυραϊκού πολιτισμού. Ανδρώθηκαν φέροντας μέσα τους την περηφάνια που διακατέχει κάθε Κερκυραίο για τον σπουδαίο συμπατριώτη μας, και θεώρησαν χρέος τιμής να αναδείξουν —ο καθένας με τον δικό του μοναδικό τρόπο— τη μεγάλη μορφή του Κυβερνήτη.
Ο μεγαλύτερος, ο διακεκριμένος δημοσιογράφος, νομικός και ιστορικός Γρηγόρης Δαφνής, εξέδωσε το 1976 το βιβλίο «Ιωάννης Καποδίστριας. Η γέννηση του Ελληνικού κράτους». Το έργο αυτό θεωρείται μέχρι σήμερα μία από τις πληρέστερες βιογραφίες του Κυβερνήτη. Ο Δαφνής αποτύπωσε με εξαιρετική λεπτομέρεια και αντικειμενικότητα όχι μόνο την προσωπικότητά του, αλλά και τις τιτάνιες προσπάθειές του να οργανώσει εκ του μηδενός τις δομές του ελληνικού κράτους.
Η τεράστια προσφορά του εκδότη, ιστορικού και δημοσιογράφου Κώστα Δαφνή στη διάσωση και ανάδειξη του κερκυραϊκού πολιτισμού δεν μπορεί να εξαντληθεί στα στενά χρονικά περιθώρια μιας ομιλίας.. Ως εκ τούτου, θα περιοριστώ στο μνημειώδες έργο του για τον Ιωάννη Καποδίστρια. Η εννιάτομη έκδοση του «Αρχείου Ι. Καποδίστρια», που ξεκίνησε το 1976 υπό τη γενική επιμέλειά του, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εκδοτικά και αρχειακά επιτεύγματα της σύγχρονης ιστοριογραφίας. Έφερε στο φως πολύτιμα έγγραφα, επιστολές και διπλωματικά ντοκουμέντα του Κυβερνήτη. Η συστηματική κατάταξη, η μεταγραφή, η μετάφραση των ξενόγλωσσων κειμένων, καθώς και ο λεπτομερής ιστορικός σχολιασμός, κατέστησαν το έργο άμεσα χρηστικό τόσο στο ευρύ κοινό όσο και στην επιστημονική κοινότητα. Με την έκδοση αυτή, ο Δαφνής επιστέγασε τη μακρόχρονη κερκυραϊκή ιστοριογραφική παράδοση και έκανε πράξη το μεγαλόπνοο όραμα του Σπύρου Θεοτόκη για τη δημοσίευση του αρχείου Καποδίστρια σε 10 τόμους.
Ιστορική δικαίωση και σημαντικό γεγονός για την κερκυραϊκή γραμματεία αποτελεί η πρόσφατη απόφαση της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Πέντε και πλέον δεκαετίες μετά την έκδοση του βιβλίου «Ιωάννης Καποδίστριας: 176 ανέκδοτες επιστολές προς τον πατέρα του (1809-1820)», ο Κερκυραίος καθηγητης της ιταλικής φιλολογίας και λαϊκός αγωνιστής της αριστεράς Νίκος Βαρότσης (1881-1977), αναγνωρίζεται επίσημα ως ο μεταφραστής των άγνωστων, έως τότε, επιστολών του κυβερνήτη. Για δεκατρία ολόκλήρα χρόνια, ο σεμνός κερκυραίος λόγιος,κατέγραφε, αντέγραφε και μετάφραζε από τα Ιταλικά, τα δυσανάγνωστα και κιτρινισμένα γράμματα του Καποδιστρια προς τον πατέρα του, που βρισκόταν στα χέρια της Μαρίας Δεσύλλα Καποδίστρια, της πρώτης γυναίκας Δημάρχου στην Ελλάδα.Λόγω των πολιτικών του φρονημάτων, βρισκόταν τότε σε κατ΄οίκον περιορισμό από την χούντα των συνταγματαρχών,το όνομά του αγνοήθηκε και το βιβλίο αποδιδόταν μέχρι σήμερα στον πανεπιστημιακό καθηγητή Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, Η αποκατάσταση του Νίκου Βαρότση οφείλεται στις επίμονες και τεκμηριωμένες ενέργειες γνωστού κερκυραίου δημοσιογράφου (…). Είναι πράξη δικαιοσύνης απέναντι σε μια γενιά πνευματικών ανθρώπων της Κέρκυρας που συχνά έμεναν στο περιθώριο της επίσημης αναγνώρισης, παρά την ανεκτίμητη προσφορά τους.
Κλείνοντας αυτή την αναδρομή στο έργο των σπουδαίων Κερκυραίων ιστορικών και βιογράφων, συνειδητοποιούμε ότι η καταγραφή της ζωής του Ιωάννη Καποδίστρια δεν υπήρξε για εκείνους μια απλή ακαδημαϊκή υποχρέωση. Ήταν μια πράξη βαθιάς αυτογνωσίας, ένα πνευματικό χρέος απέναντι στον κορυφαίο συντοπίτη τους. Οι Κερκυραίοι λόγιοι δεν προσπάθησαν ούτε να μυθοποιήσουν ούτε να αγιοποιήσουν τον Κυβερνήτή. Επέλεξαν τον δρόμο της ιστορικής ευθύνης, της εξονυχιστικής έρευνας και της κριτικής ανάλυσης. Μας παρέδωσαν έναν ηγέτη με απαράμιλλο ήθος, αφοσίωση στο καθήκον και πίστη στη θεσμική οργάνωση του κράτους. Έναν τέτοιο πολιτικό ηγέτη έχει ανάγκη η νέα γενιά, και όχι έναν «άγιο» της πολιτικής.
Σήμερα, καθώς συμπληρώνονται 250 χρόνια από τη γέννηση του Ιωάννη Καποδίστρια, η σύγχρονη Κέρκυρα δεν στέκεται με παθητική νοσταλγία απέναντι στο ένδοξο παρελθόν της. Αντίθετα, οι Καποδιστριακές σπουδές γνωρίζουν μια νέα, δυναμική αναζωπύρωση, μετατρέποντας το νησί μας σε ένα ζωντανό, διεθνές κέντρο έρευνας και στοχασμού. Το Μουσείο Καποδίστρια στην Κουκουρίτσα, μέσα από το πρωτοποριακό Ψηφιακό Αρχείο, ανοίγει πλέον τις πύλες της γνώσης στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα. Είναι το δικό μας χρέος τώρα, να συνεχίσουμε αυτό το έργο και να κρατήσουμε την Κέρκυρα στην πρωτοπορία των γραμμάτων και του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
