Ποιητής και υποστηρικτής της ανάτασης του λαού. Λόγιος αγωνιστής που η κηδεία του το 1970 στην πόλη της Κέρκυρας ήταν πάνδημη και εξέφραζε, συν τοις άλλοις, την αντίθεση του κερκυραϊκού λαού στη χούντα των συνταγματαρχών. Ήταν προσωπικότητα πολυσήμαντη ο Μιχαήλ Ι. Δεσύλλας – κι ας λέγαν ότι συγγένευε με τον μεγαλοβιομήχανο Θεόδωρο Δεσύλλα. Λεβεντάνθρωπος από τους λίγους στα χρόνια του, συνήθιζε με σεμνότητα να υπογράφει τα γραφτά του με τα αρχικά Μ. Ι. Δ. Οι φίλοι του συχνά τον προσφωνούσαν με αγάπη -όπως και προτιμούσε μάλλον- Λίλη. Με το τοπικό ιδιωματικό υποκοριστικό Λίλης του ονόματος Μιχάλης είχε γίνει γνωστός σε αρκετούς, βλέπετε, την περίοδο της Κατοχής.
Πριν φτάσει τα 30 του, καθώς πλησίαζε το 1944 και η ναζιστική μπότα είχε πατήσει με βία τα κερκυραϊκά χώματα, ο Μ. Ι. Δεσύλλας εξέδωσε την αντιστασιακή ΕΑΜική εφημερίδα «Λαοκρατία» στο χωριό Επίσκεψη, όπου είχε σπίτι η οικογένειά του. Ο ίδιος ήταν υπεύθυνος έκδοσης και συντάκτης της.
Το γεγονός μνημονεύει η εφημερίδα «Φωνή του Λαού» του ΕΑΜ Κέρκυρας, σε φύλλο που κυκλοφόρησε στις 27 Σεπτεμβρίου 1945 με αφιέρωμα στον παράνομο αντιστασιακό Τύπο της κατοχικής περιόδου.
Είχε παραμείνει με την πλευρά του ΕΑΜ ο Μ. Ι. Δ. και τη δύσκολη μετακατοχική συγκρουσιακή περίοδο, πλάι στους κομμουνιστές ως συνεργαζόμενος στο πλαίσιο του ΕΑΜικού συνασπισμού, θαρραλέα αναλαμβάνοντας μία και δύο φορές, ενώ κλιμακώνονταν οι αντικομμουνιστικές και αντιΕΑΜικές διώξεις, μέλος της συντακτικής επιτροπής της «Φωνής του Λαού». Βαθιά ανθρωπιστής και περήφανος άνθρωπος, έσπευδε, σε ακόμα πιο δύσκολη χρονική περίοδο, το 1947, να τείνει χέρι βοήθειας και να υψώνει κραυγή διαμαρτυρίας για τους εκατοντάδες κομμουνιστές και άλλους ΕΑΜίτες πολιτικούς κρατούμενους από κάθε περιοχή της χώρας, που μαζί με Κερκυραίους συναγωνιστές τους βασανίζονταν στις φυλακές της πόλης, απειλούμενοι με εκτέλεση στο Λαζαρέτο
Γύρω στις 10 Μαΐου 1947, ελάχιστες μέρες πριν αρχίσει το φονικό κροτάλισμα των όπλων στη μαρτυρική νησίδα, οι αστυνομικές αρχές συνέλαβαν τον Λίλη Δεσύλλα. Τον κατηγόρησαν ότι εκείνος ήταν υπεύθυνος για τη μεταφορά επιστολής κρατουμένων στην εφημερίδα του ΕΑΜ και τη δημοσίευση κειμένου σχετικά με τα -δήθεν ψευδή- μαρτύρια που υπέφεραν, εν μέσω απειλών ότι σε λίγο θα άρχιζαν να τους τουφεκίζουν.
Στις 14 Μαΐου 1947, τα χαράματα, η πόλη είχε ξυπνήσει από παρατεταμένο κροτάλισμα όπλων. Οι αρχές εκτέλεσαν στο Λαζαρέτο τρεις… «αλβανόφιλους» κρατούμενους. Την ίδια μέρα, ο αστυνομικός διευθυντής Ηρ. Δεδόπουλος ενημέρωνε εγγράφως τον Εισαγγελέα Εφετών (το σύνολο και ξεχωριστά τμήμα του «εμπιστευτικού» εγγράφου πιο πάνω) για ένα επιμέρους συγκλονιστικό στοιχείο, που ο Μ. Ι. Δ. δεν μπόρεσε να ξεχάσει ποτέ. Επρόκειτο για την τελευταία επιθυμία που διατύπωσε ένας από τους εκτελεσμένους, απευθυνόμενος σε παρόντα στο φονικό Εισαγγελέα Πρωτοδικών. Σύμφωνα με το αστυνομικό έγγραφο, «ολίγας στιγμάς προ της εκτελέσεώς του» παρακάλεσε να μην κυνηγήσουν τον Δεσύλλα, διότι είναι αθώος. «Εδήλωσεν ότι ο Δεσύλλας Μιχαήλ τυγχάνει αθώος», είναι τα ακριβή λόγια με τα οποία ο αστυνομικός διευθυντής ενημέρωσε για το τι είπε ο εκτελεσμένος, στιγμές πριν σωριαστεί νεκρός.
