Οι Ολόσωμες Ολόγλυφες Απεικονίσειςτου Ιωάννη Καποδίστρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό
Ο γλύπτης Σταύρος Βαλασάκης(Ηράκλειο, Κρήτη, 1937) προσέγγισε, με τη σειρά του, κατ’ επανάληψη, το σχετικό θέμα. Ανάμεσα στα χρόνια 2021 και 2023, δημιουργεί σε γύψο, στο εργαστήριό του, στην περιοχή του Νέου Κόσμου, στην Αθήνα, τρεις συνολικά ολόσωμες απεικονίσεις του Κυβερνήτη. Πρόκειται για μελέτες σχετικά μικρών διαστάσεων και προσιδιάζουσας όψης, οι οποίες, στην πραγματικότητα, συνιστούν διαφορετικές πλαστικές εκδοχές πάνω στην ίδια θεματική πρόταση. Η δημιουργία τους, όπως εξήγησε ο ίδιος ο γλύπτης στη γράφουσα, οφείλεται αποκλειστικά σε δική του πρωτοβουλία και δικαιολογείται από τον απεριόριστο θαυμασμό και σεβασμό που τρέφει για την τιμώμενη προσωπικότητα.Όλα τα προαναφερθέντα έργα παραμένουν έως σήμερα στην πρωτογενή κατάσταση του γύψινου προπλάσματος, στο εργαστήριο του γλύπτη.
Τα δύο από τα εν λόγω γλυπτά ( εικ. 1, εικ. 2), φέρουν τις ίδιες ακριβώς διαστάσεις, αγγίζοντας το ύψος των 52 εκ. , και ακουμπούν σε εξίσου μικρών διαστάσεων βάση (0,4Χ0,17Χ0,14) από το ίδιο υλικό και σύμφυτη με το εκάστοτε γλυπτό. Δεν φέρουν υπογραφή του γλύπτη ούτε χρονολογία της φιλοτέχνησής τους. Το ένα από αυτά είναι δημιουργημένο σε λευκό γύψο, ενώ στο άλλο, ο καλλιτέχνης προτίμησε να χρησιμοποιήσει ως πατίνα μείγμα νερού και χώματος – λασπόνερο, όπως ανέφερε ο ίδιος – ώστε το έργο να αποκτήσει, με τον τρόπο αυτό, μια πολύ ανοιχτού καφέ – μπεζ απόχρωση.
Και στα δύο αυτά γλυπτά, η μορφή του Κυβερνήτη απεικονίζεται όρθια, μετωπική, ευθυτενής και σε στάση, η οποία παραπέμπει στην ευρέως γνωστή πόζα – παρακαταθήκη της ευρωπαϊκής κλασικιστικής ανδριαντοποιίας – , με την ελαφρά κάμψη και τη δειλή προβολή μπροστά του δεξιού ποδιού, ενώ τα χέρια κατεβαίνουν με φυσική χαλαρότητα παράλληλα και κοντά στον κορμό, λυγίζοντας μόλις στον αγκώνα και τείνοντας ελαφρά μπροστά όσο πλησιάζουν προς το κατώτερο σημείο τους ‘ το αριστερό κρατάει εμφατικά δετό – τυλιγμένο – ειλητάριο, το άλλο, έχοντας το πάνω μέρος της παλάμης σε άπλετη θέα, ακουμπάει σε μικρό, χαμηλό κίονα αρχαιοελληνικής προέλευσης, ο οποίος πλαισιώνει τη δεξιά πλευρά της μορφής, φτάνει σχεδόν έως την αρχή των γλουτών της ( ύψος 22 εκ.) και εμπλουτίζεται με κάθετες ευθυγραμμισμένες χαράξεις στην επιφάνειά του, προσομοιάζοντας με κίονα δωρικού ρυθμού.
