Τα μουσεία δεν είναι πια αυτό που ήταν — ούτε και ο τρόπος που μιλάμε για αυτά.
Δεν αφορούν μόνο εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα ή επισκεψιμότητα. Σήμερα βρίσκονται στο επίκεντρο μιας συζήτησης που ξεπερνά τον πολιτισμό και αγγίζει την ίδια την κοινωνική ένταση: τον ρατσισμό, τις ανισότητες, τις έμφυλες διακρίσεις, την πολιτισμική πόλωση και την κόπωση της δημόσιας συζήτησης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το θέμα της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων 2026, «Τα μουσεία ενώνουν τον κόσμο», αποκτά έναν διαφορετικό τόνο. Λιγότερο εορταστικό και περισσότερο πιεστικό: μια υπενθύμιση ότι τα μουσεία δεν μπορούν να παραμένουν ουδέτεροι, αποστειρωμένοι χώροι πολιτισμού, αλλά αποτελούν μέρος της κοινωνικής πραγματικότητας — με όλες τις αντιφάσεις και τις ευθύνες που αυτό συνεπάγεται.
Μουσεία Influencers
Τρία χρόνια πριν, το 2023, το βιβλίο του δημοσιογράφου και διδάκτορος του Παντείου Πανεπιστημίου, Κώστα Λασκαράτου, «Μουσεία INFLUENCERS», είχε ήδη καταγράψει αυτή τη μετατόπιση: τη σταδιακή μετάβαση από τα μουσεία ως «σιωπηλά ιδρύματα» διατήρησης της μνήμης σε ενεργούς κοινωνικούς οργανισμούς με επιρροή στον δημόσιο διάλογο. Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι πολιτιστικοί οργανισμοί επαναπροσδιορίζουν τον ρόλο τους, όχι μόνο μέσα από τις συλλογές τους αλλά και μέσα από τη στάση τους απέναντι σε ζητήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν εκτός μουσειακού πεδίου.
Στις ΗΠΑ, το Museum of Modern Art το 2017, με αφορμή το travel ban της κυβέρνησης Trump που επηρέαζε πολίτες από επτά χώρες με κυρίαρχο μουσουλμανικό πληθυσμό, αντέδρασε συμβολικά αποσύροντας έργα δυτικών καλλιτεχνών και αντικαθιστώντας τα με έργα δημιουργών από τις χώρες που επηρεάζονταν, συνοδευόμενα από μηνύματα υπέρ της ελευθερίας και της ανοιχτής κοινωνίας.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Victoria and Albert Museum συγκρότησε το 2020 anti-racism task force για την ενίσχυση της ισότητας και της συμπερίληψης. Την ίδια περίοδο, το Tate Modern δημιούργησε αντίστοιχη ομάδα, αναγνωρίζοντας τη σύνδεση των συλλογών του με το αποικιακό παρελθόν και επανεξετάζοντας αφηγήσεις αποκλεισμού.
Οι διακρίσεις δεν είναι σύγχρονο φαινόμενο. Είναι βαθιά ενσωματωμένες στην ιστορία των κοινωνιών, από τις φυλετικές θεωρίες του 19ου αιώνα έως τις έμφυλες αντιλήψεις που καθόρισαν τη θέση της γυναίκας επί αιώνες. Ο δυτικός κόσμος κουβαλά στερεότυπα που επιβίωσαν μέσα από τη φιλοσοφία, τη θρησκεία, την πολιτική και τον πολιτισμό.
Τα ίδια τα μουσεία δεν υπήρξαν ουδέτεροι χώροι. Για δεκαετίες λειτούργησαν συχνά ως φορείς εθνικών αφηγήσεων, κοινωνικού κύρους ή και αποκλεισμών.
Σήμερα επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν αυτόν τον ρόλο, δίνοντας ορατότητα σε κοινότητες που έμεναν στο περιθώριο. Το Queer Britain, που ιδρύθηκε το 2022, είναι το πρώτο εθνικό μουσείο αφιερωμένο στην LGBTQ+ κοινότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ το Museum of Homelessness, από το 2015, προσεγγίζει την αστεγία ως ζήτημα συλλογικής μνήμης και ευθύνης.
Μουσεία όπως το Museum of Fine Arts Boston και το Musée d’Orsay έχουν ανοίξει τη συζήτηση για την υποεκπροσώπηση των γυναικών στην τέχνη και τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία της διαμορφώθηκε μέσα από ανδρικές αφηγήσεις. Το Prado, με την έκθεση «Invited Guests» το 2020, εξέτασε τη σύνδεση της εικόνας της γυναίκας με τον μισογυνισμό και τους κοινωνικούς ρόλους που αναπαρήγαγε η τέχνη.
Συμπερίληψη
Η έννοια της συμπερίληψης επεκτείνεται πλέον και στην εμπειρία του επισκέπτη. Από τις προσβάσιμες διαδρομές και τα απτικά μονοπάτια στο Acropolis of Athens μέχρι τα προγράμματα για άτομα με άνοια στο Museum of Modern Art και τις πρακτικές προσβασιμότητας του Louvre Museum για επισκέπτες με οπτικές, ακουστικές ή νευροαναπτυξιακές δυσκολίες, η σχέση μουσείου και κοινωνίας μετατοπίζεται προς την ισότιμη συμμετοχή.
Παρά τις αντιφάσεις τους, τα μουσεία διατηρούν ισχυρή κοινωνική λειτουργία: επηρεάζουν την εκπαίδευση, τον δημόσιο λόγο και τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η συλλογική ταυτότητα. Όλο και περισσότερο λειτουργούν ως χώροι συνύπαρξης, διαλόγου και αναστοχασμού.
Ίσως εκεί να βρίσκεται και η βασική πρόκληση: αν τα μουσεία θα παραμείνουν ζωντανοί οργανισμοί σε μια κοινωνία που μεταβάλλεται συνεχώς. Όχι ως φορείς αυθεντίας, αλλά ως χώροι όπου διαφορετικές εμπειρίες και αφηγήσεις μπορούν ακόμη να συνυπάρξουν.
πηγή – στοιχεία: «Μουσεία Influencers», Κώστας Λασκαράτος, εκδόσεις Ι. Σιδέρης.