Σε εκείνη την εφημερίδα, τη «Φωνή του Λαού», ο Μ. Ι. Δ. (1914-1970) είχε γράψει, σε ηλικία 32 ετών, ένα αθησαύριστο στη σχετική εργογραφία κείμενο, με μερικές από τις θέσεις του για τη λογοτεχνία· θέσεις χρήσιμες και στις μέρες μας, ίσως, για όσους από τους «διαδόχους» του στα επτανησιακά Γράμματα… απαξιούν -όπως κάποιοι στα χρόνια του- να ασχοληθούν με τη ζωντανή πραγματικότητα, γυρίζοντας την πλάτη τους και στις ανάλογες σολωμικές παρακαταθήκες. Το κείμενο καταχωρήθηκε στο φύλλο με αριθμό 355 της εφημερίδας, στις 11 Οκτωβρίου 1946 και σε στήλη «Η κίνηση των ιδεών», με την υπογραφή Μ. Ι. Δ. και τίτλο «”Φυγή” και στρατευόμενο πνεύμα» (βλ. πάνω).
Το παραθέτουμε, καθώς είναι άγνωστο από τότε, ολόκληρο:
Υπάρχουν άνθρωποι, που θέλουν να ευνουχίσουν το πνεύμα. Να βγάλουν τον σκεπτόμενον άνθρωπο από το δρόμο της πάλης. Ο πόλεμος, λένε, τελείωσε. Όλα, λοιπόν, τέλειωσαν. Ξαναγυρίζουμε στην ήσυχη προπολεμική ζωή. Ο καθένας μπορεί να ξαναπάει στο σπίτι του. Να βγάλει την αρματωσιά του και να ξεκουραστεί. Γιατί να βρισκόμαστε στο χαράκωμα, αφού μπορούμε να κάμουμε μιαν άλλη ζωή, πιο άνετη, πιο ήσυχη.
Έτσι μιλούν οι λογοτέχνες της παρακμής, οι απόντες και οι συνεργασθέντες (σ.σ. με τους ξένους κατακτητές). Προσπαθούν να βρουν μια διέξοδο, για να δικαιολογήσουν τη δική τους στάση. Αυτή είναι, ίσως, η καλύτερη περίπτωση. Υπάρχουν, όμως, και άλλες περιπτώσεις, που όλ’ αυτά γράφονται και λέγονται «κατ’ επιταγήν». Για να εξυπηρετήσουν ξένους και ύποπτους σκοπούς. Για να σταματήσουν την εθνική και τη λαϊκή αναγέννηση. Μα υπάρχουν, ωστόσο, και μερικοί, που δεν είναι κακόπιστοι. Σ’ αυτούς θα πρέπει να μιλήσουμε τίμια και παστρικά. Τους άλλους τους περιφρονούμε. Γιατί μ’ αυτούς δεν μπορεί να υπάρξει συνεννόηση. Δεν είναι οι τίμιοι ιδεολογικοί αντίπαλοι. Είναι οι ΕΧΘΡΟΙ.
Με τους ειλικρινείς, τους καλόπιστους θα συζητήσουμε. Είναι οι άνθρωποι που τους εκνευρίζει η ατμόσφαιρα του αγώνα. Γιατί τους είναι ξένη. Έζησαν τον πόλεμο υποχρεωτικά. Σαν κάτι που τους επεβλήθη. Και δεν είδαν σ’ αυτόν τη δικαίωση της ύπαρξής τους. Δεν οσφράνθηκαν το περιεχόμενο τούτου του πολέμου, γιατί δεν ήταν έτοιμοι να τον δεχτούν. Το ίδιο συνέβη στα χρόνια της δουλείας. Τον αγώνα του λαού δεν τον έζησαν. Έζησαν, βέβαια, το δικό τους, το ατομικό τους δράμα, που δεν το ταύτισαν, όμως, με το γενικώτερο δράμα του λαού τους. Έτσι σήμερα αισθάνονται τον εαυτό τους ξένο ανάμεσα σε ξένους. Και προσπαθούν να στρέψουν προς τα πίσω τη ζωή. «Ολοταχώς στα χρόνια του μεσοπολέμου»! Αυτό είναι το σύνθημα. Και οι τάφοι, και τα ερείπια, και οι νεκροί, και η νέα ζωή, που αναπήδησε μέσα από το χάσμα, που άνοιξεν ο πόλεμος; Αυτά πρέπει να περάσουν στην Ιστορία! Η υπόθεση του πολέμου έληξε. Ήταν μια φοβερή παρένθεση, που δεν μπορεί και δεν πρέπει να έχει συνέχεια. Μέσα στα ημιφωτισμένα γραφεία μας, με τις βαρύτιμες βιβλιοθήκες, τα πλούσια χαλά, τους καλοδιαλεγμένους ζωγραφικούς πίνακες θα γράφουμε πάλι πλατωνικούς στίχους για μακρυνά ταξίδια σε ανύπαρχτες χώρες, για αγάπες που σβήνουν προτού ανθίσουν. Στ’ ανθογυάλι θα μαραίνονται λίγο ακριβά τριαντάφυλλα και από τον έξω κόσμο δε θα βλέπουμε παρά τα σύνεφα που αδιάκοπα ταξιδεύουν στον ουρανό! Θα δουλεύουμε βασανιστικά τη μορφή και θα ψάχνουμε στα σκονισμένα λεξικά, για να βρούμε σπάνιες και ηχηρές λέξεις.
Κάποιος αυτός θα τόλεγε ομφαλοσκοπία. Και κάποιος άλλος, πιο ορμητικός, πιο βίαιος, θα το αποκαλούσε προδοσία.