Με την παρουσία του εν λόγω δομικού στοιχείου, τα έργα, αφενός, ολοκληρώνονται συνθετικά, αφετέρου, μαρτυρούν στενή συσχέτιση με την ελληνική Αρχαιότητα, τονίζοντας έτσι την ταυτότητα της γενέτειρας χώρας του εικονιζομένου, κατ’ επέκταση, την ελληνικότητά του. Επιπλέον, σε τυπολογικό επίπεδο – όρθια μορφή με πεσσό ή κίονα όπου ακουμπά – , τα προκείμενα έργα βρίσκουν αναφορά σε εκείνα που επίσης πραγματεύονται εμβληματικές προσωπικότητες της Ελλάδας, από το χώρο της πολιτικής ή της διανόησης, όπως εκείνες, για παράδειγμα, του Ελευθερίου Βενιζέλου, του Χαριλάου Τρικούπη, του Οδυσσέα Ελύτη, όλα φιλοτεχνημένα από τον Γιάννη Παππά ( 1913 – 2005), μαρτυρώντας ταυτόχρονα την επίδραση που δέχτηκε ο μαθητής από τον σπουδαίο δάσκαλο.
Η παρουσία, εξάλλου, του ειληταρίου μπορεί να θεωρηθεί, και εδώ, όπως και σε προγενέστερου χρόνου ολόσωμες απεικονίσεις του Κυβερνήτη, ως αναφορά συμβολικής – αλληγορικής υφής, η οποία παραπέμπει αβίαστα στην υψηλή του μόρφωση, την πολιτική ιδιότητα και το ύπατο πολιτειακό του αξίωμα, επιπλέον, στη σημαντική συμβολή του στην εδραίωση της ελληνικής παιδείας.
Η μόνη εμφανής διαφορά ανάμεσα στα δύο έργα εντοπίζεται στην ενδυματολογική απόδοση της μορφής που αναπαριστούν ‘ στο ένα από αυτά εκείνη φέρει το γνωστό, τυπικό, σύγχρονο καθημερινό κοστούμι, με μακρύ, ολόισιο σακάκι, το οποίο μορφώνει ένα συμπαγές και απόλυτα λιτό ορθογώνιο σχήμα, ενώ, αντίθετα, στο άλλο, φοράει το επίσημο ένδυμα των διπλωματών της εποχής της, το φράκο, επιλογή, η οποία συνάδει όχι μόνο με την επαγγελματική της ιδιότητα αλλά και με την υψηλή κοινωνική της θέση και τον οικογενειακό τίτλο ευγενείας. Ως προς αυτό το σημείο, ο παρών Καποδίστριας του Βαλασάκη προσομοιάζει με εκείνον του Μιχάλη Τόμπρου στο Ναύπλιο.
Το έτερο – το τρίτο σε σειρά – γλυπτό ( εικ. 3, εικ. 4 ), φιλοτεχνημένο επίσης από το ίδιο υλικό, φέρει, ωστόσο, λίγο μεγαλύτερες διαστάσεις έναντι των δύο άλλων (0,56μ. ύψος). Η εικονιζόμενη μορφή υιοθετεί μια επίσης όρθια, κατά μέτωπο στην κύρια όψη της και ευθυτενή πόζα, εν τούτοις, εδώ, τείνει περισσότερο σε κίνηση αργού πλην σταθερού βηματισμού παρά σε στάση, με το δεξιό πόδι ελαφρά προβεβλημένο και το αντίστοιχο χέρι να φέρεται μπροστά σε χαλαρή χειρονομία χαιρετισμού κοινωνικής φύσης, ενώ το άλλο κατεβαίνει σε φυσική κλίση κρατώντας επίσης διπλωμένο ειλητάριο. Στοιχεία, στο παρόν έργο, τα οποία το διαφοροποιούν από τα δύο προαναφερθέντα, είναι, αφενός, η απουσία του κίονα, αφετέρου, η ενδυμασία του Κυβερνήτη, η οποία, εδώ, απαρτίζεται, εκτός από το σύγχρονο κοστούμι, από πανωφόρι με περιώμιο – μπέρτα – , η οποία παραπέμπει στο γνωστό τύπο της πελερίνας. Η συγκεκριμένη επιλογή οφείλεται σε μια επιδίωξη του δημιουργού να αναδείξει στοιχεία που άπτονται της ρεαλιστικής του καθημερινότητας πριν γίνει Κυβερνήτης της Ελλάδας, όπως το ψυχρό κλίμα της Ρωσίας, χώρας όπου ο τελευταίος διέμενε όταν ήταν στην υπηρεσία του τσάρου, πέραν τούτου, να εμφάνει τους δεσμούς του με την εν λόγω χώρα, αποσκοπώντας ταυτόχρονα στον τονισμό της διεθνούς πολιτικής και διπλωματικής του υπόστασης και ακτινοβολίας.
