Μεγάλη συζήτηση έχει ξεκινήσει τις τελευταίες ημέρες στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό για το τι ακριβώς περιλαμβάνεται στο job description ενός βουλευτή. Οι δηλώσεις κυβερνητικών στελεχών, η σφοδρή κριτική από την αντιπολίτευση, οι κατηγορίες γαλάζιων στελεχών προς το ΠΑΣΟΚ αλλά και τον ΣΥΡΙΖΑ ότι «κι εσείς κάνατε ρουσφέτια», η επιχειρηματολογία ότι ο βουλευτής ΠΡΕΠΕΙ —και είναι ΑΠΟΛΥΤΑ ΗΘΙΚΟ— να κάνει εξυπηρετήσεις στους ψηφοφόρους του προωθώντας τα αιτήματά τους, αλλά και οι ηχηρές απαντήσεις της Κοβέσι στη συνέντευξη Τύπου και στην ομιλία της στο Φόρουμ των Δελφών, ρίχνουν συνεχώς «καύσιμο» σε αυτή τη συζήτηση.
Υπάρχει, όμως, μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο τι ορίζει το Σύνταγμα και στο τι έχει επικρατήσει ως πολιτική πρακτική στην Ελλάδα, ως το πραγματικό βουλευτικό job description.
Τελικά, ποια ειναι η δουλειά του βουλευτή;
Σύμφωνα με το Σύνταγμα, ο βουλευτής είναι αντιπρόσωπος του Έθνους. Τα καθήκοντά του είναι νομοθετικά και ελεγκτικά:
- Νομοθετικό έργο: συμμετοχή στη σύνταξη, συζήτηση και ψήφιση νόμων.
- Κοινοβουλευτικός έλεγχος: έλεγχος της κυβέρνησης μέσω ερωτήσεων, επερωτήσεων, αιτήσεων κατάθεσης εγγράφων και συζητήσεων.
- Εκπροσώπηση: μεταφορά των προβλημάτων της κοινωνίας στο Κοινοβούλιο και ανάδειξή τους.
Σε κανένα άρθρο του Συντάγματος ή του Κανονισμού της Βουλής δεν αναφέρεται η «διευκόλυνση ψηφοφόρων» σε ατομικό επίπεδο ως μέρος των καθηκόντων του.
Αυτό που περιγράφεται ως «μικροεξυπηρετήσεις» και «ικανοποίηση αιτημάτων» είναι όντως ένα φαινόμενο βαθιά ριζωμένο στην ελληνική πολιτική κουλτούρα, το οποίο συχνά συγχέεται με τον ρόλο του βουλευτή. Πολλοί βουλευτές —από όλα τα κόμματα, όχι μόνο από τη ΝΔ, αν και το θέμα συζητιέται τώρα περισσότερο σε σχέση με τη διακυβέρνησή της— υποστηρίζουν ότι ο βουλευτής οφείλει να είναι «δίπλα στον πολίτη». Αυτό μεταφράζεται στην πράξη ως μεσολάβηση προς τη δημόσια διοίκηση για:
- επιτάχυνση γραφειοκρατικών διαδικασιών,
- μεσολάβηση για θέσεις εργασίας ή προγράμματα,
- επίλυση προβλημάτων με το Δημόσιο,
- μεταθέσεις κ.ά.
Έτσι, αντί ο βουλευτής να νομοθετεί για να λυθεί ένα πρόβλημα συνολικά —π.χ. να απλουστευθεί η διαδικασία για όλους— γίνεται ο «μεσάζοντας» που λύνει το πρόβλημα ατομικά για όποιον τον ψηφίζει. Αυτό δημιουργεί πελατειακές σχέσεις και εξάρτηση του πολίτη από τον πολιτικό.
Όταν κάποιος δωροδοκείται με χρήματα, είναι διεφθαρμένος. Όταν, όμως, ένας βουλευτής χτίζει την πολιτική του καριέρα πάνω σε εξυπηρετήσεις, τότε το ίδιο το σύστημα γίνεται διεφθαρμένο.
Η ανάγκη για “βύσματα”
Στην Ελλάδα, οι βουλευτές αναγκάζονται (;) να χτίζουν προσωπικές πελατειακές σχέσεις με τους ψηφοφόρους τους. Αν ένας βουλευτής αρνηθεί να κάνει «εξυπηρετήσεις», κινδυνεύει να θεωρηθεί «απρόσιτος» ή «αδιάφορος» από ένα μέρος του εκλογικού σώματος που έχει μάθει να ζητά βοήθεια από τον βουλευτή για να παρακάμψει τη γραφειοκρατία.