Σήμερα ο λογοτέχνης πρέπει να λέει την αλήθεια. Έχει χρέος να «προειδοποιεί τους ανθρώπους» και να τους ανοίγει το δρόμο. Ανάγκη πάσα, λοιπόν, να σταθεί στην έπαλξη του αγώνα. Μας αρέσουν οι συμβολικές εικόνες, γιατί έτσι έχουμε συνηθίσει. Τώρα το σύμβολο γίνηκε πραγματικότητα κι’ η καθημερινή ζωή πήρε τη μορφή του συμβόλου. Πρέπει ο λογοτέχνης να μιλεί χωρίς περιστροφές. Σε μια γλώσσα που όλοι να καταλαβαίνουν. Αυτό θα πει αλήθεια. Κ’ η αλήθεια είναι γυμνή. Χωρίς στολίδια
Όταν αυτό το καταλάβουμε, τότε μόνο θα μπορέσουμε να μπούμε και στο νόημα της μεταπολεμικής λογοτεχνίας, που έχει ανοίξει ένα καινούργιο κεφάλαιο στη λογοτεχνία όλων των Λαών της Ευρώπης με τίτλο «Η Λογοτεχνία της Αντίστασης».
Ο Μ. Ι. Δ., με σπουδές φιλολογίας στο ενεργητικό του, πρωτοστάτησε εκείνα τα χρόνια, με τη βοήθεια της πολύ μεγαλύτερης του σε ηλικία σπουδαίας λογοτέχνιδας Ειρήνης Δενδρινού (Δεντρινού), στην ανασύνταξη, τη συσπείρωση και την κοινή οργάνωση και δράση των πνευματικών – λογοτεχνικών δυνάμεων του νησιού σε προοδευτική κατεύθυνση. Αυτό συνέβη πολύ πριν γίνει πράξη και με τη δική του συμμετοχή, το 1952, η ίδρυση της Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών (ΕΚΣ) με παραχώρηση του πρώτου ρόλου σε έναν πολύ στενό κύκλο που, σε αντίθεση με πολλά από τα μέλη της, εξέφραζε κυρίως τον πνευματικό συντηρητισμό, είχε τηρήσει αμφιλεγόμενη στάση όλη την προηγούμενη δεκαετία και υποστήριζε, μεταξύ άλλων, ότι ο εμβληματικός σοσιαλιστής λογοτέχνης του νησιού Κωνσταντίνος Θεοτόκης έγραφε… ερωτικές ιστορίες.
Πρόκειται για μια αθησαύριστη ίσαμε σήμερα ιστορία, που σώζεται μερικώς σε φύλλα της «Φωνής του Λαού» και είναι χαρακτηριστική του πρωτοπόρου ρόλου των λογοτεχνών και καλλιτεχνών του ΕΑΜ Κέρκυρας, με επικεφαλής τον Λίλη Δεσύλλα, στην πνευματική ζωή της Κέρκυρας αμέσως μετά τον πόλεμο.
 |  |  |
 |  |
Με δική τους πρωτοβουλία στις 11 Φεβρουαρίου 1946 (βλ. πάνω δημοσίευμα 10.2.1946) ιδρύθηκε Κερκυραϊκή Ένωση Γραμμάτων και Τεχνών (ΚΕΓΤ). Η ιδρυτική εκδήλωση έγινε τότε, μέρα Δευτέρα, σε συγκέντρωση στις 7 το απόγιομα στην αίθουσα του Κερκυραϊκού Γυμναστικού Συλλόγου. Εισηγητής με ομιλία για τον σκοπό της νέας Ένωσης ήταν ο Μιχαήλ Ι. Δεσύλλας – την προηγούμενη μέρα είχε απευθύνει χαιρετισμό εκ μέρους της εφημερίδας σε συγκέντρωση της ΕΑΜικής Νεολαίας ΕΠΟΝ στον ίδιο χώρο. Η σημαντικότερη λογία της Κέρκυρας, η 67χρονη τότε Ειρήνη Δενδρινού, η οποία παρείχε πολύτιμες υπηρεσίες στη φιλοΕΑΜική οργάνωση Εθνική Αλληλεγγύη, μίλησε στη συνέχεια για το έργο του Διονύσιου Σολωμού. Ακολούθως εκλέχτηκε προσωρινή διοίκηση της Ένωσης, με επικεφαλής τον Δεσύλλα.
Έναν μήνα μετά, στις 6 Μαρτίου 1946, έγιναν κανονικές αρχαιρεσίες για την εκλογή μόνιμου διοικητικού συμβουλίου (βλ. σχετικό δημοσίευμα).
Αυτό συγκροτήθηκε σε σώμα με την εξής σύνθεση: πρόεδρος ο Μ. Ι. Δεσύλλας, αντιπρόεδρος ο Γιώργος Στεριώτης, γραμματέας ο Γιώργος Ζαφειρόπουλος, ταμίας ο Γεράσιμος Πάλης, έφορος ο Νίκος Ζερβός και σύμβουλοι η Ροβία Βελλιανίτη και η Σαπφώ Κυριάκη. Ταυτόχρονα αποφάσισε να οργανώσει φιλολογικά μνημόσυνα για τον Κωστή Παλαμά και τον Ντίνο Θεοτόκη, να συνεχίσει τις διαλέξεις που εγκαινίασε η προηγούμενη διοίκηση και να οργανώσει έκθεση έργων των Κερκυραίων εικαστικών καλλιτεχνών.
Αν και δεν υπάρχει πλήρης εικόνα για τη διάρκεια των δραστηριοτήτων αυτής της Ένωσης Γραμμάτων και Τεχνών, οι εκδηλώσεις της, όπως πιστοποιεί σχετικό δημοσίευμα, δεν έπαψαν όταν άρχισε να μορφοποιείται στη χώρα ο ένοπλος Εμφύλιος και μαίνονταν στο νησί οι διώξεις σε βάρος στελεχών, μελών και φίλων του ΕΑΜ. Το Σάββατο 27.4.1946 είχε οργανωθεί φιλολογική συγκέντρωση στην αίθουσα της Φιλαρμονικής «Μάντζαρος». Ακολούθησε τη Δευτέρα 13.5.1946 το βράδυ, στην αίθουσα του «Κερκυραϊκού», διάλεξη της Δενδρινού, με θέμα «Ο ποιητής Γερ. Μαρκοράς και η Κερκυραϊκή Σχολή».
