Σαράντα χρόνια μετά την ιστορική Πρωτομαγιάτικη εξέγερση των Αμερικανών εργατών στο Σικάγο, στην ίδια αυτή πόλη, όπου εργάζονταν πια και χιλιάδες Έλληνες μετανάστες, τρία ποιήματα Κερκυραίων υποστηρικτών της εργατικής υπόθεσης βρήκαν τη θέση τους σε ένα ιστορικό ελληνικό βιβλίο με τίτλο «Εργατικά Τραγούδια».
Ήταν το 1926, έναν αιώνα πριν και τέσσερις δεκαετίες μετά τον αιματοβαμμένο ξεσηκωμό του 1886 για οκτώ ώρες δουλειά – οκτώ ώρες ανάπαυση – οκτώ ώρες ελεύθερο χρόνο, όταν ελληνική οργάνωση εξέδωσε στην αμερικανική μεγαλούπολη αυτό το βιβλίο. Ήταν γεμάτο εργατικά – επαναστατικά τραγούδια.
Ο ένας από τους τρεις αυτούς Κερκυραίους που δικοί τους στίχοι αναδείχθηκαν στο βιβλίο λεγόταν Μιχάλης Οικονόμου (ο εικονιζόμενος στο αριστερό άκρο της φωτογραφικής σύνθεσης που αντικρίσατε στην κορυφή αυτών των γραμμών). Μόνο ένας τους, ο Σπύρος Νικοκάβουρας (εικονίζεται στο μέσον), ήταν ήδη και διέπρεψε ως ποιητής. Λογοτέχνης με την ευρύτερη έννοια του όρου, αρχειονόμος και βιβλιοθηκονόμος στο επάγγελμα ο τρίτος, ο Νίκος Λευτεριώτης (στο δεξιό άκρο της σύνθεσης), άφησε εποχή στην Κέρκυρα, ως ο πιο πιστός για δεκαετίες μέχρι τη δύση του εκφραστής της πολιτιστικής και πολιτικής κληρονομιάς του Κωνσταντίνου Θεοτόκη (1872-1923), μακράν κορυφαίου Κερκυραίου συγγραφέα.
Ίσως και να αγνοούσαν, το 1926, την έκδοση του ελληνόγλωσσου πλην όμως αμερικανικού -όπως ταξινομήθηκε- βιβλίου, που περιλάμβανε, μεταξύ πολλών άλλων ποιημάτων, τρία δικά τους.
Οκτώ χρόνια προτού δουν το φως στις ΗΠΑ τα «Εργατικά Τραγούδια», το 1918, ο Μιχάλης Οικονόμου, είκοσι δύο χρόνων τότε, εκλέχτηκε Γραμματέας του ιδρυτικού συνεδρίου του κόμματος που σήμερα ονομάζεται Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) και στα πρώτα του βήματα λεγόταν Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΕΚΕ). Ο ίδιος, ο συμπατριώτης του Φραγκίσκος Τζουλάτης, ο Δημοσθένης Λιγδόπουλος που είχε ζήσει κάποια χρόνια -ή και είχε γεννηθεί- στην Κέρκυρα και ορισμένοι ακόμα είχαν αποτελέσει την ηγετική ομάδα εκείνης της τάσης που προσέδωσε στο νέο κόμμα επαναστατικά χαρακτηριστικά. Το 1916 πήρε δραστήρια μέρος στην ίδρυση της Σοσιαλιστικής Εργατικής Νεολαίας Αθήνας, την οποία εκπροσώπησε στο ιδρυτικό συνέδριο του ΣΕΚΕ. «Ερχόμεθα σήμερον διά να θέσωμεν τον θεμέλιον λίθον του επαναστατικού οικοδομήματος, μέσα εις το οποίον θα αρχίσουν και οι έλληνες προλετάριοι τον δρόμον που οι συνάδελφοί των του άλλου κόσμου επροχώρησαν νικώντες και θριαμβεύωντες», είχε πει, μεταξύ άλλων, σύμφωνα με τα επίσημα Πρακτικά του συνεδρίου. Γεννημένος στην πόλη της Κέρκυρας το 1896, σπούδαζε ελληνική φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας.