Όμως, όταν πολιτικοί υπερασπίζονται τις «μικροεξυπηρετήσεις», στην πραγματικότητα προσπαθούν να βαφτίσουν το πελατειακό σύστημα «κοινωνική προσφορά». Και όσο ο πολίτης χρειάζεται «βύσμα» ή «βουλευτή» για να κάνει τη δουλειά του, τόσο το κράτος δεν εκσυγχρονίζεται.
Σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές δημοκρατίες, μια τέτοια πρακτική θα θεωρούνταν ανάρμοστη ή ακόμα και παράνομη, ανάλογα με το αν περιλαμβάνει κατάχρηση εξουσίας. Ένας βουλευτής που αφιερώνει τον χρόνο του —ή τον χρόνο των συνεργατών του— στο να «κυνηγάει» ραντεβού σε εφορίες ή να παίρνει τηλέφωνα σε υπουργεία για να «τακτοποιήσει» υποθέσεις, στην πραγματικότητα παραμελεί τον κύριο ρόλο του, που είναι η νομοθεσία και ο έλεγχος της εκτελεστικής εξουσίας. Όταν ο βουλευτής αναλώνει τον χρόνο του σε ρουσφέτια, μετατρέπεται από νομοθέτη σε διεκπεραιωτή.
Ο βουλευτής που «χρωστάει» την εκλογή του σε ένα δίκτυο ανθρώπων που εξυπηρέτησε, είναι δέσμιος. Αν το κόμμα του φέρει ένα νομοσχέδιο που είναι επιζήμιο για το δημόσιο συμφέρον, αλλά ο ίδιος διαφωνεί, πολύ συχνά δεν μπορεί να το καταψηφίσει. Ψηφίζει ό,τι του φέρνει το κόμμα, όχι γιατί το έχει μελετήσει ή το πιστεύει, αλλά γιατί η πολιτική του επιβίωση εξαρτάται από την κομματική πειθαρχία που του επιτρέπει να συνεχίσει να «μοιράζει» εξυπηρετήσεις.
Αν διαφοροποιηθεί, η κυβέρνηση ή το κόμμα θα του «κλείσει τις κάνουλες». Δεν θα του δίνει πλέον πρόσβαση σε υπουργούς για να λύνει τα προβλήματα των ψηφοφόρων του. Αν σταματήσει να είναι χρήσιμος στους ψηφοφόρους του, δεν θα ξαναεκλεγεί.
Το πελατειακό σύστημα δεν είναι ένα «λάθος» του συστήματος.
Είναι το ίδιο το σύστημα.
There is no alternative (;)
Προφανώς, βέβαια, ο εκβιασμός προς τους βουλευτές ώστε να ψηφίζουν άκριτα γίνεται μέσω μίας διπλής μέγγενης: το ελληνικό πολιτικό σύστημα είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε να μην αφήνει ουσιαστικά περιθώρια για ανεξάρτητη σκέψη.
Στην Ελλάδα, τα κόμματα δεν λειτουργούν ως δημοκρατικοί οργανισμοί με εσωτερική πολυφωνία, αλλά ως αρχηγικά μορφώματα. Ο αρχηγός του κόμματος έχει τη δύναμη —συχνά σχεδόν απόλυτη— να αποφασίσει ποιος θα μπει στο ψηφοδέλτιο και σε ποια θέση. Αν ένας βουλευτής ψηφίσει «κατά συνείδηση» και διαφοροποιηθεί από την κεντρική γραμμή, η «τιμωρία» είναι άμεση: διαγραφή ή αποκλεισμός από το επόμενο ψηφοδέλτιο.