Σε σχόλιό της, δύο μέρες μετά, η εφημερίδα ανέφερε ότι στις εκδηλώσεις αυτές έπαιρναν μέρος περί τα 200 άτομα. Έκανε λόγο για ανάγκη ευρύτερης πνευματικής αναζωπύρωσης.
Στα τέλη του 1946, ενώ όλες οι ΕΑΜικές και φιλοΕΑΜικές οργανώσεις διώκονταν σφοδρά, η Ένωση συνέχιζε να οργανώνει εκδηλώσεις. Την Κυριακή 15 Δεκεμβρίου 1946 το πρωί πραγματοποίησε εκδήλωση για τον ποιητή Λορέντζο Μαβίλη στο κινηματοθέατρο «Εθνικόν». Ομιλητές ήταν ο Μ. Ι. Δ. με θέμα «Ο άνθρωπος και η εποχή του» και ο Γ. Ζαφειρόπουλος με θέμα «Οι φιλοσοφικές ιδέες και η ποίηση του Μαβίλη». Δεν μας είναι γνωστό αν ακολούθησαν άλλες εκδηλώσεις της ίδιας Ένωσης, ούτε πότε και πώς αδράνησε.
Στις 13.2.1946 η εφημερίδα σε θέμα της με τίτλο «Παρήγορα σημεία» είχε επισημάνει ότι υπήρχαν ενδείξεις σοβαρής αναθέρμανσης του ενδιαφέροντος για τα θέματα αυτά, μετά από σχετικές πρωτοβουλίες φίλων του ΕΑΜ.
Στο 70ό φύλλο της, στις 28.10.1945, με την ευκαιρία της εθνικής επετείου, η εφημερίδα είχε αναδείξει, σε πλαίσιο, το εξής απόσπασμα (βλ. πάνω) από τα «Απομνημονεύματα» του στρατηγού της Επανάστασης του ’21 Μακρυγιάννη, όπως έλεγε, για να υπογραμμίσει θέσεις της σχετικά με την τρέχουσα πολιτική κατάσταση: «Όσοι έχουν την τύχη μας σήμερα στα χέρια τους, όσοι μας κυβερνούν, μεγάλοι και μικροί, και υπουργοί και βουλευταί, το ‘χουν σε δόξα, το ‘χουν σε τιμή, το ‘χουν σε ικανότη το να τους ειπείς ότι έκλεψαν, ότι πρόδωσαν, ότι έφεραν τόσα κακά στην πατρίδα. Είναι άξιοι άνθρωποι και τιμώνται και βραβεύονται. Όσοι είναι τίμιοι κατατρέχονται ως ανάξιοι της κοινωνίας και της πολιτείας».
Ήταν γνωστό ότι ο Δεσύλλας είχε ασχοληθεί επισταμένως με το έργο του Μακρυγιάννη. Λίγους μήνες μετά, στις 24.3.1946, άρχισε τη δημοσίευση στην εφημερίδα, με την υπογραφή Μ. Ι. Δ., εκτεταμένου ιστορικού χρονογραφήματός του με τον τίτλο «Μακρυγιάννης ο στρατηγός επαναστάτης» (βλ. πιο πάνω). Το κείμενο παρουσιάστηκε σε έξι συνέχειες, σε ισάριθμα φύλλα, έως τις 11.4.1946.
Στις 12.10.45 η εφημερίδα είχε δημοσιεύσει εκτεταμένο θέμα, με τίτλο «Οι πνευματικές ανάγκες», για την ανάγκη ανασύνταξης του πνευματικού δυναμικού τόπου (βλ. πάνω), με την υπογραφή Δ., γραμμένο ίσως από τον ίδιο. Εκεί προτεινόταν, μεταξύ άλλων, «να ανοίξει ένα Λαϊκό Αναγνωστήριο» στην Αναγνωστική Εταιρία Κέρκυρας, πράγμα με το οποίο αυτή ήταν σύμφωνη, υπό τον όρο κρατικής ενίσχυσής της. Ο Μ. Ι. Δ. ανήκε στα μέλη της.
Ήταν το 1948 όταν εκδόθηκε στην Κέρκυρα από ένα τυπογραφείο που βρισκόταν στο καντούνι του Αγίου Σπυρίδωνα μια ποιητική ανθολογία δουλεμένη από τον Δεσύλλα, η οποία γέμισε μαζί με πρόλογο 66 σελίδες και άρεσε γιατί κρίθηκε ότι ήταν εύστοχες οι ματιές που έριχνε σε ποιητές του τόπου του και οι επιλογές του. Ήταν η πρώτη ανθολογία Κερκυραίων ποιητών από οποιονδήποτε. Είχε τον τίτλο «Κερκυραίοι λυρικοί». Ήξεραν πολλοί γι’ αυτή τη δουλειά του. Όσοι γνώριζαν την προηγούμενη και ακόμη πρόσφατη κοινωνικοπολιτική και πνευματική δράση του και τους συνακόλουθους περιορισμούς που αντιμετώπιζε, δεν απόρησαν που δεν ήταν ο ίδιος εκδότης. Το όνομά του, όμως, δεν αναφερόταν πουθενά στο βιβλίο. Αντί γι’ αυτό υπήρχε στο εξώφυλλο το όνομα του κατοπινού πρώτου προέδρου της ΕΚΣ, ενός λόγιου όπως εκείνος, που αρκετοί έλεγαν ότι διέφεραν ιδεολογικά, πνευματικά και πολιτικά, όσον αφορά τις θεωρίες τους και τη στάση τους στα χρόνια της Κατοχής, όσο η μέρα με τη νύχτα. Είχε βουίξει η Κέρκυρα. Η πλευρά που σε τοπικό επίπεδο καθώς έφευγε το 1947 είχε χειροκροτήσει την απόφαση να τεθούν το ΕΑΜ και το ΚΚΕ εκτός νόμου και έβαλλε εναντίον τους, ομολογούσε, όπως προτίμησαν να σχολιάσουν κάποιοι, την αξία των αντιπάλων της, γράφοντας «Προλεγόμενα» και διαδίδοντας τη δουλειά του Μ. Ι. Δ., πιθανώς με τη συγκατάθεσή του λόγω των συνθήκες που επικρατούσαν, έστω και αν παρέλειπε να κάνει μνεία του ονόματός του.