Το 1920, σε άρθρο του στην εφημερίδα του ΣΕΚΕ «Εργατικός Αγών», έγραψε, χαρακτηριστικά: «Ένας μοιραίος ιστορικός νόμος αρχίζει να επιβάλλεται. Η Πάλη των Τάξεων. Τι σημαίνουν αι λέξεις αυταί; Δεν σημαίνουν τίποτε άλλο παρά δυο εντελώς ξεχωριστά στρατόπεδα παλαίοντα εναντίον αλλήλων μ’ όλα τα μέσα, οικονομικά και πολιτικά. Δεν μπορή να νοηθή οικονομικός και επαγγελματικός αγών διεξαγόμενος εκ μέρους της Εργατικής τάξεως εναντίον της Κεφαλαιοκρατίας, την στιγμήν που η Εργατική τάξις συμμαχεί ή υποτάσσεται πολιτικώς εις την Κεφαλαιοκρατίαν αυτήν, η οποία εις τον εναντίον των εργατών πόλεμόν της κατέχει ως φρούριον ισχυρόν αυτήν την πολιτικήν εξουσίαν. Δεν μπορεί να νοηθή πάλη της εργατικής εναντίον της κεφαλαιοκρατικής τάξεως εις το οικονομικόν μέρος, ενώ επί του πολιτικού πεδίου εξακολουθεί η υποταγή και η δουλεία των εργατών εις το κεφάλαιον και εις όλα τα πολιτικά του κόμματα».
Μολονότι έφυγε από τη ζωή το 1984, μάλλον δεν υπάρχει στις μέρες μας οικογένεια με παιδιά που να μην «φιλοξένησε» κάτι πολύ δικό του στο σπιτικό της. Διδάσκεται ακόμα στα σχολεία, βλέπετε, ένα δικό του βιβλίο-εγχειρίδιο, στη δημοτική γλώσσα, για τη γραμματική της αρχαίας ελληνικής. Αφήνοντας πίσω του κάποια στιγμή μετά από διωγμούς και εξορίες τον πολιτικό στίβο για να αφοσιωθεί εμπνευσμένα – χωρίς να αλλάξει τις θέσεις του – σε κάτι που από μικρόν τον συνάρπαζε, έγινε σπουδαίος γλωσσολόγος και η Ακαδημία Αθηνών συμπεριέλαβε αφιέρωμα στο έργο του σε τόμο της. Και -τι ντροπή!- ο Αλέκος Γιωτόπουλος που καταδικάστηκε το 2003 ως αρχηγός της οργάνωσης «17 Νοέμβρη» φέρεται να επέλεξε το ψευδώνυμο Μιχάλης Οικονόμου έχοντας υπόψη του εκείνον, που αγωνίστηκε στο φως. Ο αληθινός Μ. Οικονόμου, όπως είχαν επισημάνει συνάδελφοί του, «δεν έκλεισε τη σοφία του μέσα στον γυάλινο πύργο της θεωρίας, παρά την πέρασε με αγώνα και αγωνία στη ζωή». Ενσάρκωνε με το έργο του τη «Γραμματική στην υπηρεσία των ανθρώπων και της ζωής», πιστεύοντας στην «ενότητα της εθνικής μας γλώσσας που, μιλημένη αδιάκοπα από χείλη Ελλήνων τρεις και τέσσερις χιλιάδες χρόνια, άλλαξε λίγο λίγο για να καταλήξει στη σημερινή της μορφή». Το 1952 είχε εκδώσει «Ανθολογία Ελλήνων ποιητών».
Του άρεσε η ποίηση και είχε γράψει στα νιάτα του, πολύ πριν συνεργαστεί με τον με τον Μανώλη Τριανταφυλλίδη και τον Θρασύβουλο Σταύρου στη συγγραφή του βιβλίου «Η γλώσσα μου» και με τον Νικόλαο Ανδριώτη στη σύνταξη του «Γλωσσικού, Σημασιολογικού και Ορθογραφικού Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσας», ένα ποίημα για τη νέα γενιά, με τίτλο «Στην καινούργια γεννιά».
Αυτό παρουσίασε η έκδοση του 1926 (βλ. πάνω τη σχετική σελίδα) στο Σικάγο.
