Για το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη, Οι Δωσίλογοι. Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 6η έκδοση, 2024
Ή αλλιώς…Πώς να γκρεμίσεις το τείχος της επιβεβλημένης σιωπής και λήθης γύρω από την «ελληνική κατοχή»
Στις 17 Σεπτεμβρίου 2025 πραγματοποιήθηκε στο Εργατικό Κέντρο Κέρκυρας η ομιλία και συζήτηση με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη, συγγραφέα του βιβλίου «Οι Δωσίλογοι». Η εκδήλωση, η οποία συνδιοργανώθηκε από το Εναλλακτικό Πολιτιστικό Εργαστήρι και τον Σύλλογο Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κέρκυρας, στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία, καθώς μετά από την κατατοπιστική παρουσίαση του ερευνητικού ζητούμενου και των συμπερασμάτων από τον συγγραφέα ακολούθησαν καίριες ερωτήσεις-παρεμβάσεις από αρκετούς παρευρισκόμενους.
Καρπός επίπονης αρχειακής έρευνας, αξιοποίησης δευτερογενών πηγών και μαρτυριών αλλά και γόνιμου «διαλόγου» με την υφιστάμενη βιβλιογραφία (ενδεικτικές είναι οι μελέτες των Στράτου Δορδανά, Δημήτρη Κουσουρή, Τάσου Κωστόπουλου κ.α) σχετικά με όψεις της συνεργασίας Ελλήνων πολιτών και θεσμικών φορέων με τις κατοχικές αρχές κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το βιβλίο του Χαραλαμπίδη, το οποίο εστιάζει στην περιοχή της Αττικής, συνιστά τομή στην ακαδημαïκή ιστοριογραφία και την ιστορική κουλτούρα γύρω από ένα ζήτημα-ταμπού του πρόσφατου παρελθόντος. Τα άκρως αποκαλυπτικά αρχειακά τεκμήρια που φυλάσσονται σε διάφορους αρχειακούς φορείς και υπηρεσίες και ιδιαίτερα στο κατοχικό αρχείο του Υπουργείου Εσωτερικών-στο οποίο δόθηκε περιορισμένη πρόσβαση το 2015 για να ξανακλείσει το 2019- (γιατί άραγε;;;) στοιχειοθετούν την εικόνα μίας «ελληνικής κατοχής», όπως πολύ εύστοχα επισημαίνεται στην εισαγωγή του βιβλίου. Πλέον δεν μπορούμε να μιλάμε για μεμονωμένες περιπτώσεις συνεργασίας που εντοπίζονται αποκλειστικά στο τελευταίο έτος του πολέμου και αφορούν μόνο τα περιβόητα Τάγματα Ασφαλείας. Ξεδιπλώνεται μπροστά μας ένα ολόκληρο δίκτυο πολιτικών, στρατιωτικών, επιχειρηματιών, πολιτικών μηχανικών, δικαστικών, ακαδημαïκών, συνδικαλιστών, δημοσιογράφων κ.α., των οποίων η συνεργασία με τους κατακτητές ήταν εξαρχής μια απόλυτα συνειδητή επιλογή και αποσκοπούσε στην απόκτηση προνομίων εις βάρος φυσικά ενός μεγάλου τμήματος της ελληνικής κοινωνίας που δοκιμάστηκε σκληρά και πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος κατά την περίοδο 1941-1944. Η κοινή ιδεολογική τους μήτρα ήταν ο φασισμός και ο αντικομμουνισμός. Στο στόχαστρό τους-με αποκορύφωμα το ένοπλο σκέλος της συνεργασίας-τέθηκε το εαμικό αντιστασιακό κίνημα, το οποίο σταδιακά αποκτούσε όλο και περισσότερα λαïκά ερείσματα. Η συνεργασία με τις δυνάμεις του Άξονα δεν εμφανίζεται, βεβαίως, μόνο στην Ελλάδα, καθώς και σε άλλες ευρωπαïκές χώρες τα αντιστασιακά και αντιφασιστικά