Ο Μ. Ι. Δ., ούτως ή άλλως, σε όλη του τη ζωή, παίζοντας επίσης ρόλο στη μεταπολεμική Κέρκυρα μέσα από θεωρούμενους προοδευτικούς συνδυασμούς της εποχής στον Δήμο Κέρκυρας ως δημοτικός σύμβουλος σε αντιπαράθεση με τους εκπροσώπους της πολιτικής δυναστείας των Θεοτόκηδων και τασσόμενος σε εκείνες τις συνθήκες αφανώς ή εμφανώς με τους πολιτικούς συνδυασμούς είτε υποψηφίους της ΕΔΑ και κυρίως της Ένωσης Κέντρου, της οποίας διετέλεσε σε κάποια φάση ενεργό στέλεχος, δεν ενδιαφερόταν για την προβολή του ονόματός του. Αθόρυβα, συνήθως, μέχρι το τέλος της ζωής τους υποστήριζε και τους διωκόμενους παλιούς συναγωνιστές του. Έργο τον ενδιέφερε μόνο να αφήσει· και αυτό το έκανε με το παραπάνω.
Συνέχιζε να υφίσταται μηνύσεις και άλλες διώξεις για δημοσιεύματα της εφημερίδας του ΕΑΜ ακόμη και μήνες μετά από τη δημοσιοποίηση δήλωσής του ότι -μόνο «για λόγους τεχνικούς»- είχε παύσει προ πολλού να είναι ο ίδιος υπεύθυνος για τη σύνταξή της, καθώς η ευθύνη είχε μεταβιβαστεί από καιρό, σύμφωνα με τον νόμο, στη Νομαρχιακή Επιτροπή του ΕΑΜ.
Το 1949, ακριβώς όταν έπαυσαν οι εκτελέσεις στο Λαζαρέτο, όπως είχε προσδιορίσει χρονικά την περίοδο ο ποιητής Ιάσονας Δεπούντης για να τονίσει το γεγονός, στην Κέρκυρα είδε το φως το λογοτεχνικό περιοδικό «Πρόσπερος», ενώ καιρό πριν είχαν κυκλοφορήσει στο νησί -χωρίς οικονομικά προβλήματα- τα «Φιλολογικά Νέα», με πρωτοβουλία κυρίως πνευματικών ανθρώπων που είτε είχαν σταθεί απέναντι από το ΕΑΜ, όπως ο Θεόδωρος Μακρής, είτε απομακρύνθηκαν από αυτό όταν κορυφώθηκε ο διωγμός του, όπως ο Σπύρος Καλογερόπουλος Στράτης. Ο Δεσύλλας και η γνωστή λογοτέχνιδα και καθηγήτρια αγγλικής γλώσσας Μαρία Ασπιώτη του Αγγλικού Ινστιτούτου της, που λειτουργούσε και ως παράρτημα του Βρετανικού Συμβουλίου της Αθήνας, στάθηκαν οι «ψυχές» του «Πρόσπερου», που το όνομά του παρέπεμπε στον χαρακτήρα Πρόσπερο της «Καταιγίδας» του Σαίξπηρ και τον συνδύαζε προφανώς με το γραμμένο για την Κέρκυρα το 1945 βιβλίο του Άγγλου συγγραφέα Λόρενς Ντάρελ «Η σπηλιά του Πρόσπερου». Δεν ενδιαφερόταν μόνο για τη συγγραφή ποιημάτων και δοκιμίων ο Μ. Ι. Δ., τον συνάρπαζε συγχρόνως το μεταφραστικό έργο. Φωτεινά πνεύματα άλλων χωρών, όπως ο Γάλλος συγγραφέας και ποιητής Πωλ Ελυάρ, ένας διανοούμενος της σχολής των υπερρεαλιστών με έντονη πολιτική δράση και αγαπημένος και του στενού φίλου του Μ. Ι. Δ. παλαίμαχου κομμουνιστή φιλόλογου του νησιού Νίκου Βαρότση, βρήκαν τότε στην πένα του Κερκυραίου λόγιου τον τακτικό Έλληνα μεταφραστή τους, με νεωτερικό πνεύμα, στο πλαίσιο κιόλας τακτικής συνεργασίας του με τον συμπατριώτη του λόγιο Νάσο Δετζώρτζη. Εύλογα, το Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου το 2007 είχε εκδώσει ειδικό τόμο για το περιοδικό αυτό, υπό την επιμέλεια του καθηγητή του Θεοδόση Πυλαρινού, καθώς αποτελεί σημαντικό μνημείο της μεταπολεμικής επτανησιακής πνευματικής ζωής. Τεύχη του σώζονται πια σε συλλογές της Κεντρικής Δημόσιας Βιβλιοθήκης Κέρκυρας και του Ελληνικού Λογοτεχνικού Ιστορικού Αρχείου.
Ο άλλοτε αγωνιστής του ΕΑΜ δεν υποστήριζε τη βρετανική πολιτική, όπως αναρωτιόνταν κάποιοι, αντίθετα συντάχθηκε με το μέρος του λαού στην καταδίκη των πεπραγμένων της στην Κύπρο με διαδηλώσεις που στράφηκαν και κατά του τοπικού παραρτήματος του Βρετανικού Ινστιτούτου, θίγοντας όλες ανεξαίρετα τις δραστηριότητες που ανέπτυσσε.