Το παραθέτουμε ολόκληρο:
ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΓΕΝΝΙΑ
Το νήμα πάντα ας κρατάμε μελπίδα
Που πόθοι αμέτρητοι τώχουν χαϊδέψει
Κι’ ολόλαμπρη ας υφάνουμε χλαμίδα.
Κανείς δε θα μπορέσει να πλανέψει
Την καινούργια Γεννιά τη φωτισμένη
Που νιώθει μες στα στήθια της να βράζει
Ο πόθος για το Δίκιο. Τρανωμένη
Δεν τρέμει μπρος στη μπόρα ή στο χαλάζι.
Δεν τρέχει στις φλέβες της γέρικο αίμα.
Δεν έμαθε να σκύβει το κεφάλι.
Της λεφτεριάς και της Ιδέας το θρέμμα
Φλόγα θανάψει απέραντη, μεγάλη.
Πρόσκοποι εσείς μιανού καινούργιου κόσμου
Σε σας των σκλάβων η καρδιά φωνάζει:
«Ω Λεβεντιά, τη λεφτεριά, συ δός μου,
Ω διώξε τη σκλαβιά που με σκεπάζει».
Ποιος από μας δεν τους γροικά τους πόνους
Της σκλαβιάς; Ποιος μέσα βαθειά δε νιώθει
Του Δίκιου τη φωνή; Σώριμους χρόνους
Λεφτεριάς θα σβύσουν μέσα οι πόθοι;
Όχι, ποτέ! Στον άγιο τον αγώνα
Τρανοί κι’ ολόρθοι εμείς λαμπαδηφόροι
Καινούργιο θε νανοίξουμεν αιώνα.
Μπρος! Φωτισμένη λεβεντιά, Προχώρει!
Μιχ. Οικονόμου
«Όχι, ποτέ», είχε «απαντήσει» τότε στο ερώτημα αν «θα σβύσουν οι πόθοι». Έτσι και συνέβη.
Το πολύ γνωστό, λόγω προβολής του στην Ελλάδα, ποίημα του Νίκου Λευτεριώτη (Λεφτεριώτη) «Χαίρε Ρωσσία» (βλ. πάνω τη σχετική σελίδα), που παρουσιάστηκε σε πρώτη μορφή στην Κέρκυρα το 1917, έτυχε επίσης προβολής σε εκείνη την έκδοση, αν και όχι με όλους τους στίχους του. Το επίθετο του λογοτέχνη υποδήλωνε αυτό που ιδεολογικά εκπροσωπούσε: την πνευματική, ηθική και κοινωνικοπολιτική ελευθερία.
Ακολουθούν οι δημοσιευμένοι στίχοι:
Χαίρε, Ρωσσία!
Ελευτεριάς αγέρας
Διώχνει τη σκοτεινιά των ουρανών σου
Και στο αγιασμένο το αίμα των παιδιών σου
Πνίγεται τώρα η Τυραννία το τέρας.
Ας αντηχήσει από χαράν ο αιθέρας
Κι’ ας ανθίσουν οι τάφοι των νεκρών σου
Και μέσα απ’ τα κελλιά των φυλακών σου
Ήλιος ας λάμψει ανέσπερης ημέρας.
Ω εσείς αγνοί, μεγάλοι ερωτευμένοι
Της λευκής Σιβηρίας, κατεβήτε!
Άρτο ζωής ευφρόσυνο γευτήτε.