κινήματα ήρθαν αντιμέτωπα με κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις, οι οποίες προσπάθησαν να εδραιώσουν καθεστώς συναίνεσης και συνεργασίας με τους κατακτητές. Ωστόσο, αν και η μεταπολεμική ανασυγκρότηση των υπολοίπων ευρωπαïκών κοινωνιών βασίστηκε στην-εν μέρει τουλάχιστον-απόδοση ευθυνών στους δωσίλογους, στη μεταπολεμική Ελλάδα κυριάρχησε η απόλυτη ατιμωρησία και το επίσημο κρατικό αφήγημα θεμελιώθηκε πάνω στη θεσμική αμνησία και την πλήρη διαστρέβλωση της κατοχικής πραγματικότητας. Τα Δεκεμβριανά και ο Εμφύλιος έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην εν μια νυκτί…«παραγραφή» των εγκλημάτων που διέπραξαν οι συνεργάτες των Ναζί, των οποίων τα αντικομμουνιστικά φρονήματα υπήρξαν το… ισχυρό διαβατήριο ακόμη και για την κοινωνική και πολιτική ανέλιξή τους στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι αρκετούς από αυτούς τους βρίσκουμε να κατέχουν θέσεις-κλειδιά την περίοδο της Χούντας…
Η μελέτη, επομένως, είναι γροθιά στο στομάχι ακόμη και για εμάς που θεραπεύουμε την ιστορική επιστήμη και πραγματευόμαστε επίμαχες και συγκρουσιακές πτυχές του ιστορικού παρελθόντος, καθώς, εκτός των άλλων, αναμοχλεύονται τραυματικές ατομικές και οικογενειακές μνήμες και μεταμνήμες. Η ερώτηση μάλιστα που δέχθηκε ο συγγραφέας κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης για το αν είχαν προσπαθήσει κάποιοι να θέσουν προσκόμματα στην έρευνά του καταδεικνύει ακριβώς τόσο την αξία ενός τέτοιου ιστορικού έργου όσο και τους λόγους για τους οποίους το φαινόμενο της συνεργασίας δεν υπήρξε μέχρι πρόσφατα αντικείμενο συστηματικής ιστορικής διερεύνησης. Αρκεί να θυμηθούμε κάποια ενδεικτικά και πολύ πρόσφατα περιστατικά δικαστικών προσφυγών από απογόνους συνεργατών(π.χ. υπόθεση στρατηγού Αθανάσιου Χρυσοχόου, ο οποίος είχε διατελέσει Φρούραρχος Θεσσαλονίκης και Γενικός Διοικητής στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια της Κατοχής).
«Οι Δωσίλογοι» του Χαραλαμπίδη γκρεμίζουν πολλά αφηγήματα: Καταρρίπτονται οι «ουδέτερες», ιστορικά αποπλαισιωμένες και στρογγυλεμένες προσεγγίσεις του «τραύματος του εμφυλίου και του διχασμού», στις οποίες αποσιωπώνται έργα και ημέρες των κοινωνικών και πολιτικών υποκειμένων κατά την περίοδο της Κατοχής. Καταρρίπτεται επίσης η οπτική της αναθεωρητικής ιστοριογραφίας, σύμφωνα με την οποία η «αριστερή βία» λειτουργούσε…διχαστικά και…προκαλούσε τα αντίποινα των κατακτητών. Γιατί αυτό που τραυμάτισε και δίχασε την ελληνική κοινωνία ήταν η συνεργασία με τους Ναζί και όχι το αντιστασιακό κίνημα! Το βιβλίο μπορεί και πρέπει να αποτελέσει εφαλτήριο για την εκπόνηση παρόμοιων μελετών σε τοπικό επίπεδο. Ιδού λοιπόν πεδίον..έρευνας λαμπρό…
Αγγελική Μουζακίτη
Δρ. Βαλκανικής Ιστορίας
Διδάσκουσα στο Τμήμα Ιστορίας και Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών του Ιονίου Πανεπιστημίου