Άντεξε έως το 1954 ο «Πρόσπερος», ενώ ο Μ. Ι. Δ. αφιέρωνε όλο και πιο πολύ την πνευματική του δημιουργία σε πρωτότυπα δημοσιεύματα-σημειώματα στις τοπικές εφημερίδες «Δημοκρατικό Βήμα» και «Εφημερίς των Ειδήσεων», συνδυάζοντας τις δραστηριότητές του με ευρύτερες πολιτιστικές, που συνέβαλαν και αυτές ώστε ο Δήμος Κέρκυρας να ονομάσει Πλατεία Λίλη Δεσύλλα την πλατεία Κρεμαστής στη συνοικία του Καμπιέλου, κοντά στο πατρικό του σπίτι -Τιμοξένους 3- που κληροδότησε από τον γιατρό πατέρα του Ιωάννη Δεσύλλα. Το 1963 πρωτοστάτησε στην ίδρυση του σωματείου Πνευματική και Καλλιτεχνική Ένωση – Πορεία, η οποία έφτιαξε και Κινηματογραφική Λέσχη και οργάνωνε βραδιές με ανάγνωση θεατρικών έργων, καθώς και άλλες πολιτιστικές – μορφωτικές εκδηλώσεις, όπως μία πολύ πετυχημένη το 1966 με θέμα «Παιδεία και Ανθρωπισμός» και χίλιους συμμετέχοντες. Κρατώντας στο περιθώριο εκπροσώπους της τοπικής πνευματικής μούχλας της εποχής, είχε δίπλα του, όπως κάποτε στην ΚΕΓΤ, προσωπικότητες αδιαμφισβήτητου κύρους και αγωνιστές, σαν τον Γεράσιμο Χυτήρη, τον Τάσο Παπαναστασάτο, τον Σπύρο Αναγνώστη και τον Μάχο Ρούση, που συνέχισε στον ίδιο δρόμο μετά τη χούντα των συνταγματαρχών ακόμα πιο δυναμικά, με αποτέλεσμα να δοθεί και το δικό του όνομα, για παρόμοιους λόγους, σε άλλη πλατεία της πόλης. Η
«Πορεία» υπό τον Δεσύλλα ήταν εκείνη που το 1964 είχε οργανώσει και πραγματοποιήσει στην πόλη συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη, με συμμετοχή σχεδόν 2.500 ατόμων, σε συνθήκες αστυνομοκρατίας.
Μερικά στοιχεία για εκείνη την ύστερη μεταπολεμική δράση των δεκαετιών 1950 και 1960 και την πνευματική ενάργεια του Μ. Ι. Σ., συμπεριλαμβανομένης της βαθιάς εκτίμησής του στον Επτανήσιο επικεφαλής του ΕΑΜ Λογοτεχνών τα χρόνια της κατοχής Άγγελο Σικελιανό, αποτυπώθηκαν το 2021 σε τιμητικό τόμο των «Κερκυραϊκών Χρονικών» της ΕΚΣ. Κομμάτια από το έργο του έχουν παρουσιαστεί και σε μορφή θεάτρου αναλογίου στο σπίτι του Σολωμού, στα Μουράγια της πόλης της Κέρκυρας.
Από τη δεκαετία του 1960, κυρίως, ποιήματά του Μ. Ι. Δ., όπως τα δύο που ακολουθούν και εκφράζουν ίσως πολύ πιστά το «είναι» του, γίνονταν βέβαια γνωστά, λόγω των συνολικών δραστηριοτήτων του, σε όλο και μεγαλύτερο κοινό:
ΚΟΡΥΦΩ Η ΑΓΙΑ
Ανήσυχη βοή
σ’ αυτή την πολιτεία
που δε θέλει τη ζωή της.
πάνω στα τείχη
μια πράσινη υποψία
ένα χέρι πέτρινο
εσκάλισε το μήνυμα του θανάτου.
Χάλκινο σκουλαρίκι κουρσάρου
κρέμασε στ’ αυτί της μια κοπέλα
που τραγουδούσε τον άνεμο
μια κοπέλα που γεύτηκε την αλμύρα της θάλασσας
μέσα σε μια ψαράδικη φούχτα.
Κι’ αύριο θάναι το ίδιο σ’ αυτή την πολιτεία
το τραγούδι
το νερό
το φως
κι’ αυτό το λιγοστό υγρό πολυτρίχι
που φυτρώνει στο βασανισμένο κόρφο του Οδυσσέα.
Ποιος μίλησε με τη γοργόνα
στο σκαλοπάτι της Παναγίας της Μεγαλομάτας
ποιος έμαθε το μυστικό της;
Χίλιους αιώνες περίμεναν
ν’ ακούσουν τη φωνή της
και μαρμαρώσαν περιμένοντας
και βλάστησεν ένα δάσος κατάρτια
από το τρύπιο χαλίκι της θάλασσας.
Ποιος απάλυνε την οργή της
σαν το ζεστό γάλα
του μητρικού στήθους
ποιος άναψε το καντήλι
στη λίθινη Άγια Τράπεζα
της Παναγίας της Μεγαλομάτας;
Ένα πράσινο φύκι
τυλίχτηκε στο χέρι μας
«Ω πεθαμένοι, δεν έχετε μάθει ακόμα να πεθαίνετε».
ΕΝΑ ΠΑΙΔΙ ΜΙΛΕΙ
Ένα παιδί μιλεί για τα ερείπια –
έχει στην άκρη του ματιού μια σπίθα
και τη μυρουδιά του ζεστού ψωμιού
που έχει γίνει ανάμνηση:
«Εκεί κοντά στο παράθυρο
μας πήραν ένα βράδυ
το πρώτο γαρίφαλο,
δεν έμεινε τίποτε
που να θυμίζει την παρουσία του
– αυτό το ξύλο ήτανε στο περβάζι.
