‘’Ο μεγάλος απών που παραμένει επίμονα παρών’’
‘’Η μουσική χρειάζεται ήθος. Κι η στάση ζωής μας, είναι η ίδια μας η μουσική’’
Με αφορμή τη συναυλία- αφιέρωμα στις 25 Ιουλίου.
Έχοντας την ανεκτίμητη τιμή και το προνόμιο να ζήσω το Μάνο Χατζιδάκι από πολύ κοντά, ως μουσικός της ορχήστρας του για περισσότερα από είκοσι χρόνια σε αμέτρητες συναυλίες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, η επικείμενη συναυλία-αφιέρωμα της Φ. Ε. Μάντζαρος στις 25 Ιουλίου δεν είναι για μένα απλώς μια επέτειος. Είναι μια βαθιά ανάγκη να μοιραστώ ένα κομμάτι από το φως του.
Υπάρχουν δημιουργοί που αφήνουν πίσω τους σπουδαία έργα. Και υπάρχουν εκείνοι οι ελάχιστοι που αφήνουν ένα διαφορετικό τρόπο να βλέπεις τον κόσμο.
Ο Μάνος Χατζιδάκις ανήκει αναμφίβολα, στη δεύτερη κατηγορία. Δεν ήταν απλώς ένας ιδιοφυής συνθέτης που σφράγισε τον ελληνικό πολιτισμό. Ήταν μια πολυσύνθετη προσωπικότητα που αρνιόταν πεισματικά να μπει σε καλούπια.
Στις πρόβες και στις ζωντανές εμφανίσεις, δεν ζητούσε απλώς τη σωστή εκτέλεση των σημειώσεων στο πεντάγραμμο. Ζητούσε την αλήθεια του ήχου. Δεν αναζητούσε απλώς καλούς μουσικούς. Αναζητούσε ανθρώπους που σέβονταν τη μουσική. Πίστευε πως η τεχνική χωρίς ήθος δεν αρκεί και πως η μουσική δεν είναι επάγγελμα αλλά ευθύνη. Αγαπούσε βαθιά τους μουσικούς του, τους εμπιστευόταν, τους ζητούσε πάντοτε το καλύτερο, όχι από αυστηρότητα, αλλά από αγάπη για στην ίδια την τέχνη. Είχε τη μοναδική ικανότητα να εμπνέει τους μουσικούς του, να μας μεταδίδει το όραμά του και να μετατρέπει κάθε συναυλία σε μια μυσταγωγία, είτε παίζεις στο πιο μικρό θέατρο της ελληνικής επαρχίας είτε στις πιο μεγάλες σκηνές του κόσμου.
Αν και το τραγούδι ‘’Παιδιά του Πειραιά’’ του χάρισε το Όσκαρ καλύτερου πρωτότυπου τραγουδιού ο Χατζιδάκις το αντιπαθούσε! Ένιωθε ότι η τεράστια παγκόσμια επιτυχία αυτής της μουσικής επισκίαζε το υπόλοιπο, πιο βαθύ και σοβαρό έργο του. Ελεγε χαρακτηριστικά ότι ‘’ του στέρησε τη δυνατότητα να διαμορφώνει τη σχέση του με το κοινό όπως ό ίδιος ήθελε’’.
Δεν υπήρξε μόνο συνθέτης, αλλά και ένας σπουδαίος πολιτιστικός αναμορφωτής.
Ως διευθυντής του τρίτου προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας δημιούργησε με νέους ανθρώπους μια όαση αισθητικής και ελευθερίας, φέρνοντας την ποίηση, την κλασική μουσική και την ανατρεπτική σκέψη στα σπίτια όλων των Ελλήνων.
Με τη μουσική παράσταση ‘’Οδός Ονείρων’’ που ανέβηκε στο θέατρο ‘’Κεντρικόν’’, επαναπροσδιόρισε το ελληνικό μουσικό θέατρο, συνδυάζοντας την επιθεώρηση με την υψηλή ποίηση.
Ο ‘’Μεγάλος Ερωτικός’’ θεωρείται το απόλυτο αριστούργημά του. Άρχισε να τον δουλεύει στη Νέα Υόρκη το 1972 κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας και με μοναδικό σχεδόν θρησκευτικό τρόπο, μελοποίησε κορυφαίους Έλληνες ποιητές [Σαπφώ, Σολωμό, Πρεβελάκη, Σαραντάρη, Καβάφη, Ελύτη, Γκάτσο], με θέμα τον έρωτα ως απόλυτη αξία, ‘’ένα έργο περί έρωτος και όχι ερωτικά τραγούδια όπως αφελώς νομίζανε πολλοί’’, με θέμα τον έρωτα ως απόλυτη αξία.[Μ.Χ.]