Ν. Λεφτεριώτης
Ο δημοσιογράφος Κώστας Δαφνής, σε σημειώματά του στην κερκυραϊκή εφημερίδα «Τηλέγραφος», στις 19 και 20 Δεκέμβρη 1962, αναφερόμενος στην ευρύτερη προσφορά του Νίκου Λευτεριώτη, σημείωσε: «Σ’ όλη του τη ζωή αφιερώθηκε στα γράμματα και στις ιστορικές έρευνες». Ο Λευτεριώτης, αφού έλαβε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, έγινε υπάλληλος του Αρχειοφυλακείου Κέρκυρας και εξελίχθηκε σε διευθυντή του. Η προσωπικότητά του, υποστήριξε, άφησε βαθειά τα ίχνη της στην πνευματική ζωή της Κέρκυρας. «Σεμνός, όσο και αγνός, στάθηκε ο ακοίμητος φύλακας της κερκυραϊκής παράδοσης. Σ’ αυτό το ρόλο ξώδευσε χρόνο και ζωτικότητα. Τόσο, που ν’ αδικήση τον εαυτό του, την καθαρά δημιουργική προσφορά του. Η καταστροφή της βιβλιοθήκης και των χαρτιών του κατά τον πυρπολισμό της Κερκύρας τον Σεπτέμβριο του 1943 στάθηκε βαρύ πλήγμα, όχι μονάχα για τον Λευθεριώτη, αλλά και για τα κερκυραϊκά γράμματα. Οι συνεχείς αναζητήσεις του στο κερκυραϊκό αρχείο γύρω από την περίοδο της ανδηγαυϊκής και της ενετικής κυριαρχίας ωδήγησαν στην συγκέντρωση ανεκτίμητου υλικού για την ιστορία της Κερκύρας. Όπως και οι μελέτες του γύρω από την επτανησιακή λογοτεχνία είχαν αποδώσει πολύτιμες πληροφορίες, κρίσεις και αξιολογήσεις. Όλο αυτό το υλικό, που χάθηκε, αποτέλεσμα εργασίας και πάθους μιας ζωής, θα μπορούσε να δώση αξιόλογες και χρήσιμες μελέτες για την Κέρκυρα, τα γράμματα και την ιστορία της», είχε προσθέσει ο Κ. Δαφνής στα σημειώματά του.
Ο Ν. Λευτεριώτης διαμόρφωσε το ιδεολογικό, το πνευματικό και το γλωσσικό του «πιστεύω» στον κύκλο του λογοτέχνη Κωνσταντίνου Θεοτόκη. Τα φτερά του λογισμού του ταξίδευαν «στου νέου φωτός τ’ απέραντα τα βάθη», όπως έλεγαν κάποιοι στίχοι του. Έγραψε ποιήματα και χρονογραφήματα και έκανε μεταφράσεις σπουδαίων έργων ξένων λογοτεχνών. Γεννήθηκε στην πόλη της Κέρκυρας το 1889 και πέθανε εκεί, σε ηλικία 74 ετών, στις 17 Δεκέμβρη 1962.
Ο συναγωνιστής του στη σοσιαλιστική κίνηση του νησιού τη δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα, Άγις Στίνας, στο βιβλίο του «Αναμνήσεις» ανέφερε για εκείνον, μεταξύ άλλων: «Αγνός, σεμνός, ευγενής, υψηλής στάθμης και αναμφισβήτητης αξίας πνευματικός άνθρωπος. Τον είχα ιδεί για τελευταία φορά στην Κέρκυρα τον Αύγουστο του ’61. Έμενε μόνος του σ’ ένα μικρό διαμέρισμα κοντά στη Μητρόπολη. Ήταν βαριά άρρωστος και βρισκόταν στο τέλος της ζωής του. Και ήταν ο ίδιος και στη σεμνότητα και στην ευγένεια και στις ιδέες, όπως τον είχα γνωρίσει πριν από 60 χρόνια. Τίποτε δεν στάθηκε ικανό να κλονίσει την πίστη του στο σοσιαλισμό. Είχε πολλή ανέκδοτη εργασία. Αλλά όλη αυτή η εργασία, ανεκτίμητος θησαυρός και για τα γράμματα και για το επαναστατικό κίνημα, καταστράφηκε μέχρι το τελευταίο φύλλο χαρτί. Ένα από τα σπίτια που καήκανε στις πυρκαγιές που προκαλέσανε οι εμπρηστικές βόμβες των Γερμανών στην επίθεσή τους για την κατάληψη της Κέρκυρας, όταν ο εκεί ιταλικός στρατός είχε προσχωρήσει στον Μπαντόλιο (σ.σ. τον Σεπτέμβρη του 1943), ήταν και το δικό του. Τα πάντα γίνανε στάχτη». Είχε καεί και το δικό του σπίτι.