Τώρα η μητέρα έχει γίνει αστέρι
και μας κοιτάζει από τον ουρανό.
Θα φτιάξω ένα σπαθί
σαν κι’ αυτό που κρατούσε ο Άη-Γιώργης
στο εικονοστάσι,
ένα σπαθί κι’ ένα Σταυρό
ό,τι μας έμεινε
από το τελευταίο φέρετρο
που βγήκε από το σπίτι μας».
Ένα παιδί που δεν έχει ηλικία
ένα παιδί που έχει την ηλικία όλου του κόσμου
μιλεί για τα ερείπια.
Ακόμα πιο αντιπροσωπευτικά του θεωρούνται τα «Τέσσερα ποιήματα», που έντονα είχε αναδείξει το τοπικό φιλολογικό περιοδικό «Πόρφυρας», σε μεγάλο αφιέρωμά του σε εκείνον το 1985, παρουσιάζοντας ανθολογία με τους μεταπολεμικούς Κερκυραίους ποιητές. Ο ποιητής ζούσε «προσμένοντας να γυρίσει το κύμα με την ελπίδα», σε μια «πολιτεία με τα γκρεμισμένα τείχη, τις χορταριασμένες αυλές, τους έρημους κήπους»
και «με την πικρήν ανάμνηση ενός κρυστάλλινου αστεριού», εκεί που «κατοικεί η μυρουδιά της φτώχειας», για «αυτούς που έφυγαν μέσα στη νύχτα». Ο «Πόρφυρας», που είχε δημιουργηθεί ως Κερκυραϊκή Εταιρεία Γραμμάτων το 1980 με την υποστήριξη και ζωγράφων, είναι ίσως, ως πνευματική σύλληψη, ό,τι πιο κοντινό προς την Κερκυραϊκή Ένωση Γραμμάτων και Τεχνών που ο Μ. Ι. Δ. -πνευματικός μέντορας του εκ των δημιουργών του περιοδικού και σημερινού προέδρου της ΕΚΣ Περικλή Παγκράτη- είχε δημιουργήσει το 1946.
Ο θάνατος βρήκε τον Μ. Ι. Δ. στο Λονδίνο, τον Μάιο του 1970, ενάντιο φυσικά και εκεί στη δικτατορία των συνταγματαρχών της εποχής. Η βροντερή και επιβλητική φωνή του σίγησε στις 17.5.1970, ενώ ήταν 56 ετών. Αρκετοί Κερκυραίοι θυμούνται να τον συνοδεύει στην τελευταία του κατοικία σε νεκροταφείο της πόλης ένα απίστευτα μεγάλο πλήθος, ένας κόσμος που με το ζόρι κρατιόνταν να μην ξεσπάσει σε αντιδικτατορικά συνθήματα.
Ήταν και δεν ήταν 20 χρονών τότε ο Περ. Παγκράτης, όταν η εφημερίδα «Φως της Κέρκυρας» (βλ. πάνω) παρουσίασε από την πρώτη σελίδα της σε δύο φύλλα της, στις 14 και στις 28 Αυγούστου 1970, αποχαιρετισμό του στον Μ. Ι. Δ., τον οποίο είχε γνωρίσει από τα μαθητικά του χρόνια, καθώς εκείνος ασπαζόταν έμπρακτα τη σολωμική παρακαταθήκη προς τους πνευματικούς ανθρώπους να φροντίζουν για συνεχιστές.
Τα δύο δημοσιεύματα είχαν τον τίτλο «Μιχαήλ Ι. Δεσύλλας – Μια γνήσια κερκυραϊκή φωνή». Αξίζει να παρατεθούν εδώ κάποια αποσπάσματα, γιατί προσθέτουν στοιχεία για εκείνον: «Μια γνήσια κερκυραϊκή φωνή, ο Μ. Ι. Δεσύλλας, έπαψε να είναι ανάμεσα μας. Κι ο λόγος του καυτός και λυρικός και πρωτοπόρος κόπηκε στη μέση και σώπασε, πριν ακόμα δώσει ό,τι θα ήθελε να δώσει για την Κέρκυρα (…) Ο Δεσύλλας είναι αυτός που διακήρυξε ότι “η Κέρκυρα συνεχίζει, μέσα στο χάος της ίδιας της καταστροφής, την επίμονη προσπάθεια για δημιουργία. Δουλεύει αθόρυβα μέσα στο εργαστήριο του τεχνίτη, στο γραφείο του διανοουμένου, στο ατελιέ του καλλιτέχνη, όχι μόνο για να διατηρήσει ό,τι της παραδόθηκε, αλλά και για να δημιουργήσει –όσο της επιτρέπουν οι σημερινές της δυνατότητες– ένα παρόν, που να έχει τη σφραγίδα των καιρών μας και που να μην είναι απλή απομίμηση των περασμένων” (…) Ο Μ. Ι. Δεσύλλας μαζί με τη Μαρία Ασπιώτη εισήγαγαν τη μοντέρνα Τέχνη στην Κέρκυρα (…) Σε μια εποχή, που η κερκυραϊκή, πνευματική ζωή ήταν στατική, ο “Πρόσπερος” ήρθε να ταράξει τις συνειδήσεις, να σπάσει το καθιερωμένο, ν’ ανοίξει τους καινούριους δρόμους (…) Το έργο του Δεσύλλα στον “Πρόσπερο” αντιπροσωπεύει μια γόνιμη περίοδο της ζωής του. Γενικά τα εκφραστικά του μέσα είναι λιτά. Ο λόγος του ρωμαλέος κι ουσιαστικός (…) Υπάρχει κάτι το υποβλητικό, κάτι το έντονο στο έργο του Δεσύλλα. Υπάρχει η ηθική συνείδηση που ξεπηδάει από κάθε γραμμή του (…) Στο ποίημα του “Ένα παιδί μιλεί” αποτυπώνεται ο πόνος