Ο Χατζιδάκις υπήρξε ένας από τους σημαντικότερος Έλληνες συνθέτες του 20ου αιώνα. Μετέτρεψε το τραγούδι σε υψηλή τέχνη,συνομιλώντας με την ποίηση, το θέατρο και τον κινηματογράφο, χωρίς ποτέ να αποκοπεί από τον απλό άνθρωπο. Οι μελωδίες του έγιναν η προσωπική μνήμη ενός ολόκληρου λαού.
Αλλά ίσως το μεγαλύτερο μάθημα που μας άφησε δεν ήταν μουσικό. Ήταν η στάση του απέναντι στη ζωή.
Πέρα από δημιουργός, εξαιρετικός πιανίστας και διευθυντής ορχήστρας, ο Χατζιδάκις υπήρξε ένας ‘’επικίνδυνα’’ ελεύθερος πολίτης. Σε μια εποχή που η σιωπή και η κομματική ευθυγράμμιση ήταν η εύκολη λύση, εκείνος επέλεγε πάντα το δύσκολο δρόμο. Διαφωνούσε όταν όλοι συμφωνούσαν. Υπερασπιζόταν τον πολιτισμό όταν γινόταν θύμα της ευκολίας και της μετριότητας. Δεν τον ενδιέφερε να είναι αρεστός, τον ενδιέφερε να είναι αληθινός. Δεν ήταν άνθρωπος των συνθημάτων. Ήταν άνθρωπος της ευθύνης. Έπαιρνε δημόσια θέση με θάρρος, οξύνεια και μια σπάνια πνευματική γενναιότητα. Πολέμησε τη χυδαιότητα, τον εκφασισμό της κοινωνίας, το λαϊκισμό και την πνευματική μιζέρια, την προχειρότητα και την ‘’πολιτική ρύπανση’’ της εποχής του. Δεν φοβήθηκε ποτέ το πολιτικό ή προσωπικό κόστος, αποδεικνύοντας ότι ο αληθινός καλλιτέχνης οφείλει να είναι το ξυπνητήρι της συνείδησης του τόπου του.
Υπήρξε ένας βαθιά πολιτικός άνθρωπος χωρίς να εγκλωβιστεί ποτέ σε κομματικές παρωπίδες. Δε φοβόταν ποτέ να πάει κόντρα στο ρεύμα. ‘’Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει…..γι΄αυτό και δεν μπορεί να αναστηθεί’’ έλεγε με το γνωστό καυστικό του χιούμορ.
Τριάντα δύο χρόνια μετά την απουσία του, η μουσική του εξακολουθεί να μας συγκινεί όχι μόνο με τη μοναδική ομορφιά, αλλά γιατί μέσα της κατοικεί ο ίδιος ο άνθρωπος, η ευαισθησία, η ελευθερία της σκέψης, η ποιητική ματιά, η άρνηση κάθε ευκολίας και κάθε συμβιβασμού.
Ένας αληθινός ‘’τιτάνας της μουσικής’’, όπως τον αποκάλεσε κάποτε σε μια συναυλία ένας άγνωστος ακροατής. Τιτάνας όχι μόνο για όσα συνέθεσε, αλλά για όσα δίδαξε με την παρουσία του. Άνοιγε συνεχώς παράθυρα εκεί που άλλοι ύψωναν τοίχους. Σε μια Ελλάδα που αρκούνταν στα γνώριμα, εκείνος με τον Ορχήστρα των Χρωμάτων 1989], δεν ακολούθησε την εποχή του. Δημιούργησε ένα πρωτοποριακό σύνολο, φτιαγμένο να παρουσιάζει έργα πέρα από τα καθιερωμένα όρια. Ένας ζωντανός οργανισμός που παρουσίασε το ‘’διαφορετικό’’ και το αυθεντικό, μακριά από τη συμβατικότητα.
Μιά Συμφωνική Ορχήστρα που διαμόρφωσε αισθητική καλλιέργησε ακροατές και δημιούργησε ορχηστρικό πολιτισμό και η οποία σύστησε στο κοινο δημιουργούς που ελάχιστοι γνώριζαν τότε: τον Charles Ives, τον Bela Bartok, τον Aaron Copland, τον George Gershwin, τον Samuel Barber τον Philip Glass, τον Dmitri Shostakovich, τον Claude Debussy, τον Igor Stravinsky, τον Ιάννη Ξενάκη, τον Νίκο Σκαλκώτα και τόσους άλλους μεγάλους συνθέτες του 20ου αιώνα.