Αρκετά χρόνια πριν, όταν έγινε νονός ενός παιδιού στην πόλη, του έδωσε το όνομα Λένιν.
Με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου του Δήμου Κερκυραίων το όνομα του Νίκου Λευτεριώτη έχει δοθεί σε δρόμο της πόλης.
Ολοσέλιδο, με σκίτσο αφιερωμένο στον ηγέτη της ρωσικής Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης, ήταν το σονέτο «Λένιν» του γεννημένου το 1883 στο χωριό Σφακερά, στο βόρειο τμήμα του νησιού, Σπύρου Νικοκάβουρα, σημαντικού ποιητή, το έργο του οποίου έκανε τον καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, Θεοδόση Πυλαρινό, να εκδώσει το 2008 βιβλίο για εκείνον. Όπως και για τον Λευτεριώτη, ένας δρόμος της πόλης φέρει το δικό του όνομα.
Για τον Σπύρο Νικοκάβουρα, πρώτος είχε γράψει κριτικό σημείωμα, το 1925, υπογράφοντας στην «Κερκυραϊκή Ανθολογία» ως Ν. Β., ο φιλόλογος και εμβληματικός Κερκυραίος κομμουνιστής Νίκος Βαρότσης, αναφέροντας: «Η ποίηση του Νικοκάβουρα λέει “όχι” σε κάθε μωρή απαίτηση να υποταχθούν οι ανώτεροι και ηθικοί αιώνιοι νόμοι σε κάτι το συμβατικό, το φθαρτό, το υπολογισμένο, που με δουλοπρέπεια αποβλέπει στο προσωπικό συμφέρο ή με ανηθικότητα αφάνταστη, για την ίδια αιτία πασχίζει μωρά να εξουδετερώση ή να σταματήση την προοδευτική κίνηση της Ζωής, προσπαθώντας να εκφυλίση όλες τις φυσικές αξίες».
Ο Νικοκάβουρας, ο οποίος στοιχήθηκε στον Σοσιαλιστικό Όμιλο Κέρκυρας και ασχολήθηκε δραστήρια με την ενίσχυση του εργατικού κινήματος στο νησί, ενώ αργότερα στράφηκε προς τη μεταφυσική, ήταν από τους πρώτους στην Ελλάδα που συνέθεσαν ποιήματα μαρξιστικού επαναστατικού περιεχομένου. Ο ίδιος ήταν ομιλητής και είχε απαγγείλει το σονέτο «Λένιν» στην πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση των εργαζομένων της Κέρκυρας το 1920 στο κέντρο της πόλης.
Σύμφωνα με τον Πυλαρινό, «ήταν αυτοδίδακτος, ταλαντούχος λογοτέχνης. Δεν έκανε σπουδές και αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση λαϊκού ποιητή, ο οποίος από το πάθος του για την ποίηση και λόγω της πνευματικότητας του χώρου όπου ανατράφηκε, εξελίχτηκε σε αξιόλογο δημιουργό, με μια ιδιότυπη σύμμειξη της δημώδους λαϊκής έμπνευσης και του έντεχνου ποιητικού οίστρου (…) Η πολιτική του ένταξη, πρωτοποριακή για την εποχή του, υπό τη μύηση του Θεοτόκη και τη συνοδοιπορία του για αρκετό διάστημα – ιδεολογική τοποθέτηση που διαπερνά και το έργο του – τον οδήγησε στην ανάπτυξη κοινωνιστικών θέσεων υπέρ των λαϊκών τάξεων (…) Ένα μέρος, λοιπόν, της ποίησής του εύλογα αφιερώνεται στις σοσιαλιστικές ιδέες∙ υμνεί θεωρητικά και ιστορικά τη λαϊκή επανάσταση και θερμαίνεται από τις ιδέες του εργατικού συνδικαλισμού (…) Εξάλλου, η λαϊκή υφή της σκέψης του συμφωνούσε με το φιλολαϊκό ήθος των μαρξιστικών ιδεών και των προλεταριακών οραμάτων, και γενικότερα με την έννοια της επανάστασης, έννοιας προφανώς λαϊκογενούς (…) Οι περιστάσεις δεν τον ευνόησαν ισόρροπα, διότι γρήγορα έχασε τον καθοδηγητή και δάσκαλό του, Κωνσταντίνο Θεοτόκη, κυρίως όμως γιατί η ακμή του συνέπεσε με (…) το μαράζωμα της εντόπιας λογοτεχνίας».