και ο θρήνος μιας γενιάς για τα ερείπια, που άφησε ο πόλεμος. Αυτό είναι και το αριστούργημά του (…) Μα την καταστροφή δεν την αντιμετωπίζει με απαισιοδοξία. Και δημιουργεί μ’ όλο που πιστεύει ότι: “εμείς ήρθαμε σε μια εποχή, που ο σκληρός και αιματηρός ανταγωνισμός των ιδεών και των συμφερόντων, δεν αφήνει περιθώριο για μια γόνιμη δημιουργία” (…) Υπάρχουν και άλλα δύο στοιχεία ακόμη, που συνθέτουν την ολοκληρωμένη προσωπικότητα του Μ. Ι. Δεσύλλα. Το ένα είναι η μεστή κριτική του σκέψη και το άλλο η κερκυραϊκή συνείδηση και αγάπη του για την Κέρκυρα (…) Αλλά εκείνο που ρητά δεν αναφέρεται πουθενά, αλλά σιωπηρά ξεχύνεται, είναι η διάχυτη αγάπη του. Αγάπησε ό,τι ωραίο κι ό,τι καλό. Κι αγκάλιασε ανυστερόβουλα κάθε προσπάθεια. Ο πρόωρος θάνατος του ήταν απώλεια μεγάλη για την Κέρκυρα. Άφησε φεύγοντας κενό. Η γνήσια κερκυραϊκή φωνή του γεμίζει μιαν ολόκληρη εποχή. Η απώλειά του δεν είναι όμως μόνον κερκυραϊκή, γιατί όταν πεθαίνουν άνθρωποι σαν τον Μ. Ι. Δεσύλλα, λιγοστεύει το άλας της γης».
Ο Κερκυραίος λογοτέχνης δεν είχε φροντίσει να εκδοθεί όσο ζούσε το ποιητικό του έργο ή, πολύ περισσότερο, το ευρύτερο λογοτεχνικό του έργο. Κάποιοι έλεγαν ότι του αρκούσε που το 1951 είχε κυκλοφορήσει σχεδόν μυστικά, μάλλον για φιλικά του πρόσωπα, σε κάποια λίγα πρόχειρα τυπωμένα αντίτυπα, η ποιητική δημιουργία του «Η τέταρτη σφραγίδα», που πολύ τον εξέφραζε. Επρόκειτο για μια αλληγορία για την Κέρκυρα του πολέμου και των τραγωδιών της δεκαετίας 1940-1950.
Δεν επιζητούσε την καταξίωση ως ποιητής, ενώ την άξιζε. Του έφταναν τα καλά λόγια απλών ανθρώπων για τη συμβολή του -με όποιους τρόπους τη θεωρούσε κάθε φορά εφικτή ακόμη και σε φάσεις που για επαγγελματικούς και πολιτικούς λόγους είχε βρεθεί κοντά σε ισχυρά τοπικά βιομηχανικά συμφέροντα- σε αγώνες δίκαιους, στην πνευματική και πολιτιστική αντίσταση του λαού του νησιού, στην έκφραση μέσα από την πένα του πατριωτικών και δημοκρατικών ιδανικών της εποχής του, της καταστροφής που προκάλεσε ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος, της «διάψευσης του μεταπολεμικού ανθρώπου» και της υποχώρησης οραμάτων του. Όσες αντιφάσεις και αν είχε κάποιος να του καταλογίσει, στεκόταν πάνω από αυτές. Το 1955, σε μια συμβολική ένδειξη της βοήθειας που προσέφερε παλιότερα στην ΕΠΟΝ και ευρύτερα στη νέα γενιά, είχε τείνει χέρι συνεργασίας στη νεανική τοπική περιοδική έκδοση «Το πρώτο σκαλί», επιλέγοντας να δημοσιεύσει εκεί μια θερμή κριτική για το έργο «Ζητείται Ελπίς» του Αντώνη Σαμαράκη.
Τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Μ. Ι. Δ. και τέσσερα χρόνια προτού πέσει η Χούντα, το 1973, κυκλοφόρησε στην Αθήνα σε 750 αντίτυπα μια καλαίσθητη έκδοση με τα πιο γνωστά ποιητικά του έργα, διακοσμημένη με αγριολούλουδα και άλλες δημιουργίες-κοσμήματα του κορυφαίου Έλληνα χαράκτη και ζωγράφου, αγωνιστή καλλιτέχνη -τιμημένου και από την Ακαδημία Αθηνών- Γιώργη Βαρλάμου, που έμελλε να γίνει πολύ γνωστός και για το πασίγνωστο εμβληματικό έργο του με τη μορφή του Διονύσιου Σολωμού. «Ποίηση» ήταν ο τίτλος του 120 σελίδων βιβλίου (βλ. πιο πάνω). Την επιμέλεια και την ευθύνη της ιδιωτικής αυτής έκδοσης, που για ευνόητους λόγους δεν συμπεριλάμβανε το συνολικό λογοτεχνικό του έργο από τα νεανικά του χρόνια, είχε ο συνεργάτης, φίλος και συμπατριώτης του -τιμημένος το 1995 με κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του- Νάσος Δετζώρτζης, που η Κατοχή τον είχε βρει στρατιώτη στην Κέρκυρα. Τον πρόλογο είχε γράψει ο Τάσος Παπαναστασάτος. Αγριολούλουδα ταίριαζαν, κατά τον Βαρλάμο, στο έργο και την προσωπικότητα του Μ. Ι. Δ.