Η πολιτική καριέρα στην Ελλάδα δεν χτίζεται μέσα από την κοινοβουλευτική δουλειά, αλλά μέσα από την «προσήλωση» στον αρχηγό. Όποιος αμφισβητεί, «αυτοκτονεί» πολιτικά. Έτσι, τα ίδια τα κόμματα, δημιουργώντας μία συνθήκη ΤΙΝΑ (there is no alternative), σπρώχνουν τα μέλη του Κοινοβουλίου στο να επιδοθούν στο «σπορ» του ρουσφετιού, αφού στο τέλος αυτό θα αποτελέσει τον καταλυτικό παράγοντα για να ξεχωρίσουν και να επανεκλεγούν! Όχι η στάση τους στα νομοσχέδια στη Βουλή…
Στα ελληνικά παραδοσιακά κόμματα εξουσίας, αυτά που έχουν βαθιές ρίζες στην ελληνική πρόσφατη ιστορία, ισχύουν αυτοί οι κανόνες που έχουν διαμορφωθεί από τις αρχές του 20ού αιώνα — και όχι αθώα. Η πολιτική καριέρα δεν χτίζεται μέσα από την κοινοβουλευτική δουλειά, αλλά μέσα από την «προσήλωση» στον αρχηγό. Όποιος αμφισβητεί, «αυτοκτονεί» πολιτικά. Ο αρχηγός χρειάζεται τον «πελατειακό» βουλευτή. Ξέρει ότι, για να κερδίσει τις εκλογές, χρειάζεται βουλευτές που «οργώνουν» την περιφέρεια, κάνουν ρουσφέτια, έχουν δίκτυα και φέρνουν ψήφους.
Ο βουλευτής, από την πλευρά του, ξέρει ότι, για να κάνει ρουσφέτια, χρειάζεται την «πλάτη» του αρχηγού και την πρόσβαση στην κυβερνητική εξουσία.
Ο αρχηγός επιτρέπει —ή και ενθαρρύνει— το πελατειακό σύστημα, γιατί αυτό του εξασφαλίζει την εκλογική βάση. Ο βουλευτής υπηρετεί τον αρχηγό, γιατί αυτό του εξασφαλίζει την «άδεια» να λειτουργεί ως τοπικός άρχοντας.
Όσο η πολιτική επιβίωση ενός κόμματος ή ενός βουλευτή εξαρτάται από την ικανότητά του να παρακάμπτει τους κανόνες προς χάριν των ψηφοφόρων του, τόσο το κράτος θα παραμένει δυσλειτουργικό. Γιατί; Γιατί κανένας πολιτικός δεν έχει πραγματικό κίνητρο να απλοποιήσει τη γραφειοκρατία. Αν η γραφειοκρατία γίνει απλή και δίκαιη για όλους, τότε ο βουλευτής χάνει τη δύναμή του, χάνει τον ρόλο του «σωτήρα» και, τελικά, χάνει την εκλογική του πελατεία.
Η πελατεία
Ακούστηκε κατά κόρον αυτές τις ημέρες ότι οι βουλευτές απλώς κάνουν εξυπηρετήσεις σε ψηφοφόρους τους, γιατί αυτό πρέπει να κάνουν ως εκπρόσωποί τους. Και ότι, εφόσον δεν παίρνουν χρήματα, δεν υπάρχει τίποτα παράνομο ή ανήθικο.
Όταν κάποιος δωροδοκείται με χρήματα, είναι διεφθαρμένος. Όταν, όμως, ένας βουλευτής χτίζει την πολιτική του καριέρα πάνω σε εξυπηρετήσεις, τότε το ίδιο το σύστημα γίνεται διεφθαρμένο.
Αν το σύστημα γίνει αξιοκρατικό, ο βουλευτής χάνει την «πελατεία» του. Άρα το σύστημα δεν αλλάζει, επειδή οι πολιτικοί που το συντηρούν δεν έχουν συμφέρον να το αλλάξουν. Το «δεν αλλάζει» είναι η δικαιολογία τους για να διατηρούν το προνόμιο της μεσολάβησης.
Γιατί το παράδειγμα της «μετάθεσης στρατιώτη» ΔΕΝ είναι αθώο:
- Ο «άτυχος» στρατιώτης: υπάρχει ένας άλλος στρατιώτης, που ίσως έχει μεγαλύτερη ανάγκη ή περισσότερα μόρια, αλλά δεν έχει «βύσμα». Όταν ο βουλευτής παρεμβαίνει για τον δικό του ψηφοφόρο, αδικεί τον άλλον.
- Η διάβρωση του θεσμού: ο στρατός —ή οποιαδήποτε υπηρεσία— σταματά να λειτουργεί με κανόνες και αρχίζει να λειτουργεί με «τηλέφωνα». Οι αξιωματικοί που παίρνουν τις αποφάσεις ξέρουν ότι, αν δεν ακούσουν τον βουλευτή, θα έχουν πρόβλημα. Έτσι, όλο το στράτευμα —ή όλος ο μηχανισμός— «μαθαίνει» να υποκύπτει.