Ακολουθούν οι στίχοι του σονέτου:
ΛΕΝΙΝ
Ήρθα για να φωτίσω στο σκοτάδι
Απόστολος Θεού με τ’ άγιο ρήμα.
Ήρθα για να σηκώσω το μαγνάδι
Που κρύβει της τιμής τους το άθεο κρίμα.
Για σμύρνα, για λιβάνι, ούτε για χρήμα
Δεν ήρθα· τέτοιο ας μου ‘πανε ψεγάδι.
Ήρθα μόνο και διάνοιξα τον Άδη
Κι’ έβαλα τον οχτρό μέσα στο μνήμα.
Ήρθα κι’ άναψα στια, που ως άγια φλόγα
Θα πεταχτεί στην οικουμένη πάσα.
Το χέρι το μιαρό που μας εβλόγα
Κι’ έπιανε της πνοής μας την ανάσα,
Το θέρισα· κι’ αχολογά ο αιθέρας:
—Καθαρίστε τη γης, βρωμεί το τέρας!
Σπ. Νικοκάβουρας
Μια εκτεταμένη ποιητική συλλογή του είχε εκδοθεί το 1925 και είχε τύχει εγκωμίων. Άλλη ποιητική συλλογή του, πολλά χρόνια μετά, επικρίθηκε ως λυπητερή εξέλιξη, λόγω στροφής του σε θεολογικά και μεταφυσικά θέματα. Ο ποιητής πέθανε στην Κέρκυρα, σε ηλικία 69 ετών, στις 11 Οκτώβρη 1952. Κατά τον λογοτέχνη Κωστή Μπαστιά, που συμμετείχε παλαιότερα στη σοσιαλιστική οργάνωση Κέρκυρας παρόλο που σπούδαζε στην τοπική Αστυνομική Σχολή, ήταν χείμαρρος γεμάτος γάργαρα νερά.
Το ποίημα για τον Λένιν, όπως και εκείνο του Νίκου Λευτεριώτη για τη Ρωσία, δεν μπορούσε να απουσιάσει από την έκδοση στο Σικάγο, αφού αμφότερα είχαν γίνει αρκετά γνωστά στην Ελλάδα, καθώς είχαν προβληθεί σε πρωτοσέλιδο αφιέρωμα της αθηναϊκής εφημερίδας «Ριζοσπάστης» στην Εργατική Πρωτομαγιά, στις 17 (30) Απρίλη 1920 (βλ. πάνω), τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τη μεγαλειώδη εργατική κινητοποίηση στην αμερικανική εργατούπολη, γνωρίζοντας ευρεία απήχηση και καταξίωση.
Η έκδοση του 1926 στο Σικάγο εξηγούσε ότι κάθε άλλο παρά συμπεριλάμβανε το σύνολο των εργατικών και επαναστατικών ποιημάτων που είχαν γράψει Έλληνες λογοτέχνες έως τότε. Υπήρχαν άλλωστε και αρκετά άλλα, πέρα από τα τρία που προαναφέρθηκαν, γραμμένα από Κερκυραίους. Το πιο σημαντικό, αυτό που από τον περασμένο Μάη αποτελεί επίσημο Ύμνο του Εργατικού Κέντρου Κέρκυρας, το περίφημο σονέτο του Κωνσταντίνου Θεοτόκη για την εργατική τάξη που αρχίζει με τον στίχο «Σηκώθη τ’ άγιο δίκιο της να λάβει», ήλθε στο φως από την αδελφή του, Ελένη Θεοτόκη, την ίδια χρονιά. Εκείνη η έκδοση, στο Σικάγο, αφιέρωνε την τελευταία σελίδα της σε μερικές προτάσεις για μη ποιητικά έργα. Ανάμεσά τους ήταν η κοινωνική νουβέλα του Θεοτόκη «Ο κατάδικος», που είχε εκδοθεί στην Αθήνα επτά χρόνια νωρίτερα.