Σε μορφοπλαστικό επίπεδο, και στα τρία παρόντα έργα, ο
δημιουργός ακολουθεί ένα συμβατό ρεαλιστικό ύφος, το οποίο διέπεται από μετριοπαθή διάθεση, καθώς και από τάσεις απλούστευσης και γενίκευσης αρχαϊκής καταγωγής, όπως το ένδυμα, κυρίως, της μορφής, το οποίο αποδίδεται με πλατιές, λιτές επιφάνειες και σχετικά επίπεδους όγκους. Κυρίαρχη, επιπλέον, στα έργα, είναι μια δομικής υφής αντίληψη, η οποία στηρίζεται στην κάθετη προς το έδαφος διευθέτηση, στους κατακόρυφους άξονες, σε μια αρκετά έκδηλη τάση για επιμήκυνση – ιδιαίτερα στην περιοχή του κορμού και του κεφαλιού της μορφής και επιτείνεται, στα δύο από τα έργα, με την παρουσία του κίονα και τις κάθετες χαράξεις που φέρει. Ο καθηγητής Στέλιος Λυδάκης σημειώνει σχετικά ” Ο Βαλασάκης γεωμετρικοποιεί την ανθρώπινη μορφή, αποβλέποντας στην αρχαϊκή σχηματοποίησή της ” * . Στο πλαίσιο, εξάλλου, των απλουστευτικών τάσεων που διέπουν την πλαστική απόδοση της μορφής, απουσιάζει το παράσημο στο πέτο που συνήθως φέρει και στις ζωγραφικές και στις γλυπτικές απεικονίσεις του ο Κυβερνήτης.
Με μέσα απλά και ταπεινά, ο εν λόγω γλύπτης, επιδιώκει, και το επιτυγχάνει, να παγιώσει ένα καθεστώς συμβατής αντιστοιχίας ανάμεσα στη γλυπτή σύνθεση και την ιδιοσυγκρασία της τιμώμενης προσωπικότητας, δηλαδή μια εικόνα του Κυβερνήτη που άπτεται της ρεαλιστικής πραγματικότητας και αφορά τη σεμνότητα του ήθους και τον ασκητικό τρόπο της διαβίωσής του. Ο παρών Καποδίστριας του Βαλασάκη είναι, αφενός, ο σοβαρός και επιβλητικός πολιτικός άνδρας, ο οποίος αποπνέει δυναμισμό και αυτοπεποίθηση, στοιχεία που συνάδουν στενά με την αξία, το κύρος και τη φήμη του, αφετέρου, ο μετριόφρων άνθρωπος.
Τα προκείμενα γλυπτά έργα, αν και δεν προσκομίζουν κάτι καινοτόμο, επιβάλλονται, ωστόσο, μέσα από την αλήθεια της εικονιζόμενης μορφής, που είναι ταυτόχρονα και ιστορική αλήθεια. Αν και ακόμη στην πρωτογενή κατάσταση του γύψινου προπλάσματος, και στις διαστάσεις της μακέτας, τα παρόντα έργα δεν υστερούν διόλου έναντι της μακράς σειράς των μνημειακών εκείνων που κατακλύζουν τη νεοελληνική ανδριαντοποιία, από τους δύο περασμένους αιώνες έως τις μέρες μας, και στην οποία, αν μεταφέρονταν κάποια στιγμή σε ευγενές υλικό, θα εντάσσονταν επάξια.
* Λυδάκης Στέλιος, Οι Έλληνες Γλύπτες, σσ. 282-3.
Αντουανέττα Λογίου – Μπουρή
φιλόλογος και ιστορικός της τέχνης
MLingu. , MLettres, MHA, PhD.