- Η αλυσίδα της εξάρτησης: ο γονιός που πήρε τη μετάθεση, θα είναι «αιωνίως ευγνώμων» στον βουλευτή. Θα τον ψηφίζει πάντα και θα τον διαφημίζει στους φίλους του. Εδώ δημιουργείται η πελατειακή σχέση.
Όταν ο βουλευτής επιλέγει να «βοηθήσει» αντί να «διορθώσει το σύστημα», δημιουργεί μια αλυσίδα εξάρτησης που διαπερνά κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Το πελατειακό σύστημα δεν είναι ένα «λάθος» του συστήματος. Είναι το ίδιο το σύστημα.
Όσο το κράτος παραμένει «δύστροπο», «γραφειοκρατικό» και «αδιαφανές», ο βουλευτής παραμένει «αναγκαίος». Η διατήρηση της δυσλειτουργίας είναι η μεγαλύτερη πολιτική επένδυση.
Και θα ήταν υποκριτικό να ισχυριστούμε ότι δεν υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στις οποίες όχι μόνο δεν υπάρχει κανένας ηθικός λόγος για να μην παρέμβει ο βουλευτής, αλλά επιβάλλεται. Αν, για παράδειγμα, ένας πολίτης περιμένει δύο χρόνια για να εκδοθεί μια άδεια που κολλάει λόγω πολυπλοκότητας και έλλειψης προσωπικού να την «τρέξει», αν ο βουλευτής έχει τη δύναμη να πάρει το τηλέφωνο και να την ξεμπλοκάρει, θα μπορούσε να πει κανείς ότι όχι μόνο δεν είναι κακό, αλλά είναι το λιγότερο που μπορεί να κάνει.
Αν η άδεια είναι νόμιμη και καθυστερεί για άλλους λόγους, η παρέμβαση δεν είναι ρουσφέτι. Είναι επιβολή της νομιμότητας. Είναι ο βουλευτής που κάνει τη δουλειά που έπρεπε να κάνει το κράτος.
Στη δημοκρατία η ψήφος είναι ίση.
Στη συναλλαγή η ψήφος έχει διαφορετική τιμή.
Τότε, πού είναι το κακό;
Το κακό είναι ότι το σύστημα έχει μάθει να «ακούει» μόνο τον βουλευτή ή, ακόμα χειρότερα, να εξαρτάται από όποιον έχει τη δύναμη να παρέμβει. Το πρόβλημα είναι ότι ο βουλευτής έχει καταντήσει πολλές φορές να είναι ο μόνος «νόμος» που λειτουργεί σε αυτό το κράτος.
Με αυτά και με αυτά, φτάνουμε στο ότι οι «μικροεξυπηρετήσεις» λειτουργούν εντέλει ως ο ιδανικός μανδύας, το απόλυτο προπέτασμα καπνού για τις μεγάλες υποθέσεις διαφθοράς τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ.
Όταν ένας βουλευτής παίρνει τηλέφωνο για μια μετάθεση ή μια παρέμβαση, χτίζει μια εικόνα «ανθρώπου που νοιάζεται». Αυτή η εικόνα είναι το ισχυρότερο «αντίδοτο» στις κατηγορίες για διαφθορά. Δημιουργεί μια συναισθηματική ομηρία. Ο πολίτης νιώθει υποχρεωμένος και, κατά συνέπεια, τείνει να δικαιολογεί ή να αγνοεί τις «μεγάλες» παρανομίες του πολιτικού του «προστάτη».
Ο μανδύας των μικροεξυπηρετήσεων «εκπαιδεύει» την κοινωνία να θεωρεί φυσιολογικό το γεγονός ότι ο πολιτικός παρεμβαίνει στη λειτουργία του κράτους. Έτσι, έχουμε εκπαιδεύσει μια ολόκληρη κοινωνία να αποδέχεται ότι, εφόσον ο βουλευτής πρέπει να «μπλέκεται», π.χ. στις μεταθέσεις φαντάρων ή στην ικανοποίηση ενός αιτήματος απέναντι στη δημόσια διοίκηση, τότε η παρέμβαση σε έναν διαγωνισμό, στις πληρωμές του ΟΠΕΚΕΠΕ ή σε μια μεγάλη επιδότηση φαίνεται απλώς ως μια «μεγαλύτερη εκδοχή» της ίδιας πρακτικής. Και είναι φυσιολογικό, είναι θεμιτό, είναι… κοινή πρακτική!