Σήμερα, η σιωπή της απουσίας του δεν κατάφερε να σκεπάσει τη φωνή της μουσικής του. Κάθε φορά που ακούγεται μια μελωδία του, είναι σαν να μας υπενθυμίζει ότι η αληθινή τέχνη δεν νικά απλώς το χρόνο, αλλά τον μεταμορφώνει σε μνήμη, σε συγκίνηση και σε ελπίδα. Όχι μόνο μέσα από τις αθάνατες μελωδίες, αλλά μέσα από το παράδειγμα ενός ανθρώπου που έζησε με ελευθερία, αξιοπρέπεια, γενναιότητα και βαθιά πίστη στην αξία του πολιτισμού. Ειναι μια υπενθύμιση ότι οι μεγάλοι δημιουργοί δεν επιβιώνουν μόνο μέσα από τα έργα τους. Επιβιώνουν γιατί εξακολουθούν να φωτίζουν το δρόμο των επόμενων γενεών.
Πιστεύω ότι το αφιέρωμα της 25ης Ιουλίου δεν είναι απλώς μια ακόμη συναυλία. Είναι μια μαρτυρία ενός ανθρώπου που είχε την τύχη να σταθεί δίπλα σε έναν από τους μεγαλύτερους Έλληνες δημιουργούς και τώρα παραδίδει αυτή τη μνήμη στο κοινό.
Δεν θα συγκεντρωθούμε για να θυμηθούμε έναν μεγάλο συνθέτη. Θα συγκεντρωθούμε για να συναντήσουμε ξανά έναν ελεύθερο άνθρωπο, που μας δίδαξε πως η μουσική δεν είναι μόνο τέχνη. Είναι τρόπος να υπερασπίζεσαι την ομορφιά, την αλήθεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Θα συναντήσουμε έναν άνθρωπο που δεν ζητούσε να τον θαυμάζουν. Ζητούσε οι άνθρωποι να σκέφτονται. Δεν επεδίωκε την ομοφωνία. Επεδίωκε την αλήθεια και πίστευε πως η μουσική αποκτά αξία μόνο όταν υπηρετεί τον άνθρωπο.
Θα συγκεντρωθούμε για να συνομιλήσουμε μαζί του μέσα από τη φωνή του Βασίλη Γισδάκη, [του ερμηνευτή που αποτελεί την τελευταία προσωπική επιλογή του Μάνου], μέσα από τη φωνή της ταλαντούχας Εύης Καριοφύλλη και τη φωνή του μοναδικού Πέτρου Γάλλια, ο οποίος έχει και τη σκηνοθετική επιμέλεια της συνάντησης.
Δεν θα συναντηθούμε για να αποδείξουμε ότι ο Μάνος Χατζιδάκις υπήρξε μεγάλος. Αυτό το έχει ήδη αποφασίσει ο χρόνος. Θα συναντηθούμε για να του πούμε ένα μεγάλο ευχαριστώ γιατί μας δίδαξε ότι ο πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια αλλά ευθύνη. Κι εγώ, προσωπικά να του εκφράσω την απεριόριστη ευγνωμοσύνη μου γιατί είχα την ευλογία να σταθώ δίπλα του για περισσότερα από είκοσι χρόνια.
Και όταν η τελευταία νότα θα έχει χαθεί μέσα στη σιωπή, όταν τα φώτα θα έχουν σβήσει και ο τελευταίος θεατής θα έχει πάρει το δρόμο της επιστροφής, ας ευχηθούμε να μη φεύγει όπως ήρθε. Να κρατάει μέσα του λίγη περισσότερη ευαισθησία, λίγη περισσότερη ομορφιά, λίγη περισσότερη ελευθερία. Να φεύγει λίγο πιο άνθρωπος.
Τότε μόνο θα μπορούμε να πούμε πως δεν παρουσιάσαμε απλώς μια συναυλία, αλλά υπηρετήσαμε την τέχνη όπως εκείνος την οραματίστηκε. Ως μια πράξη ελευθερίας, ευθύνης και ανθρωπιάς. Και τότε, ίσως, να έχουμε εκπληρώσει, έστω και για μια βραδιά, το χρέος μας απέναντι στον Μάνο Χατζιδάκι.
