Η Συνέλευση του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, οι καθ’ ύλην αρμόδιοι τοποτηρητές της θεολογικής μεταφυσικής, κατέθεσαν ένα ψήφισμα με το οποίο εκφράζουν την αντίθεσή τους στην εναλλακτική διδασκαλία της Ηθικής για όσους μαθητές απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά (www.theol.uoa.gr/anakoinoseis 5/2/2026).
Θα περίμενε κανείς μια ειλικρινή επιχειρηματολογία για το ρόλο της θρησκείας και την κοινωνικοπολιτική εργαλειοποίηση του δόγματος ή έστω μια επίκληση στην αθώα μεταφυσική ροπή του ανθρώπου προς την υπερβατική σκέψη. Αντ’ αυτού επιδίδονται σε μια συνάθροιση βεβαιοτήτων προπαγανδιστικής λογικής, από την οποία υποτίθεται ότι τεκμαίρεται και η παιδαγωγική τους αναγκαιότητα.
Θεωρώντας τη θρησκεία αναγκαίο εργαλείο ανάλυσης της σύγχρονης πραγματικότητας, υπονοώντας ότι ένα δόγμα μπορεί να ντύνεται το μανδύα της λογικής και της επιστήμης, επιστρατεύοντας αόριστες πολιτισμικές ή ευρωπαϊκές αξίες αλλά και σαφείς νομολογικές επιταγές, χτίζουν ένα πλαίσιο επικαιροποίησης και επιβολής της θρησκειολογίας. Μια πιο προσεκτική όμως ματιά, αποκαλύπτει ένα άγχος επιστημονισμού και φυσικά μια πληθώρα μεθοδολογικών σφαλμάτων, που θα προβλημάτιζε ακόμα και τους πρωτοετείς των κοινωνικοανθρωπιστικών σπουδών.
Στο συγκεκριμένο ψήφισμα, η Ηθική ως απλό συνονθύλευμα αποστειρωμένων κανόνων, εμφανίζεται αρχικά ως ξένη και υποδεέστερη της θεολογίας. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ως θεωρητικό πεδίο κενού περιεχομένου, εφόσον αποκόπτεται από το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο της θρησκείας. Προς το τέλος τονίζεται ότι η Ηθική δεν μπορεί να διδαχθεί επαρκώς, χωρίς αναφορά στις πνευματικές παραδόσεις που την γέννησαν, υπονοώντας τη Θρησκεία. Ο γρίφος της αλλότριας ή έστω εξ αγχιστείας σχέσης Ηθικής και Θρησκείας, λύνεται με την εισαγωγή της έννοιας της θεολογικής πατρότητας. Η οθνεία Ηθική γίνεται τελικά τέκνο της Θρησκείας, κι όλα αυτά μέσα σε λίγες γραμμές.
Το πνεύμα δε του ψηφίσματος, εισάγει μια ομολογουμένως πρωτόγνωρη διαμάχη μεταξύ Ηθικής και Θεολογίας, μεταξύ δηλαδή των δύο κανονιστικών κυρίαρχων της ανθρώπινης σκέψης. Διατυπώνεται το παράπονο ότι το μάθημα της Ηθικής αγνοεί το θρησκευτικό φαινόμενο ως πηγή νοήματος και ηθικής δέσμευσης. Προς τί όμως αυτή η αγωνία; Η ιστορία της κοινωνίας και των ιδεών, απέδειξε ότι μέχρι σήμερα η Ηθική και η θεολογική μεταφυσική, κινήθηκαν χέρι χέρι σε αγαστή πνευματική συνεργασία. Εγείρει λοιπόν υποψίες ο ζήλος με τον οποίο το ψήφισμα παρουσιάζει ως μη συναφές το μάθημα της Ηθικής.
Η τεχνητή ένταση συνεχίζεται και σε μεταγλωσσικό επίπεδο, όπου διαβάζουμε το προκλητικό…: η μη γνώση της θρησκευτικής κληρονομιάς, καθιστά τους μαθητές “αναλφάβητους” απέναντι σε κεντρικά ζητήματα του δημόσιου διαλόγου, δημιουργώντας μια εκπαίδευση δύο ταχυτήτων. Εδώ ζητείται μια διευκρίνηση από τους συγγραφείς του ψηφίσματος: οι απόψεις αυτές, στοχεύουν στον αποπροσανατολισμό της κοινής γνώμης από το πραγματικό ζήτημα της εκπαίδευσης δύο ταχυτήτων ή έρχονται απλά να συνηγορήσουν επικουρικά; Διότι δεν έχει πέσει στην αντίληψή μας κάποια ανακοίνωση του Τμήματος Θεολογίας, για τις ανισότητες στην εκπαίδευση λόγω ιδιωτικοποιήσεων, εμπορευματοποίησης, υποστελέχωσης, οικονομικής ανέχειας, απαξίωσης του έργου των εκπαιδευτικών, αστικών και περιφερειακών μονάδων, σπουδαστών με μαθησιακές δυσκολίες κλπ.
Θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε το πνεύμα του ψηφίσματος, ως μια δικαιολογημένη μέριμνα για τη διασφάλιση των μελλοντικών θέσεων εργασίας στο Τμήμα ή μια κραυγή αυτοεπιβεβαίωσης. Τα λεγόμενα όμως του προέδρου του Τμήματος κ. Παναγιωτόπουλου, δείχνουν κάτι πιο ανησυχητικό. Σε συνέντευξή του [10/2/2026] επιδίδεται μεταξύ άλλων, σε εκσυγχρονισμένου λεξιλογίου αποφθέγματα όπως: «η θρησκεία είναι το “λογισμικό” της Ιστορίας», «η ηθική χωρίς θρησκευτικό υπόβαθρο, είναι smartphone χωρίς ίντερνετ» ή σε υποτιμητικές αλλά νόστιμες διατυπώσεις: «η ηθική είναι αποστειρωμένη ύλη που εστιάζει μόνο σε ξερούς κανόνες συμπεριφοράς, είναι σαν να προσπαθείς να διδάξεις τέχνη σε κάποιον που δεν έχει δει ποτέ του πίνακα ζωγραφικής». Λες και τα ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου φονεύσεις, ου ψευδομαρτυρήσεις, δεν αποτελούν ξερή ηθικολογία ή πολύ περισσότερο δεν αποτελούν την ηθικολογική κολυμπήθρα του Σιλωάμ των αντίστοιχων τοποτηρητών της σύγχρονης ελληνικότατης και θεοσεβούμενης δημοκρατίας.
Αυτό λοιπόν που δείχνουν τα παραπάνω λεγόμενα και το ίδιο το ψήφισμα, είναι η άνεση και η σιγουριά με την οποία το σύστημα υποθάλπει αντεπιστημονικές και δογματικές θεωρήσεις, χρήσιμες για τη λειτουργία του. Τα νεότερα χρόνια στην ιστορία της ανθρωπότητας, προέκυψαν ακριβώς από αυτή τη διαπάλη με το μυστικισμό της θρησκείας και της θεολογικής μεταφυσικής. Μια μάχη που απ’ ό,τι φαίνεται καλά κρατεί, μιας και ακόμα αξιοποιείται κατάλληλα από τους απανταχού εξουσιαστές.
Επισημαίνουμε κλείνοντας, τη δειλή αναφορά στο τέλος του ψηφίσματος, σε κάποιους επιστημολογικούς υποτίθεται λόγους, που αποκλείουν τη συνάφεια Ηθικής και Θρησκείας. Ενδιαφέρον θα είχε μια τέτοια δημόσια φιλοσοφική συζήτηση. Μόνο που αυτή τη φορά, καλό θα ήταν να μην ακούσουμε την τετριμμένη φιλολογία, ότι η μη ορθολογικότητα και τυχαιότητα της επιστήμης, η σχετικότητα και υποκειμενικότητα της επιστημονικής μεθόδου, νομιμοποιούν την “επιστημονικότητα” του μεταφυσικού δόγματος. Να μην ακούσουμε δηλαδή, φιλολογίες ετερονομιμοποίησης πάνω σε αντεστραμμένες κατά το δοκούν έννοιες όπως αυτές της απροσδιοριστίας και της διαψευσιμότητας. Να μην ακούσουμε περί “λογικών παράδοξων θαυμάτων” και αδόκιμα δάνεια από το χώρο της Φυσικής, όπως αυτό της θερμοδυναμικής ισορροπίας του αρχέγονου σύμπαντος που όμως είναι έξωθεν προκαθορισμένη από την έσχατη αιτία του Νομοθέτου Θεού. Να μην καταλήξουμε για μια ακόμα φορά, στο μυστικιστικό επιχείρημα ότι η πίστη συνιστά την ανώτατη βαθμίδα γνωσιακής επικύρωσης. Ακόμα κι αυτά να ακουστούν όμως, παραμένει το ερώτημα, ποια η τόσο μεγάλη και σημαντική επιστημολογική διαφορά μεταξύ Ηθικής και Θεολογίας.
Αν το Ψήφισμα λοιπόν, έμενε στην ξεκάθαρη προειδοποίηση που διατύπωσε για τη νομιμότητα της αντικατάστασης του μαθήματος των Θρησκευτικών από αυτό της Ηθικής, θα το καταλαβαίναμε. Θα κατανοούσαμε αν θέλετε και την αμηχανία που αισθάνθηκε το θεολογικό κατεστημένο, από την έκπληξη που του επιφύλαξε το αδερφό κραταιό πολιτικό σύστημα. Τα υπόλοιπα επιστημοφανή επιχειρήματα, είναι απέλπιδες προσπάθειες αυτοεπικύρωσης.
Αυτό που δεν δεχόμαστε όμως, είναι το εξής: αφενός την προκλητική ευκολία με την οποία οι φορείς αναχρονιστικών απόψεων επιδίδονται σε μια συστηματικά στρατευμένη προπαγάνδα αν όχι επικίνδυνη τουλάχιστον αποπροσανατολιστική για τη σύγχρονη κοινωνία, αφετέρου την ολιγωρία της προοδευτικής μερίδας της κοινωνίας που έχει παραχωρήσει εν τω συνόλω, χώρο για την εγκαθίδρυση της πνευματικής και πολιτιστικής κυριαρχίας της συντηρητικής κουλτούρας. Το δεύτερο χρίζει μιας εξίσου σημαντικής συζήτησης, που δεν είναι επί του παρόντος.
Η απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών, θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή με μια απλή και ουσιαστικότατη δήλωση αρνησιθρησκίας, χωρίς ιστορικές, κοινωνιολογικές και δήθεν επιστημονικές κινδυνολογίες.
*Λάμπρος Ντούσικος
PhD Philosophy VUB – ULB