Ο βουλευτής πείθει τον πολίτη ότι «το κράτος δεν δουλεύει χωρίς εμένα», ο πολίτης δεν σοκάρεται όταν μαθαίνει ότι ο βουλευτής «ρυθμίζει» και τα μεγάλα κονδύλια, καθώς το θεωρεί μέρος της «δουλειάς» του. Τέλειο;
Όταν όλοι έχουν συμμετάσχει σε «μικρές» παρανομίες ή, έστω, ρυθμίσεις, χάνουν το εσωτερικό τους ηθικό έρεισμα να καταδικάσουν τις «μεγάλες». Πώς να φωνάξεις για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, όταν έχεις ζητήσει κι εσύ μια «χάρη» από τον βουλευτή; Πώς να καταδικάσεις απερίφραστα τα «χεράτα» όταν, π.χ., επί χρόνια δήλωνες τριπλάσια ποσότητα λαδιού στο ελαιοτριβείο του χωριού σου;
Στο τέλος, ο μανδύας των μικροεξυπηρετήσεων είναι αυτός που επιτρέπει στον πολιτικό να λέει: «Δεν είμαι διεφθαρμένος, είμαι χρήσιμος». Και όσο η κοινωνία αγοράζει αυτό το αφήγημα, το σύστημα θα συνεχίζει να παράγει ΟΠΕΚΕΠΕ, προμήθειες, απευθείας αναθέσεις και διαφθορά, πάντα με το πρόσχημα ότι «κάποιος πρέπει να κάνει τη δουλειά».
Η εξίσωση των ευθυνών
Είναι και μια στρατηγική επιλογή: πολιτικοί και μέσα ενημέρωσης επιδίδονται συστηματικά στην εξίσωση των ευθυνών. Το αφήγημα είναι απλό: «φταίει η νοοτροπία μας», «φταίμε όλοι». Αυτή η γενίκευση δεν είναι τυχαία. Είναι το τέλειο προπέτασμα καπνού για να κρυφτούν οι πραγματικοί πρωταγωνιστές της διαφθοράς πίσω από το πλήθος. Εξισώνοντας την αγωνιώδη προσπάθεια επιβίωσης του μέσου πολίτη με τη συστηματική λεηλασία του δημόσιου χρήματος, το σύστημα πετυχαίνει το ακατόρθωτο: να αθωώσει τους θύτες, φορτώνοντας το βάρος της ενοχής στα θύματα.
Όμως, η αλήθεια είναι πολύ πιο σκληρή και πολύ πιο συγκεκριμένη. Δεν είμαστε όλοι ίδιοι, και η προσπάθεια να μας πείσουν για το αντίθετο είναι η πρώτη πράξη της συγκάλυψης.
Το αφήγημα του «μαζί τα φάγαμε» αποτελεί τη μεγαλύτερη πολιτική απάτη της Μεταπολίτευσης. Είναι μια ηθική και μαθηματική λαθροχειρία που επιχειρεί να εξισώσει τον πολίτη, ο οποίος αναγκάστηκε να παρανομήσει για να επιβιώσει σε ένα δυσλειτουργικό κράτος, με τον πολιτικό που σχεδίασε το σύστημα για να λεηλατήσει τον δημόσιο πλούτο.
Δεν είμαστε όλοι ίδιοι. Ο πολιτικός είναι ο αρχιτέκτονας της διαφθοράς, ο άνθρωπος που κρατά τα κλειδιά των θεσμών και επιλέγει να τα χρησιμοποιήσει για να συντηρήσει πελατειακές εξαρτήσεις. Ο πολίτης είναι ο όμηρος που προσπαθεί να επιπλεύσει μέσα στον βάλτο που δημιούργησαν άλλοι. Η προσπάθεια να μετακυλήσουν την ευθύνη στους πολίτες δεν είναι απλώς μια δικαιολογία· είναι το απόλυτο εργαλείο συγκάλυψης. Όσοι κατέχουν την εξουσία και τη δύναμη να αλλάξουν τους κανόνες, φέρουν ακέραια την ευθύνη για το αποτέλεσμα. Δεν τα φάγαμε μαζί. Εκείνοι τα έφαγαν, κι εμείς πληρώσαμε το μάρμαρο.
Για να μην γίνουν όμως όλα ένας ωραίος «χυλός» από τον οποίο δεν θα ξεχωρίζει τίποτα, πρέπει εδώ να διαχωρίσουμε πλήρως τον μέσο πολίτη από τους «Φραπέδες» και τους «Χασάπηδες» του ΟΠΕΚΕΠΕ και κάθε αντίστοιχη περίπτωση.
Εδώ δεν μιλάμε για απλούς πολίτες που προσπαθούσαν να επιβιώσουν. Αυτοί ήταν οι ενεργοί βραχίονες του συστήματος, οι κομματάρχες, οι Γκρουέζες του πελατειακού κράτους, που λειτουργούσαν —και λειτουργούν διαχρονικά— ως «μεσάζοντες» της διαφθοράς.
Ενώ ο μέσος πολίτης ίσως «παρανομούσε» για μια σύνταξη ή μια μετάθεση, αυτοί οι τύποι έστηναν μηχανισμούς λεηλασίας, ελέγχοντας ποιος θα πάρει επιδότηση και ποιος θα αποκλειστεί. Αυτοί δεν είναι θύματα του συστήματος, αλλά οι εντολοδόχοι του. Η συμμετοχή τους δεν ήταν ανάγκη. Ήταν επιλογή και επάγγελμα.
Και αποτελούν μία από τις ισχυρότερες αποδείξεις, το πιο απτό επιχείρημα, ενάντια σε όσους διαλαλούν ότι οι εξυπηρετήσεις αποτελούν… job description της θέσης του βουλευτή.
Ο βουλευτής δεν είναι πια “εκπρόσωπος του Έθνους”. Είναι ένας μεσίτης.
Ο ψηφοφόρος δεν είναι πια πολίτης. Είναι πελάτης.
Η «αθέμιτη υπεροχή»
Υπάρχει, όμως, και μια άλλη ανισότητα: η ανισότητα μεταξύ των κομμάτων.
Κόμματα που έχουν κυβερνήσει για δεκαετίες έχουν «φυτέψει» ανθρώπους τους σε όλο τον κρατικό μηχανισμό. Έχουν πρόσβαση σε υπουργεία, σε διοικήσεις οργανισμών, σε εφορίες. Ένας βουλευτής από ένα τέτοιο κόμμα έχει τεράστιο πλεονέκτημα έναντι ενός βουλευτή από ένα μικρότερο κόμμα ή από ένα κόμμα της αντιπολίτευσης.
Ο ψηφοφόρος, συχνά από ανάγκη, θα ψηφίσει αυτόν που «μπορεί να κάνει τη δουλειά του». Έτσι, η εξουσία αναπαράγει τον εαυτό της όχι μέσω της πολιτικής της, αλλά μέσω της πρόσβασης στο κράτος.
Όσοι διαλαλούν ότι οι εξυπηρετήσεις είναι «job description», στην πραγματικότητα ομολογούν ότι το σύστημά τους δεν βασίζεται στην πειθώ, αλλά στη συναλλαγή.
Η δημοκρατία βασίζεται στην πειθώ. Ο πολιτικός πρέπει να πείσει τον πολίτη ότι το πρόγραμμά του είναι το καλύτερο για το σύνολο. Πρέπει να αρθρώσει λόγο, να προτείνει λύσεις, να συγκρουστεί με ιδέες.
Όταν όμως το «job description» γίνεται η εξυπηρέτηση, η πολιτική παύει να είναι ανταλλαγή ιδεών και γίνεται ανταλλαγή προϊόντων. Ο βουλευτής δεν είναι πια «εκπρόσωπος του Έθνους». Είναι ένας μεσίτης. Ο ψηφοφόρος δεν είναι πια πολίτης. Είναι πελάτης. Και σε αυτή τη σχέση η πειθώ είναι περιττή. Δεν χρειάζεται να πείσεις κάποιον για τις ιδέες σου, αν μπορείς απλώς να του λύσεις ένα πρόβλημα με ένα τηλέφωνο.
Στη δημοκρατία η ψήφος είναι ίση. Στη συναλλαγή η ψήφος έχει διαφορετική τιμή. Ένας πολίτης που έχει ανάγκη «πουλάει» την ψήφο του για μια εξυπηρέτηση.
Δυστυχώς, το πολιτικό σύστημα έχει «ιδιωτικοποιήσει» την εξουσία. Και όταν στην πολιτική εισέρχεται η συναλλαγή —έστω και στην πιο «αθώα» μορφή της όπως το ρουσφέτι— στην πράξη πεθαίνει η δημοκρατία. Γιατί η δημοκρατία απαιτεί ελεύθερους πολίτες και όχι εξαρτημένους πελάτες και ιδιοκτήτες του κράτους.
